Advertisements

Editoryal at ang Hamon sa Filipino

Kumikitid ang puwang ng paggamit ng Filipino sa mga pahayagan, at ang mga pahayagang ito—na tinaguriang tabloyd—ang ilan sa mga natitirang moog ng wikang Filipino. Ang malalaking pahayagang ginagastusan nang malaki, gaya ng Business World, Daily Tribune, Manila Bulletin, Manila Standard Today, Philippine Daily Inquirer, at Philippine Star, ay pawang nasusulat sa Ingles. Kabilang sa mga abanseng pahayagan sa internet ang Newsbreak Online at ang radikal na Bulatlat.com, na pawang walang makakapares sa wikang Filipino. Kahit ang mga lalawiganing pahayagan, gaya ng Mindanao Times, Sun Star Daily, The Ilocos Times, at The Negros Chronicle, ay nasa Ingles imbes na nasa wikang lalawiganin.

Ang tradisyonal na pamamahayag ay nasa mga tabloyd sa Filipino, at kabilang dito ang Abante, Abante Tonite, Bagong Tiktik, Balita, Bulgar, People’s Taliba, Pilipino Star Ngayon, PM Pang-Masa, Remate, Saksi Ngayon, at Tanod. People’s Journal at Tempo ang tanging sumalungat, at gumagamit ng Ingles. Kung pagsasama-samahin ang naturang tabloyd ay maluluma ang sirkulasyon ng mga pahayagan sa Ingles, at magagapi lamang dahil wala pang katumbas ang mga ito sa pahayagang online.

Bagaman napakalaki ng oportunidad na lampasan ng mga pahayagang Filipino ang mga pahayagang Ingles—sa bilang man ng mambabasa at impluwensiya sa opinyon ng madla—ang mga pahayagang Filipino ay nahuhuli kompara sa pahayagang Ingles kung prestihiyo, pondo, sining, at sinop ang pag-uusapan. Iginagalang ang mga komentarista sa Ingles, kahit sablay kung minsan ang kanilang gramatika at lohika, samantalang ang mga komentarista sa Filipino ay malimit pukulin ng punang “bumabanat ngunit tumatanggap [ng suhol].” Halos tipirin ng mga pabliser ang mga pahayagan sa Filipino, at bantulot ang malalaking anunsiyante na magpalathala ng kanilang produkto maliban na lamang kung “nakakiling sa masa” o anibersaryo ng kumpanya o hiniling ng politiko. Walang malinaw na estilo ng pagsulat at pagbaybay sa Filipino ang mga pahayagan sa Filipino; at ito ay may kaugnayan sa kakulangan ng gabay at ehemplo na magagamit ng mga peryodista. Pinakamasaklap ang pangyayaring ang Filipino ay nababalaho sa dating paniniwalang hanggang balbal lamang ito, at ang wika ay dapat hanggang sa kayang arukin ng masa.

Nakapanghihinayang ang pagkawala ng Diyaryo Filipino noong dekada 1990, ang panahong lumalakas ang benta at sumisikat ang pahayagan sa pagsusulong ng bagong uri ng pamamahayag. Nagwelga ang mga manggagagawa sa kapatid nitong publikasyong Daily Globe, at nasabit ang Diyaryo Filipino sa welga. Nagpasiya ang may-ari na isara ang kompanya at doon nagwakas ang naturang pahayagan. Kahit ang bagong silang na Abante, na tinustusan noon ni Virgilio S. Almario, ay isang maipagmamalaking tabloyd dahil naiiba sa kaniyang kapanahon; ngunit ibebenta ni Almario ang Abante sa mga Macasaet nang malugi hanggang mangaglaho ang matitinong manunulat sa Filipino at magpasiyang lumipat sa akademya at iba pang uri ng trabaho. Ang kakatwa’y biglang sumirit ang kasikatan ng Abante pagkaraan niyon.

Kung babalikan ang kasaysayan, ang mahuhusay na peryodista ay nangagsulat noon sa tinatawag na Tagalog, at ang Tagalog na ito ang magiging batayan ng wikang pambansang Filipino. Ang mga editor at kolumnista ay pawang mga kuwentista, makata, mandudula, nobelista, tagasalin, at sanaysayista, gaya nina Alejandro G. Abadilla, Servando de los Angeles, Liwayway A. Arceo, Julian Cruz Balmaseda, Brigido C. Batungbakal, Florentino T. Collantes, Clodualdo del Mundo, Amado V. Hernandez, Valeriano Hernandez Peña, Jose Corazon de Jesus, Macario Pineda, Pascual Poblete, Iñigo Ed. Regalado, Severino Reyes, at Lope K. Santos na pawang umukit ng pangalan sa piniling larang. Ang mga manunulat ay binibigkis ng mga aktibong samahan ng mga manunulat, at bagaman nagsisimula pa lamang noon ang pagbubuo ng estandardisasyon ng wika, at pagsisinop ng retorika at pamamahayag, nakalikha ng malawak na halimbawa ang Tagalog na pagsusumundan ng iba pang wika sa Filipinas.

Habang paunti nang paunti ang mga pahayagan at magasin sa Tagalog ay unti-unti ring nalagas ang hanay ng mga manunulat, bagaman maitatangi ang gaya ng Balita at Liwayway na itinaguyod ng publikasyong Manila Bulletin. Samantala’y lumakas ang mga pahayagan sa Ingles, ngunit dapat pang saliksikin kung gaano ang mga ito naging matagumpay sa paghubog ng isip at loob ng taumbayan. Nakapagtatakang lumago ang sari-saring tabloyd, at ang alternatibong pahayagang ito ang lumikha ng ingay noong Aklasang Bayan sa EDSA, at sa mga panahong masilakbo ang kudeta, bagyo, lindol, bulkan, terorismo, at iba pang mabibigat na pangyayari sa lipunan. Sa kasamaang-palad, dumami rin ang mga kolumnista na higit na masasabing propagandista kaysa peryodista sa sukdulang pakahulugan.

Sa kasalukuyan, masasabing kulang na kulang ang matitinik na peryodista at editor sa wikang Filipino habang nababansot sa kahon ang mga peryodiko sa Filipino. Ang mga manunulat ay nangagsilipat sa cyberspace, bumuo ng mga blog at websayt, at pinagyaman ang Filipino sa iba’t ibang paraan at larang.

Edit  sa Editoryal

Masyadong mapanlahat, at marahas, kung sasabihing patakbuhin ang mga tabloyd sa Filipino. Ang mga tabloyd sa Filipino ay kailangang sumunod sa de-kahong sukat ng lathalain, dahil ito ang nakagisnan at kalakarang “kinakagat ng masa.” Nakatuon ang wika sa magkahalong pormal at balbal na pagsasakataga ng mga balita o opinyon. Maiikli ang mga pangungusap at talata, at kung minsan ay kumbensiyonal kahit ang paglalarawan o pag-uulat sa tao, lugar, at pangyayari. Depende sa manunulat ay matutunghayan ang sari-saring pagdulog sa isang isyu o propaganda. Tabloyd ang tagapagtala ng mga kabaguhan sa wikang Filipino, at maibibilang ito sa mga blog at websayt na masiglang nagpapakapal ng bokabularyo ng mga Filipino. Ang ambag ng tabloyd sa pagpapalago ng wikang pambansa ay minsang naibulalas sa editoryal ng Pilipino Star:

Sa aming panig, malaki ang aming kontribusyon sa pagpapalawak ng wikang pambansa sapagkat araw-araw kaming binabasa ng milyong Pilipino [sic]. Mayroong nagmamaliit sapagkat kami raw ay tabloid lamang pero tingnan ang aming kontribusyon sa pagpapalaganap ng Wikang Pambansa.[1]

Hindi nga matatawaran ang ambag ng mga pahayagan sa wikang pambansa. Ngunit ang wika ay hindi lamang pagdaragdag ng salita sa korpus ng Filipino. Ito ay kaagapay ng paglilinang ng retorika o masining na pagpapahayag, ng pagtataguyod ng malinaw na lohika, diskurso, at imahinasyon, samantalang pinatatatag ang akda batay sa solidong datos at saliksik. Ang paglilinang ng wika ay paglilinaw din ng mga konsepto at diwain hinggil sa isang tiyak na paksa, at pagbubuo ng tulay mulang akda tungong mambabasa. Kung nakapagpapayaman ng bokabularyo ng Filipino ang mga tabloyd, nakapagpapakalat din ang mga ito ng mga maituturing na sablay sa paggamit ng wika, gramatika, at palaugnayan na pawang mahirap maiwasan sa mabilisang trabaho at mahigpit na dedlayn. Kaya mabuting titigan kahit ang editoryal na gaya nito:

Silipin ang mga butas at solusyunan

(1) Malaking halaga ang P12 bilyong calamity fund na naaprubahan sa Kamara para sa rehabilitasyon ng mga nawasak sa nagdaang bagyong Ondoy at Pepeng.

(2) Malaking tulong din ito upang muling makabangon ang bansa sa pagkasalanta.

(3) Maganda ang layuning itindig muli ang nadurog na lugar sa bansa, at makabalikwas ang ating mga kababayan, pero kung lugmok ang bansa sa pagkasalanta, noon pa man ay bagsak na tayo at lubog sa utang, kaya ang tanong ng bayan ay saan kukunin ang P12 bilyong calamity fund na pahahawakan sa National Disaster Coordinating Council? Babawasan ang mga pondo ng ilang departamento gayung kulang na nga ito at nauubos na nga ng malilikot na kamay na mga opisyal?

(4) Gagawa na naman kaya ng panibagong batas upang pagkunan ng P12 bilyong calamity fund? Bundat na bundat na tayo sa mga buwis. Mula sa kaliit-liitang bagay na binibili natin, may buwis. Tapos gagawa na naman?

(5) ‘Wag naman sana.

(6) Pero ito ang pinakamatindi. Kapag nabigong makagawa, baka utangin na naman ang calamity fund. Panibagong foreign debt ito kapag nagkataon.

(7) Plano rin ng gobyerno na humanap ng international donors at umipon ng hanggang $1 bilyon. Kung manliligaw ang gobyerno sa mayayamang bansa para pondohan ang rehabilitasyon natin, may magtiwala naman kaya kahit hindi maganda ang record ng administrasyon sa korapsyon? May sumugal man, wala naman kayang kapalit itong hingin sa hinaharap?

(8) Kaya problema na nga kung saan huhugutin, mas malaking problema pa na baka kung saan lang ito gastusin. Baka sa halip na ang mga kababayan nating biktima ng bagyo ang makinabang ay sa bulsa lang ng ilan o sa eleksyon ito mapunta.

(9) Sa aming pananaw, dito dapat kumilos nang matindi ang Senado at busisiin bago ipasa ang panukala. Siliping mabuti at hanapin ang mga butas at agad na solusyunan bago pa mahuli ang lahat.

(9) Masaklap naman kasing isipin na imbes na sa pakay nito mapunta ang salapi ay sa mga bulsa ng mga opisyal ito maisilid. At mabaon ang pobreng mga kababayan natin sa lalo pang mas malaking problema.[2]

Binubuo ng 336 salita ang buong editoryal, kasama na ang pamagat. Upang masuri ito nang maigi ay nilapatan ng bilang ang bawat talata. Mabuting isaalang-alang ang pamagat, at alamin kung ano ang “mga butas na dapat solusyunan.” Ang mga butas na tinutukoy ay hinggil sa panukalang batas hinggil sa badyet para tustusan ang rehabilitasyong kaugnay ng malawakang sakunang sanhi ng mga bagyong Ondoy at Pepeng. Malaki umano ang badyet, at may agam-agam ang editoryal kung saan huhugutin ang pondo, gaya ng panibagong buwis mula sa mga tao. Ngunit hindi rito nagtatapos ang pagdadalawang-loob. Kung problema ang pagkukunan ng pondo, problema umano kung saan ito gagastusin. May pasaring pa ang editoryal na baka umano gamitin lamang sa halalan ang salapi. Nagkaroon ng ganitong hinuha ang editoryal dahil walang binanggit hinggil sa ilang puntos ng panukalang batas, at natural na ang konklusyon ay mananatiling malabo.

Kung binusisi ng editoryal ang badyet, marahil ay mababanggit kung ano ang mga kahinaan sa paglalaan ng salapi at kung gaano kahusay ang distribusyon ng pondo sa mga pamahalaang lokal na sinalanta ng bagyo. Nakabuti sana kung naipaliwanag kahit sa munting paraan kung paano binubuo ang badyet, ang mahabang proseso ng pagpapanukala sa antas ng ahensiya hanggang pagdinig sa magkasanib na lupon ng mababa at mataas na kapulungan hanggang paglagda ng punong ehekutibo. Ngunit nagmungkahi agad ang editoryal hinggil sa dapat maging trabaho ng senado na mali sa punto ng pagbubuo ng badyet. Ang senado at ang mababang kapulungan ang sumusuyod sa panukalang badyet ng bawat ahensiya, at ang magkasanib nitong pagdinig ang bubuo ng ulat na ihahain naman sa pangulo para lagdaan at maging ganap na batas, o kaya’y ipawalang-bisa sa ilang pagkakataon. Ang konklusyon ng editoryal ay malinaw na nabigong suhayan ng mga pangangatwiran, at ito ang nagparupok sa balangkas ng akda.

Paikot-ikot ang lohika ng editoryal, at mapapansin ito sa talata 3 na ang pagkakabuo ng mga pangungusap ay tila isinulat ng lasing. Mabibiyak sa apat na pangungusap ang pangungusap 1 sa talata 3, upang mapalinaw ang transisyon. Ibig lamang sabihin ng pahayag ay “Maganda ang layunin ng rehabilitasyon, ngunit malabo kung saan huhugutin ang P12 bilyong badyet.”

May kahawig na editoryal ang lumabas sa Abante Tonite, pinamagatang “Magbantay”[3] na nalathala pagkaraan ng dalawang araw. Binanggit ang ginawang pagpapatibay ng calamity fund ng LEDAC (Legislative-Executive Development Advisory Council). Nagkakahalaga ng 12 bilyong piso ang pondo para lutasin ang pinsalang dulot ng mga pagbagyo. Ang pangamba na malustay ang pondo sa ibang paraan ang punto ng editoryal, at ito ang dapat umanong subaybayan ng kapuwa pribado at publikong sektor. Nakalusot ang ilang mali sa editoryal, gaya ng pagpili ng tumpak o angkop na salita[4]. Ngunit higit pa rito, ang pangamba sa korupsiyon ay nagiging makatotohanan bagaman hindi pa nagaganap ang pamamahagi ng pondo. Mahihinuha rito na hindi mapagkakatiwalaan ang pamahalaan, at ang agam-agam ay nagiging makapangyarihang meme na bagaman walang matibay na batayan ay waring realidad na sa lipunan.

Kung babalikan ang editoryal ng Abante noong 13 Oktubre 2009, nanawagan na ang pahayagan na bantayan ang pondo para sa rehabilitasyon. Sa Department of Public Works and Highways (DPWH) pa lamang, aabot na umano sa P1 bilyon ang tinatayang kakailanganin para sa rehabilitasyon, saad ng editoryal. Nagmungkahi pa ito kung paano dapat gugulin ang pondo:

Marahil, ibayong pag-aaral ang dapat gawin para matukoy ang mga istratehikong lugar na dapat unahin ang rehabilitasyon.

Kailangang ma-assess mabuti ang paglalaan ng pondo at tiyakin na mapupunta sa dapat kapuntahan ang perang ilalabas.

‘Transparency’ ang dapat pairalin sa buong sangay ng gobyerno at dapat talagang bantayang mabuti ang paggagamitan ng pondo dahil hindi imposibleng gamitin pa ito ng mga abusado para sa pansarili nilang political interest.

Talasan natin ang ating pakiramdam sa mga ‘doble kara’ na nagkukunwaring nagbibigay ng tulong subalit nakalagay ang kaliwang kamay sa kanilang mga bulsa.[5]

Simple lamang ang editoryal at ang pinakamahalagang punto ay ang pagiging bukás ng pamahalaan sa anumang transaksiyon nang maging malinis ang paghawak at paggugol ng pondo para sa rehabilitasyon. Maganda ang mungkahing magtakda ng priyoridad sa rehabilitasyon, na batay sa rekomendasyon ng pamahalaang lokal at iba pang ahensiya ng pamahalaan. Ang pangwakas na talata, na bagaman nagpapayo ng pagbabantay, ay umiiwa rin nang pailalim sa mga mapagbalatkayong pilantropo na mahilig mangurakot. Hindi malilinaw ang naturang agam-agam, at muli ay mananatiling meme na tila virus na papaloob sa isipan ng taumbayan. Tumitindi ang meme na ito dahil nauulit yaon na parang alingawngaw sa editoryal, na maaaring kolektibong paninindigan ng mga editor ng pahayagan, at siyang ipinapasa sa mga mambabasa.

Kung ihahambing ang naturang paratang sa editoryal ng Remate ay masasabing higit na mabalasik ang huli. Heto ang sipi sa akdang pinamagatang “Wala o Kulang sa Disgrasya”:

Kinakitaan ang gobyerno ng labis na kakulangan sa tao, pondo, gamit at iba pang panban sa mga malawakan na disgrasya makaraang manalasa ang bagyong Ondoy at ang pinawalang [sic] tubig ng mga dag ng Angat, Ipo at La Mesa.

Paisa-isang rubber boat, paisa-isang amphibian boat, paisa-isang helikopter, paisa-isang trak at kung ano-ano pang kalunos-lunos na kakulangan sa gamit ang nakita.

Wala ring pondo at kinailangan pang magmadali ang mga ito na maglabas ng katiting na halaga at idinadamay na rin pati ang salapi ng mga obrero at employer sa Social Security System.

Hindi rin naging sapat ang mga tauhan nito na umalalay sa lahat ng mga biktima kahit man lang sa pagtakas sa nakamamatay na baha. . . .[6]

Mali ang gramatika ng pambungad na talata ng Remate, at maisasaayos nang ganito:

Nakita ang labis na kakulangan sa tauhan, pondo, at kagamitan ng pamahalaan makaraang bumagyo at pawalan ang tubig sa mga dam ng Angat, Ipo, at La Mesa.

Ang mga talata 2–4 ay pawang suhay lamang sa pambungad na talata. Idiiin pa ng editoryal na sa kabila ng pagpapataw ng buwis at pangungutang sa mga institusyong pananalapi, nanatiling inutil ang gobyerno sa pagharap sa kalamidad. Kaya naitanong ng editoryal:

Ang kainutilan ba ng pamahalaan sa disgrasya ang tuwirang pruweba ng pagkaubos ng kayamanan nito sa kamay ng mga opisyal at empleyado na pawang magnanakaw?

Panahon nang magkaroon ng pagbabago sa pamahalaan.

Sa unang malas ay matuwid ang pahayag, ngunit kung susuriin nang maigi’y humahangga iyon sa kamaliang petitio principii. Ipinapalagay sa naturang pahayag na pawang magnanakaw ang mga opisyal at empleado ng pamahalaan, at ang tanong hinggil sa kainutilan ng pamahalaan ay di-tuwirang sinasagot ng pahayag na naubos ang pondo o yaman ng pamahalaan. Ang gayong kasining na pahayag ay higit na titingkad kapag isinaalang-alang ang konklusyon na kailangan “ng pagbabago sa pamahalaan.”

Pinakamabagsik ang editoryal ng Bulgar na kaugnay pa rin sa pondong laan sa rehabilitasyon:

Aanhin pa ang damo kung naibulsa na ang pondo

(1) Nagkakasundo ang gobyerno at pribadong sektor na gamitin ang ilang bahagi ng P100 bilyong Stimulus Fund sa rehabilitasyon.

(2) Malinaw ngayon na wala nang problema sa badyet.

(3) Ang problema na lamang ay kung paanong maiiwasan ang PANGUNGURAKOT sa proseso ng paggastos.

(4) Dapat magbigay ng rekomendasyon ang Commission on Audit at Ombudsman kung paano babantayan ang salapi ng bayan.

(5) Dapat ay maglatag ang COA ng malilinaw, espesipiko at kongkretong patakaran sa pagbili o paggastos nang hindi magkakaroon ng “red tape” o bagal sa pagbibigay ng serbisyo.

(6) Ang nangyayari kasi, para lang maingatan ang pondo, sangrekang REKISITOS naman ang dapat pagdaanan ng proseso bago makapaglabas ng panggastos para sa mga biktima.

(7) Mababalewala rin kung ganu’n ang sustansiya o diwa o mithiin ng naturang pagpopondo.

(8) Kapos kasi ang utak ng mga AUDITOR at hindi iniisip kung ano ang “motibo” ng pondo.

(9) Unang dapat na iniisip ng COA—ay ang mailabas ang pondo sa MAS MABILIS NA PARAAN perso sa MAS LIGTAS SA NAKAW na proseso.

(10) Naingatan mo nga ang pondo pero TEPOK naman ang mga biktima bago ito nabiyayaan.

(11) EPISYENTENG SERBISYO rin kasi ang dapat ino-AUDIT—at hindi simpleng “financial transactions.”

(12) De-libro kasi ang mga accountant at sila ay mga UTAK-SALAPI, imbes na UTAK-SERBISYO!!!

(13) Dapat isama sa pagbabago ng KURIKULUM ang accounting-auditing-financing system na nalipasan na ng PANAHON.

(14) Aanhin pa ang pondo kung patay na ang popondohan?

(15) Magiging pambili na lang ito ng KABAONG!!![7]

Pinangatawanan ng Bulgar ang pangalan nito at inilantad lamang sa humihiyaw na paraan ang mabuting halimbawa ng maling pagsulat ng editoryal. Ang mga pahayag 1–2 ay tumatalon sa konklusyon, at hindi nangangahulugan na ang pagkakasundo ng pribado at gobyernong sektor sa paggugol ng pondo ay magbubunga ng kalutasan sa problema sa badyet. Nagmamadali rin ang pagsasaad na ang problema na lamang ng pamahalaan ay “kung paano iiwasan ang pangungurakot.” Sa naturang pahayag, ipinapalagay na sistemiko ang korupsiyon at laging naririyan. Lalong gumulo ang editoryal pagsapit sa mga talata 4–5. Hindi tungkulin ng COA at Ombudsman na magbigay ng mga mungkahi kung paano gugugulin ang pondo, lalo sa mga espesyal na pagkakataon. Trabaho iyon ng Department of Budget and Management (DBM), batay sa rekomendasyon ng bawat ahensiyang sangkot o lupong mangangasiwa sa paggugol ng pondo para sa rehabilitasyon ng mga bayang nasalanta. Ad hominem naman ang talata 8, at ang mungkahi sa tumpak na pag-aawdit ay mababatid kung sumangguni sana sa mga umiiral na patakaran ng DBM. Para sa DBM, ang mga gastusin ay dapat ayon lamang sa itinakdang badyet; ang anumang paggugol nang lihis sa itinatakdang layunin ay isang kapabayaang maaaring panagutan sa ilalim ng batas. Pinakamasaklap ang mungkahi sa talata 13 hinggil sa pagbabago ng kurikulum hinggil sa pangangalaga ng salapi. Walang kaugnayan iyon sa pamagat at sinimulang paksa ng editoryal, at mahihinuhang isiningit lamang iyon sanhi ng labis na poot ng manunulat sa pamahalaan. Pagsapit sa mga talata 14–15, ang mapanlibak na tanong na humuhugot ng alusyon sa kawikaang bayan ay mapagmalabis dahil hindi nasuhayan iyon ng sapat na datos upang maging matatag at kapani-paniwala.

Nagpapabago-bago ang testura ng editoryal alinsunod sa mga sumusulat nito. Pansinin ang isa pang editoryal ng Abante, na kargado ng retorikang mga tanong:

Extra power? Para saan?

(1) Humihingi ngayon ng ‘extra power’ si Pangulong Gloria Macapagal-Arroyo para daw madaling makabangon ang Pilipinas sa magkakasunod na hagupit ng kalamidad.

(2) Teka, kapag ba binigyan ng extra power ang Pangulo, mahaharang niya ang bagyo para hindi na pumasok sa bansa? O kaya naman, mahihigop ba n’ya ang mga tubig sa dam, ilog at lawa para hindi na ito umapaw at lumunod sa mga bayan, lungsod at lalawigan?

(3) Kung oo ang isasagot ng Malacañang, aba’y papayag kami sa extra power na ito, pero alanganin pa rin kami kung sa Pangulo ba dapat itong ibigay.

(4) Sa totoo lang, hindi naman kailangan ng dagdag na kapangyarihan ninuman para makagalaw nang marapat ang mga nasa pamahalaan.

(5) Kahit pa sabihing may mga batas tayong luma na at kailangan nang i-upgrade, ‘ika nga, naniniwala kaming sapat pa rin ito para protektahan ang sambayanan sa epekto ng kalamidad.

(6) Ang kailangan lang ay istriktong implimentasyon at seryosong pagpapasunod nito nang walang sinisino.

(7) Kagaya nitong pagbibigay ng proteksyon sa kalikasan. Kumpleto naman ang mga batas natin sa pagbabawal ng illegal logging at ang pagtatayo ng istruktura sa paligid ng mga ilog, dagat, dam at iba pang waterways. Pero dahil hindi nga istrikto ang pagpapatupad ng batas, nabababoy ang ating kalikasan.

(8) Ang resulta: ito mismong naranasan natin kina ‘Ondoy’ at ‘Pepeng’.

(9) Grabeng baha at landslide. Buhay, ari-arian at mga kabuhayan natin ang pininsala.

(10) Ano bang klaseng ‘extra power’ ang gusto ng Pangulo?

(11) Hindi ba niya magagawa bilang Pangulo ngayon ang pagdidispatsa ng search and rescue operations sa mga apektadong lugar? Hindi ba makakarating ang mga relief goods, mga gamot at serbisyo medikal sa mga sinalantang lugar kung wala siyang extra power?

(12) At itong mga pinaaalis na illegal structures at mga residenteng nagtayo ng bahay sa mga waterways, hindi ba sila made-demolish at maililipat sa dapat nilang paglagyan o kaya ay mapapauwi sa kanilang lalawigan kung hindi dadagdagan ng kapangyarihan si Pangulong Arroyo?

(13) Determinasyon lang ang kailangan, political will at ang isang makatao at maka-Filipinong puso ng isang lider![8]

Binubuo ng 332 salita ang editoryal. Nilagyan ng bilang ang bawat talata upang masuri nang madali. Higit na magaspang ang editoryal na ito kompara sa naunang binanggit na editoryal ng Abante. Malaki ang problema ng nasabing akda dahil hindi ipinakahulugan at nilinaw kung ano ang espesyal na kapangyarihang hinihingi ng pangulo mula sa kongreso, at nakabatay sa panukalang batas. Kung ang kapangyarihan ay para sa rehabilitasyon ng mga pook na sinagasa ng mga bagyo, ano ang saklaw nito, halimbawa, sa paggugol ng salapi, sa paggamit ng mga kasangkapan at pasilidad, sa pangangasiwa ng lakas-tao ng pamahalaan? Walang binanggit.

Garapal at hindi naaangkop ang komentaryo sa mga talata 2–3. Ang mapanlibak na puna ay walang sagot, at maituturing na absurdo dahil ang kapangyarihan ng pangulo ay itinatapat na tugon sa pisikal na pinsalang likha ng kalikasan. May pahiwatig ang mga talata 5–6 na sapat ang batas upang tugunan ang malawakang pinsala, at ang kinakailangan lamang umano ay pagsasakatuparan ng mga ito. Mapanlahat ang ganitong tindig, dahil sa usapin pa lamang ng badyet ay kulang ang inilalaang pondo para sa rehabilitasyon ng mga nasalanta ng kalamidad. Ang problema, wala ni isang batas ang binanggit na halimbawa na puwedeng gamitin ng pangulo sa panahon ng emergency, bagaman may pahiwatig ukol sa mapaminsalang pagtotroso at pagtatayo ng mga bahay sa mga mapanganib na lugar. Hindi rin binanggit kung gaano kalaki ang badyet sa rehabilitasyon, at kung kaya ba ng kasalukuyang badyet na tustusan ang rehabilitasyon ng mga impraestruktura at pasilidad.

Pulos retorikang tanong ang mga talata 10–12 na dapat sinaliksik ng sumulat ng editoryal. Ang mga tanong na nakabalatkayong opinyon ay nagtatangkang salungatin ang panukalang pagdaragdag ng kapangyarihan sa pangulo sa panahon ng kalamidad. Gayunman, imbes na magpalinaw ay pinalalabo nito ang usapin. Kung ang pamahalaan ay humihina dahil sa matinding kalamidad, dapat suriin kung ano ang kahinaan ng pamahalaan at magmungkahi kung paano ang mga ito lulutasin. Ang pagsasaad na may sapat na batas ang pamahalaan at ang kulang ay implementasyon ay mabilis at mapanlagom na konklusyon lalo kung isasaaalang-alang ang malawakang pinsalang idinulot ng magkasunod na bagyo at ang estado ng kapangyarihan at yaman ng pamahalaan.

Tinatalakay na rin ngayon sa mga tabloyd ang usapin ng pagbabagong-klima. Maihahalimbawa ang editoryal ng Bomba Balita, na pinamagatang “Paglala ng Climate Change, Pagtulungan Nating Pigilan.” Umiinog ang editoryal sa “pagbabago ng panahon” na iniuugnay din sa “pagbabagong klima.” Ang panahon [weather] at klima [climate] ay mga terminong mapagpapalit sa isa’t isa kung pagbabatayan ang editoryal, at kapag hindi iningatan ang pagkakagamit ay maaaring ikalito ng karaniwang mambabasa.  Heto ang sipi ng mga talata 1–2 ng editoryal:

MARAHIL  sa naranasan nating hindi halos kapani-paniwalang marahas na parusa ng panahon nitong mga nakaraang araw ay naniniwala na ang lahat na pinagbabayad na tayo sa ating kawalan ng malasakit sa ating kapaligiran.

Ang pagbabago ng panahon na hindi tugma sa nakasanayan nating takbo ng panahon mula noon hanggang ngayon ay may kinalaman sa CLIMATE CHANGE. Hindi na lamang RAINY SEASON AT SUMMER ang maaasahan nating takbo ng ating panahon sapagkat ngayon, kahit na dapat ay panahon ng tag-araw ay umuulan at bumabagyo samantalang yaong dati ay tag-ulan ay nagiging tag-init na.[9]

Masatsat ang pambungad na talata at maaari na itong tabasin nang walang malaking mababago sa editoryal. Huwag nang banggitin pa ang pambihirang gramatika at palaugnayan ng mga pangungusap, na ikababaliw ng mga mambabasa.  Nakapanghihinayang na nabigong itangi ang “panahon” sa “klima,” dahil malaki ang kaibahan nito sa larang ng agham. Kung ang panahon ay pansamantalang kondisyon at tumutukoy sa tiyak na atmospera sa isang pook at oras, ang klima ay pangmatagalan at sangkot ang pangkalahatang pagtukoy sa temperatura, ulan, at hangin. Hindi pa nakauusad sa mga pagpapakahulugan ay isinunod ng editoryal ang sanhi ng pagbabagong-klima, at kabilang dito ang “pagkabutas ng ozone layer” at “sobrang paglabas natin ng init sa kapaligiran.”

May katotohanan ang winika ng editoryal ngunit hindi sapat. Ang pagnipis o pagkabutas ng ozone layer ay may kaugnayan sa labis na emisyon ng chlorofluorocarbon (CFC) at halogen na nagluluwal ng mga atomong chlorine na nagsisilbing katalisador para maubos nang unti-unti ang ozone. Samantala, ang binanggit ng editoryal na pag-init ng mundo ay tumutukoy marahil sa sinag mula sa araw at siyang mabilis na nakapapasok sa mundo samantalang bumabagal naman ang paglabas ng singaw sa mundo makaraaang tumama sa lupa ang sinag. Nakukulob ang singaw dahil sa dagim, at ito ang nakapagdaragdag ng init sa atmospera. Ito ang tinatawag na “greenhouse effect” na ang mga elemento ng carbon dioxide (CO2), methane (CH4) at nitrous oxide (N2O) ay lumabis ang pamumuo sa atmospera. Ang naturang mga elemento ay hindi simpleng “init” na siyang isinaad sa editoryal; bagkus kaugnay ng singaw mula sa pagsisiga ng basura, o kaya’y paggamit ng mga kasangkapang nagbubuga ng labis na CO2, CH4, at N2O.

Maganda ang ilang mungkahi ng editoryal hinggil sa pag-iwas sa emisyon ng mga CFC at kaugnay na halogen sa atmospera. Gayunman, makabubuting rebisahin ang editoryal upang maituwid ang ilang bagay hinggil sa maling pagpapaliwanag ng pagbabagong-klima ng mundo.

May ilang pagkakataon na mistulang praise release ang editoryal, bagaman malayang itanggi ito ng ilang pahayagan. Maihahalimbawa ang editoryal ng Bagong Tiktik:

Mga kawal-Kano

(1) Sa dalawang delubyong tumama sa Metro Manila at mga karatig-lalawigan at Hilagang Luzon, naging mahalagang katulong ng mga lokal at pambansang awtoridad sa pagsaklolo at pagbibigay-tulong sa mga biktima ang mga kawal-Amerikano na nakahiampail sa Pilipinas bilang bahagi ng Visiting Forces Agreement sa pagitan ng mga gobyernong Pilipino at Amerikano.

(2) Sa Hilagang Luzon na mas grabe ang pagbaha kaysa Metro Manila at mga karatig-lalawigan, at mas malaking mga panganib ang sinuong ng mga biktima, naging partikular na epektibo ang mga kawal-Amerikano.

(3) Mga 700 kawal-Amerikano ang tumulong sa pagsaklolo at pagtulong sa mga biktima. Gumamit sila ng mga rubber boat at mga helikopter sa mga dakong hindi maabot ng mga tagasaklolong Pilipino—nagliligtas ng mga taong nasa mga bubungan ng mga bahay o nangungunyapit sa mga punongkahoy.

(4) Sa ganyang mga pangyayari na nagkusang tumulong ang gobyernong Amerikano sa pamamagitan ng mga kawal nila rito, ewan kung ano ang magiging saloobin ngayon ng mga mambabatas na sobra-sobrang nasyonalistiko at ng mga grupong maka-kaliwa na nagwawala na sa paggigiit nila na dapat nang baguhin o wakasan ang Visiting Forces Agreement.

(5) Ang mga grupong maka-kaliwa na makiling sa komunismo, mauunawaan ang galit nila sa Amerika. Ngunit ang mga mambabatas na sobra-sobrang makabansa kaya nagpipilit na mapalayas ang mga kawal-Amerikano, ewan kung ano ang magiging saloobin nila ngayon.

(6) Pag nagpilit pa rin sila, siguradong makakalaban nila ang mga biktima ng mga delubyo na natulungan ng mga kawal-Amerikano.[10]

Binubuo ng 235 salita ang editoryal, ngunit mabibigong maikubli ang baluktot na lohika. Ito ay dahil maituturing na propagandang nagkukunwang editoryal ang sinipi sa itaas, at mahihinuhang pumapanig sa tropang Amerikanong nakahimpil sa Filipinas, alinsunod sa itinakda ng Visiting Forces Agreement (VFA). Ang pagtulong ng tropang Amerikano sa mga nasalanta nang bumagyo ay walang kaugnayan sa VFA, at ang saklolo nila—kusang-palo man o hiningi ng pamahalaang Filipinas sa Estados Unidos—ay dapat tingnan sa anggulo ng makataong pagtugon sa mga pambihirang pagkakataon.

Ang hindi ipinaliwanag ng editoryal ay ang usapin ng VFA—na kasunduang pangmilitar na higit na matimbang para panatilihin ang interes ng Estados Unidos sa Asya Pasipiko— at kung bakit tinututulan ito ng ilang mambabatas. May mga ulat na tandisang nilalabag ng Amerika ang nakasaad sa VFA, at ito ang ibig imbestigahan ng mga mambabatas. Kung totoong lumalabag ang Amerika sa VFA, gaya sa panghihimasok sa pakikidigma sa Moro National Liberation Front (MILF) at Abu Sayaff, ay mabigat na usapin sa kasarinlan ng Filipinas alinsunod sa itinatakda ng Saligang Batas ng 1987. Bukod dito, nabigong banggitin ng editoryal na sa bisa ng VFA, ang mga kasangkapan, materyales, suplay, at iba pang bagay na inangkat o binili ng Amerika papasok sa Filipinas ay hindi pinapatawan ng buwis o taripa o upa. Malayang makagagamit ang tropang Amerikano ng mga sasakyan, barko, at eroplano nang walang bayad papasok o palabas sa mga pantalan, paliparan, at iba pang lugar. Ang gayong kalaking kaluwagan ay hindi maikokompara sa panandaliang tulong sa nasalanta ng bagyo, gaya sa pagpapahiram ng gomang bangka, helikopter, at iba pang aparato. Walang nakasaad sa VFA na tungkulin ng Amerika na tumulong sa Filipinas tuwing may kalamidad.

Ang mga talata 4–6 ay ad hominem na banat sa mga mambabatas na tutol sa VFA, at mistulang banta sa kanila sa maaaring maging sapitin sa darating na halalan kapag ipinagpatuloy ang pagtutol sa kasunduan kahit nakatulong na umano ang tropang Amerikano sa mga Filipino. Isang hinuha yaon na nagpapauna sa magiging reaksiyon ng taumbayan, na may halong pananakot, at para bang ang kaligtasan ng mga Filipino ay nasa kamay ng mga Amerikano. Hindi isinaalang-alang ng editoryal na maliit na bahagi lamang ang saklolong ginawa ng mga Amerikano sa mga biktima ng bagyo, at katiting na maituturing ang 700 kawal na sumaklolo; higit na malawak at epektibo ang pagtulong ng mga karaniwang tao sa kanilang kapuwa Filipino sa kabila ng mabagal na pagtugon ng pamahalaang Filipinas. Hindi dapat iniuugnay ang pagpapairal o pagpapawalang-bisa ng VFA sa pagsaklolo ng Amerika sa Filipinas tuwing may kalamidad, dahil magagawa rin yaon ng ibang nasyon kahit walang VFA kung hihilingin lamang ng Filipinas.

Isa sa mga maituturing na kahinaan ng editoryal sa Filipino ay ang pagiging masatsat, at maibibilang dito ang mga nalalathala sa PM (Pang-Masa). Heto ang isang halimbawa:

Ang baha at ang di-mapigil na pagdami ng populasyon

(1) Maraming idinudulot na leksiyon ang bahang dinulot [sic] ni Ondoy at kabilang diyan ang paghahanda sa biglaang kalamidad, wastong pagtatapon ng basura, hindi dapat tinitirahan ang mga daanan ng tubig at ngayon pati ang pagkontrol sa populasyon ay itinutiring na ring isang malaking leksiyon.

(2) Nakita ang napakaraming bata sa mga evacuation center. May mga mag-asawa na ang anak ay anim. Karamihan ay maliliit pa. May mga sumususo pa. Nakita ang mga nakahanay na batang natutulog sa evacuation centers na tila walang pakialam kung hanggang kailan sila tatagal sa evacuation centers. May mga bata na umiiyak dahil sa sobrang init sa kinalalagyang lugar. May mga batang galisin na nakikipag-agawan sa ipinamamahaging pagkain.

(3) Malaki ang kaugnayan nang [sic] pagdami ng mga Pilipino sa grabeng pagbaha. Dahil parami nang parami, pati ang mga pampang ng ilog at estero ay tinitirahan na. Sa mismong ilog at estero na itinatapon ang kanilang mga basura at doon na rin sila dumudumi. Habang tumatagal dumarami nang dumarami pa ang mga Pilipino hanggang sa ang ilog at estero ay napuno na ng basura. Wala nang madaluyan ang tubig, Kaya nang bumaha, naging dagat sa isang iglap ang Metro Manila at mga karatig na bayan.

(4) Maski ang mga mambabatas na isinusulong ang Reproductive Health Bill ay sinisisi ang pagdami ng populasyon sa grabeng pagbaha. Dahil daw sa pagdami ng mga tao kaya nasisira ang kapaligiran. Dumami ang mga subdivisions. Ang taniman ng palay ay kino-convert na para gawing tirahan. Kung kakaunti lang daw ang tao, wala nang titira sa mga pampang ng ilog at mga estero.

(5) Palobo nang palobo ang populasyon. At kung hindi magkakaroon ng population management, mas lalo [sic] pang baha ang daranasin. Lalong kawawa ang mga mahihirap na sandamukal ang mga anak.[11]

Lumustay ng 296 salita ang naturang editoryal na mapaiikli kung nanaisin. Halimbawa, ang talata 1 ay mapakikinis sa ganitong paraan:

Maraming leksiyon ang itinuturo ng Bagyong Ondoy at kabilang dito ang paghahanda sa biglaang kalamidad, wastong pagtatapon ng mga basura, pagbuwag sa mga bahay na nasa gilid ng tubigan, at pagkontrol sa populasyon.

Payak lamang ang tesis ng akda. Lumalaki ang populasyon at ito ang isa sa mga dahilan ng pagbaha (tingnan, pangungusap 1, talata 3). Maganda na sana iyon ngunit nabigong ipaliwanag ng sumulat. Maaaring tabasin ang mga talata 2–3 dahil labis-labis ang paglalarawan na hindi kinakailangan. Lihis naman ang talata 4, at ibang usapin ang kumbersiyon ng mga bukirin tungo sa pagiging pook residensiyal. Ang kinakailangan ng editoryal ay masusing saliksik sa populasyong batay sa solidong estadistika, mapa, heograpiya, at pag-aaral ng mga eksperto. Halimbawa, saang pook ang may pinakamaraming populasyon at ilang porsiyento ng mga residente ang naninirahan sa mga mapanganib na lugar? Ano ang kaibahan ng populasyon noon kompara ngayon, at gaano ang itinaas ng antas ng tubig sa mga ilog at lawa? Marami pang tanong ngunit nakaligtaan wari ito sa editoryal na humihingi ng ibayong ingat at sigasig sa pagsasaliksik. Ang konklusyon ng editoryal ay paikot-ikot ang lohika, at isang halimbawang dapat iwaksi ng sinumang mag-aaral.

Estilo at Pagtitimpi

Isang mahirap na disiplina ang pagtitimpi sa pagsusulat, at ito ay banyaga sa ilang manunulat. Maihahalimbawa ang editoryal ng Taliba:

Puno balswals, ang bunga balswals din!

Muli ay natambad sa paningin ng publiko ang malaganap na kapabayaan—at katangahang—nagaganap sa pamunuang-lokal ng ating pamahalaan.

Isang magandang halimbawa nito ang nadiskubreng “underground shabu laboratory” diyan sa San Miguel, Bulacan. Agad ay makikita natin ang malaking pagkukulang—at kawalan ng wastong kaalaman—ng puno sa naturang bayan.

Ayon sa pahayag mismo ng may-ari, higit isang taon nang inuukupahan ang kanyang limang hektaryang [sic] lupa ni “Bengzon, isang Chinese national na nagsasabing gagami-ting [sic] niya ito sa isang piggery business.”

Nagkasundo sila na uupahan ito ng P25,000 kada buwan, subalit hindi tumupad ang Tsinoy sa kasunduan matapos matayuan ito ng mataas na konkretong bakod.

Bukod pa rito, hindi na raw siya pinapayagan ni Bengzon na makapasok at masilip man lang ang kanyang lupain.

Ano naman ang ginawa ng puno sa bayan ng San Miguel? Eh, di wala!

Nagkakamot lang ba siya ng kanyang ano, gaya ng nakagawian ng pabayang mga puno diyan sa Department of Interior and Local Governments?[12]

May karugtong pa ang editoryal na pulos mga tanong, bukod sa nagpaparatang ng mabigat na kapabayaan sa panig ng alkalde, gobernador, at pinuno ng DILG. Payak lamang ang tesis ng editoryal: kung ano ang puno ay siyang bunga. Ginamit ang kawikaang ito na may halong pang-uuyam sa pamagat, na ang “balswals” ay katumbas ng “balewala,” “inutil,” at “walang silbi.” Kaya umano nakalulusot ang pabrika ng shabu sa San Miguel, Bulacan ay dahil pabaya ang mga opisyal ng pamahalaang lokal. Nagwakas ang editoryal sa isang pagbabanta:

Sa araw ng “paghuhukom” sa darating na Halalan 2010, dapat suriin ang puno’t dulo ng bawa’t isang kandidato, gaya ng ipinapaalaala ni Lady Miriam—na isang biktima ng malawakang dayaan![13]

Bagaman hindi binanggit nang tahas ay tinutumbok ng editoryal ang kapabayaan ni Kalihim Ronnie Puno ng DILG, at mahihiwatigan ito sa pamagat pa lamang at humuhugot ng alusyon sa anunsiyong komersiyal. Ang mahirap lamang sa ganitong akda’y nagmamadali ang konklusyon, at pati ang pagbanggit kay Sen. Miriam Santiago ay isang taktikang dapat iwasan dahil iba ang kaniyang kaso (na hinggil sa dayaan sa halalan) sa kaso ni Puno ngayon (na hinggil sa pabrika ng shabu). Dinaraan ng editoryal sa mga retorikang tanong ang mahahalagang punto sa natuklasang pabrika ng shabu; bagaman ang paglitaw niyon ay posibleng kinasasangkutan ng nagpapaupa ng bahay, at nagkataong lingid sa pamahalaang lokal.

Hindi nakatutulong ang pahiyaw na estilo ng pagsulat, at ang pagpaparatang na may halong panunumbat. Hinihingi sa editoryal ang paglilinaw sa kaso ng ilegal na pabrika ng shabu; kung bakit ito dapat iwasan o iwaksi; at kung bakit dapat managot ang mga kinauukulan. Ang konklusyon ng editoryal na may pagbabantang “paghuhukom” sa halalan ay bukod na isyung isiningit, at nakaligtaan ang dapat sana’y pagtutuwid sa maling halimbawa ng bawal na droga o kung bakit dapat managot ang kalihim ng DILG.

Kung humihiyaw ang editoryal sa itaas, kabaligtaran naman ang editoryal sa Balita. Ang problema lamang sa editoryal ng Balita ay pulos salin mula sa Ingles ang editoryal nito. Walang orihinalidad ang tabloyd, at mahihinuhang sumusunod lamang sa anumang tinig ng mga editor mula sa Manila Bulletin.

Sa unang malas ay maganda ang editoryal ng Balita. Ngunit depende sa tagapagsalin ay mababasa sa Balita ang marurupok na salin sa Filipino. Heto ang unang dalawang talata ng orihinal na editoryal sa Ingles ng Manila Bulletin:

(1) In its recent traditional annual message on Ramadan, the Pontifical Council for Inter-religious Dialogue in the Vatican underscored the need to work together toward overcoming poverty. This message was an “occasion of cordial encounter in many countries” between Christians and Muslims because it “addresses a matter of shared concern” and thereby makes it “conclusive to a confident and open exchange.”

(2) Recognizing the humiliating effect of and intolerable sufferings engendered by economic and other forms of privation, the theme of this year’s message was “Christians and Muslims: Together in Overcoming Poverty.” Poverty alienates and causes people to harbor resentment toward others, a feeling that eventually leads to hostile actions. At times it is used as an excuse to justify seizing another person’s possessions, even to the point of undermining peaceful relationships and the person’s security. In view of these, it has become imperative to confront “the phenomena of extremism and violence” by tackling the social and global problem of poverty “through the promotion of integral human development,” which Pope Paul VI has defined as the “new name for peace.”[14]

Heto naman ang salin na matatagpuan sa Balita:

(1) Sa tradisyunal na taunang mensahe nito sa Ramadan, binigyang-diin ng Pontifical Council for Inter-religious Dialogue sa Vatican na kailangang magtulungan upang magapi ang kahirapan. Ang mensahe ay isang “occasion of cordial encounter in many countries” sa pagitan [sic] ng mga Kristiyano at Muslim dahil tinutugunan nito ang “matter of shared concern” kung kaya ito ay “conducive to a confident and open exchange.”

(2) Sa pagkilala ng pagpapakumbabang [sic] epekto at pagdurusang ibinunsod ng ekonomiya at iba pang anyo ng kahirapan, ang tema ng mensahe ngayong taon ay “Christians and Muslims: Together in Overcoming Poverty.” Bunga ng kahirapan, nagkakasalungat ang mga tao, isang damdamin na nagreresulta sa marahas na hakbang. Madalas na ito ang ginagawang dahilan upang imatuwid ang sapilitang kunin ang materyal na posesyon ng iba, ni hindi inalintana ana maaaring makanti ang mapayapang relasyon at seguridad ng taong iyon. Gayunman, kailangang hanapin ang “phenomena of extremism and violence” sa pamamagitan ng pagresolba ng pandaigdigang problema nang kahirapan “through the promotion of integral human development,” na binigyang-kahulugan ni Pope Paul VI bilang “new name for peace.”[15]

Masama ang salin, at marahil maituturing na tamad na pagsasalin dahil halos literal ang tumbasan ng mga salita at walang binago sa ilang sugnay sa Ingles. Ngunit higit pa rito, nawawala ang esensiya ng orihinal lalo sa ikalawang talata. Halimbawa, ang “humiliating effect” ay tinumbasan ng “pagpapakumbabang epekto” imbes na “mapanghamak na epekto.” Ang alyenasyon [alienation] ay hindi simpleng “nagsasalungat ang mga tao” bagkus pagkatiwalag ng mga tao sa sarili o kapuwa. Sablay ang gramatika ng ikatlong pangungusap ng ikalawang talata, at mali ang gamit ng “nang” sa kasunod na pangungusap. Taliwas ang “in view of this” sa “gayunman” na marahil ang tinutukoy ay ang isang pangyayari.

Maraming maipipintas sa salin ng editoryal ngunit hindi yaon ang punto ng pagsusuri. Ang higit na mahalaga ay matuklasan ng mga tagasalin ang halaga ng sinop at pagpili ng salita, at ang pagturing sa gramatika at palaugnayan ng Filipino na may ibang testura kompara sa Ingles. Ang pagkakahon ng wikang Filipino sa wika at estruktura ng Ingles ay nakasisira sa Filipino at maaaring makapagdagdag ng maling pagsagap at interpretasyon pagsapit sa Filipino.

Pangwakas

Sa pangkalahatan, masasabing malayo pa ang lalakbayin ng pagsusulat sa Filipino, lalo sa panig ng pamamahayag. Marahil kinakailangang seryosohin na ang pagpapatino sa pagsusulat sa Filipino nang maiwasan ang krimen sa lohika at sining. Kinakailangan ang dibdibang pagtataguyod at pagpapahusay sa bagong hanay ng mga manunulat at editor sa Filipino, nang maiwaksi nang ganap ang mga mali at kapabayaan ng kasalukuyan. Kinakailangan din ang pagbubuo ng mga estilo sa pagsulat at editing sa Filipino, at makatutulong nang malaki ang gabay sa ortograpiya at editing na binuo ng Unibersidad ng Pilipinas (UP). Kinakailangan din ang patuloy na pagpapayaman ng korpus ng Filipino, at pagsubaybay sa mga pahayagan hinggil sa mga bagong salitang lumilitaw sa guniguni ng taumbayan. Samantala, hindi mairerekomendang gayahin ang mga editoryal sa mga tabloyd, bagaman malaya ang sinumang estudyante at guro na sangguniin yaon at pag-aralan, upang maiwasan ang mga pagkakamali at makabuo ng pulido at matalas na akda sa hinaharap.

Ipinapakita lamang sa papel na ito ang malaking hamon sa paggamit ng matinong Filipino sa mga pahayagan. Kung sa editoryal pa lamang, na sinasabing kolektibong tinig at pananaw ng lupon ng mga editor, ay masaklap na ang pagkakasulat, ano ang maaasahan sa iba pang artikulo, gaya ng balita, sanaysay, dagli, at kaugnay na lathalain? Kung may kalayaan ang mga peryodista at editor na magpahayag, ang mga mambabasa naman ay may karapatang makatikim ng mga makabuluhan at matitinong akda mula sa sinusubaybayan nilang mga pahayagan. Hindi komo’t mura ang halaga ng tabloyd ay may karapatan na iyong magpalaganap ng mga basurang akda. Ang hamon naman sa mga editor at manunulat mula sa akademya ay ituwid ang mga kamalian at malaong prehuwisyo sa pagsulat sa Filipino. Ang pagsulat sa Filipino ay hindi nangangahulugang pagsulat nang padaskol-daskol, at pagluluwal ng mabababang uri ang akda. Humihina lamang ang akda dahil sa malaking kapabayaan kung hindi man katangahan ng mga manunulat.

Hindi pangwakas ang kritikang ito, at hinihintay ko ang higit na mabalasik na kritika mula sa panig ninyo.

Mga Tala


[1] Mula sa editoryal ng Pilipino Star Ngayon, pinamagatang “Tagapagpalaganap ng Wikang Pambansa,” nalathala noong Agosto 19, 2009.

[2] Mula sa editoryal ng Abante, pinamagatang “Silipin ang mga butas at solusyunan,” nalathala noong 16 Oktubre 2009, p. 4.

[3] Editoryal ng Abante Tonite, pinamagatang “Magbantay” na nalathala noong 18 Oktubre, p. 4.

[4] Maihahalimbawa rito ang maling gamit ng “maliban” sa mga talata 3 at 10, na dapat ay “bukod sa.” Heto ang sipi sa talata 3: “Dahil maliban [sic] sa P12 bilyong karagdagang calamity fund, may nauna nang P2 bilyong calamity fun para sa taong 200….” Inulit ang mali sa talata 10: “Maliban [sic] sa mga awtorisadong ahensya [sic] ng gobyerno, magkaroon rin sana ng pribadong grupo na magbabantay sa bawat sentimong inilaan ng gobyerno sa calamity fund dahil baka kung saan lamang ito mapunta.”

[5] Editoryal ng Abante, pinamagatang “Pondo sa rehabilitasyon bantayan” na nalathala noong 13 Oktubre 2009, p. 4.

[6] Editoryal ng Remate, pinamagatang “Wala o Kulang sa Disgrasya” na nalathala noong 4 Oktubre 2009, p. 4.

[7] Editoryal ng Bulgar, pinamagatang “Aanhin pa ang damo kung naibulsa na ang pondo?” na nalathala noong 18 Oktubre 2009, p. 3.

[8] Editoryal ng Abante, pinamagatang “Extra power, para saan?” na nalathala noong 10 Oktubre 2009, p. 4.

[9]Editoryal ng Bomba Balita, pinamagatang “Paglala ng Climate Change, Pagtulungan Nating Pigilan” na nalathala noong 18 Oktubre 2009, p. 3.

[10] Editoryal ng Bagong Tiktik, pinamagatang “Mga kawal-Kano” na nalathala noong 18 Oktubre 2009, p. 3.

[11] Editoryal ng PM (Pang-Masa), pinamagatang “Ang baha at ang di-mapigil na pagdami ng populasyon” na nalathala noong 8 Oktubre 2009.

[12] Editoryal ng Taliba, pinamagatang “Puno balswals, ang bunga balswals din!” na nalathala noong 8 Oktubre 2009, p. 5.

[13] Ibid.

[14] Unang dalawang talata ng editoryal ng Manila Bulletin, pinamagatang “Christians and Muslims: Join hands to combat poverty” na nalathala noong 4 Oktubre 2009. Lumabas din sa Tempo sa naturang araw sa pahina 6.

[15] Unang dalawang talata ng editoryal ng Balita, pinamagatang “Kristiyano at Muslim nagkaisa laban sa kahirapan” na nalathala noong 4 Oktubre 2009, p. 6.

(Binasa ni Roberto T. Añonuevo sa taunang palihan ng INKBLOTS at Varsitarian na ginanap sa Unibersidad ng Santo Tomas noong 23 Oktubre 2009)

Advertisements

Ang Editoryal bilang Lunsaran ng Panunuri

Ang karanasan ng pagsulat ng editoryal sa wikang Filipino ay mauugat sa pagkakalathala ng unang pahayagan sa Filipinas. Itinuturing na unang pahayagan sa Filipinas ang Del Superior Govierno na lumitaw noong 8 Agosto 1811, may 197 taon na ang nakararaan mula ngayong araw. Ngunit anim na buwan lamang ang itatagal ng nasabing pahagayang nasa wikang Espanyol at mamamaalam. Susundan ito ng Diario de Manila na ilalabas noong 1848; isisilang ang La Ilustración Filipina noong 1859 ngunit magsasara makaraan ang isang taon at siyam na buwan. Susunod ang El Catolico Filipino na inilathala ni Padre Pedro Pelaez noong 1862; at lilitaw ang Diariong Tagalog na ipinundar ni Marcelo H. del Pilar sa tulong ni Francisco Calvo y Muñoz. Ang Diariong Tagalog ang kauna-unahang bilingguwal na pahayagan noong 1882, at nabuhay sa loob ng limang buwan. Marami pang pahayagan ang lilitaw, subalit nais kong itampok ang Diariong Tagalog dahil ginamit doon ang wikang Tagalog para sa Katagalugan, at tinangka nang simulan ang diskurso ng mga Tagalog alinsunod sa wika nito.

Libangan ang pagbabasa ng tabloyd.

Libangan ang pagbabasa ng tabloyd.

Kung pagbabatayan naman ang saliksik ni Iñigo Ed. Regalado, ang kauna-unahang pahayagang Tagalog—na kinabasahan ng mga mapaghimagsik na lathala na lumabas noong panahon ng kalayaan sa Pananakop ng Espanyol—ay Ang Kapatid ng Bayan na pinamatnugutan ni Pascual H. Poblete. Ang nasabing pahayagan ay ang dahong Tagalog ng El Grito del Pueblo na si Poblete rin ang editor. Hindi magtatagal at lilitaw ang Muling Pagsilang na tumuligsa sa mga patakaran ng rehimeng Amerikano hanggang inusig at tuluyang ipasara ng pamahalaang kolonyal ng Amerikano.

Ang paglitaw ng mga pahayagang Tagalog noong bungad ng siglo 20 ang simula ng masasabing malaking pagbabago sa pagsulat ng editoryal o higit na kilala noong pangulong tudling. Tumutukoy ang “tudling” sa kolum o pitak sa pahayagan, at kapag ikinabit ito sa “pangulo” (i.e., pang + ulo) ay nangangahulugang tampok na kolum na walang nakasaad na pangalan ng may-akda. Ang editoryal ay kumakatawan noon sa mga pananaw ng pangkat ng editor na maaaring lumilihis sa itinakdang pananaw at patakaran ng pamahalaan, at hinahatak ang malawak na lipunan na makisangkot sa pamamagitan ng pagbibigay ng mga opinyon at pagpapasiya hinggil sa naturang pananaw at patakaran. Kung minsan, ang editoryal ay hindi lamang tinig na mula sa mga editor at kasama nitong peryodista, kundi ang mismong paninindigan ng publikasyon hinggil sa iba’t ibang usaping lumalaganap sa bansa. Kung babalikan ang sinulat ni Iñigo Ed. Regalado, na pangunahing peryodista at editor sa Tagalog noong bago at makaraan ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig, ang editoryal at ang malalayang pitak

“ay siyang tagapaghudyat sa nagsisibasa ng mga suliraning may-kinalaman sa iba’t ibang sangay ng kabuhayan, sa katayuan ng mga lipunan, at sa kalagayan ng bayan. Ang pangulong tudling ay siyang nagbubukas ng landas sa isipan ng mga mambabasa sa pagbuo ng sariling palagay at kuro sa alinmang suliranin, at sa ikapagkakaroon ng matibay na batayan sa paninindigang sasagisagin o ipakikitungo sa kaninuman.”[1] (Sa akin ang diin).

Sa kasalukuyan, ang editoryal ay hindi lamang kinakasangkapan upang hatakin ang mambabasa na pumaling sa isang panig ng pananaw o paniniwala, bagkus upang kumbinsihin—kung hindi man tahasang pilitin—ang sinumang awtoridad o pinatutungkulan na pumanig at gawin kung kinakailangan ang mungkahi ng isang publikasyon. Malayo na ang kasalukuyang editoryal sa mga ninuno nito dahil ang mga editoryal ngayon, lalo sa mga tabloyd, ay tila alingawngaw lamang ng malaganap na opinyong maaaring nagmumula rin sa taumbayan.

Mapanganib ang pagsulat ng editoryal, dahil kung minsan ito ang nagiging sanhi upang sindakin o patayin o kung hindi’y sampahan ng libelo ang lupon ng mga editor at ang pabliser. Maihahalimbawa ang editoryal na “Aves de Rapiña” (Mga Ibong Mandaragit) na sinulat ni Fidel Reyes at nalathala noong 1908 sa El Renacimiento. Ang nasabing editoryal ay naging sanhi upang magsampa ng kaso sa hukuman si Dean C. Worcester laban kina Martin Ocampo at Teodoro M. Kalaw na kapuwa may-ari ng El Renacimiento at Muling Pagsilang. Sa pananaw ng korteng nasa ilalim ng gobyernong kolonyal ng Amerikano, nagkasala ang dalawa at marapat lamang na pagmultahin ng halagang 70 libong piso at ibilanggo. Ipinasubasta ang magkapatid na publikasyon kaya nagsara, at nakulong si Kalaw. Ngunit di-maglalaon ay mapapalaya si Kalaw alinsunod sa kapatawarang iginawad ni Gobernador Heneral Francis Harrison.

Ang makasaysayang editoryal ng El Renacimiento ay gagawing inmortal ni Amado V. Hernandez sa kaniyang nobelang Mga Ibong Mandaragit (1969), at tinumbasan ng salin sa Filipino. Heto ang bahagi ng editoryal na inilahok sa nobela:

Mga Ibong Mandaragit
Sa ibabaw ng daigdig ay may isinilang upang kumain at lumaklak, ang iba’y upang siyang kanin at lulunin. . . Ang pagsasamahan ng isa’t isa’y naaayon sa katakawan at lakás ng una hanggang sa mabigyan ito ng kasiyahan sa kapinsalaan ng kapwa.

May mga taong bukod sa hangad na tularan ang lalong walang habas na ibon: ang Agila, ay may mga palatandaan pa rin ng buwitre, ng kuwago, at ng malaking bayakang (vampira) sumisipsip ng dugo ng tao.

Umakyat sa mga kabundukan ng Bengget upang uriin at at sukatin ang mga bungo ng Igurot nang sa gayo’y mapag-aralan at maimulat umano ang liping ito, samantala’y taglay ang paningin ng mga ibong mandaragit, ay kasabay na tinitiktikan kung saan naroon ang malalaking deposito ng ginto na iniingatan ng Igurot sa liblib ng mga ulilang bundok, upang maangkin yaon pagkatapos, salamat sa mga pamamaraang legal na binago nang paulit-ulit, ngunit lagi nang ukol sa kanyang sariling kagalingan.

Magpahintulot sa kabila ng mga batas at kautusan, ng labag na pagkatay ng bakang may sakit upang pakinabangan ang sirang karne na siya na rin ang nagbawal sa bisa ng kanyang katungkulan.

Ipakilala ang kanyang sarili sa lahat ng pagkakataon bilang isang siyentipikong may mga guhit sa noo, at nag-ukol ng buo niyang buhay sa mga hiwaga ng laboratoryo ng siyensiya, gayong ang tanging gawaing siyentipiko na kanyang kinaaabalahan ay ang pagsusuri sa mga insekto at pag-angkat ng itlog ng isda, na para bang ang isda sa bansang ito’y kulang sa sustansiya at sa lasa, kaya kailangang palitan [yaon] ng isdang nanggaling sa ibang lugar. . . .[2]

Iba ang datíng ng editoryal kapag naisalin na sa Filipino o Tagalog, dahil sumasapol ito sa pandama ng mambabasang Filipino kumpara sa orihinal na Espanyol. Patunay ito na ginagamit noon pa man ang editoryal hindi lamang para magbunyag ng impormasyon, bagkus umusig sa awtoridad hinggil ipinapatupad nitong mapanakop na patakaran sa buong bayan.

Anyo ng Editoryal
Nagbabago ang anyo ng editoryal sa paglipas ng panahon, at kung pagbabatayan ang mga pahayagang nalalathala sa kasalukuyan, iba’t iba rin ang pagdulog sa pagsulat ng editoryal alinsunod sa pahayagang pinagmumulan nito. Kung pagbabatayan ang mga nalalathalang editoryal sa mga pahayagan o magasin, mapapansin ang apat na layon ng editoryal: una, ipaalam sa mambabasa ang ilang mahahalagang impormasyong sa tingin ng mga editor ay mahalaga para sa madla; ikalawa, himukin ang mambabasa na maniwala sa isang diwain o kaisipang isinulat sa editoryal; ikatlo, aliwin ang mambabasa at purihin kung hindi man tuligsain ang sinumang tao o sektor na dapat purihin o tuligsain; at ikaapat, ipaalam ang nilalaman ng publikasyon. Ang ikaapat na layon ay bihira nang gawin sa ngayon, ngunit matatagpuan pa rin panaka-naka sa mga magasing de-kolor na may tema ang bawat labas.

Ang ilang editoryal na lumalabas sa mga pahayagang gaya ng Philippine Daily Inquirer, Philippine Star, Manila Bulletin,  at Philippine Standard Today ay maituturing na isa nang ganap na sanaysay na mahaba kaysa editoryal ng mga pangunahing tabloyd sa bansa na gaya ng Abante, Balita, Bulgar, at Tanod. Gayunman, ang mga editoryal sa tabloyd ay maituturing na makabagong bersiyon ng “dagli”[3] na nagtutuon sa isang isyu, at maikli kung ikokompara sa editoryal ng malalaking pahayagan. At dahil maikli ang naturang editoryal—na karaniwang binubuo ng 200 salita o higit pa—kailangang pagtuunan nito ang isang paksa lamang at gumamit ng pagdulog na payak na makaaabot sa hinagap ng masa upang maisilid ang lahat ng opinyon, puna, mungkahi, at kuro-kuro sa gaya ng politika, ekonomiya, kultura, isports, at kaugnay na lárang.

Sa mga pahayagan sa Amerika, ang mga editoryal ay karaniwang binubuo ng 400-700 salita o higit pa, at siyang ginagaya rin ng ilang pahayagan dito sa Filipinas. Nakatampok ang editoryal sa mga pahinang laan sa opinyon, at karaniwang binabalanse o sinasalungat o sinusuhayan ng iba pang pitak ng mga kolumnistang may sariling pananaw o pagkiling sa isang isyu. Sinusulat ang editoryal makaraang talakayin ng pangkat ng editor ang makabuluhang paksang marapat itampok, at ito ang nagiging nagkakaisang pananaw o paninindigan ng lupon ng mga editor kung hindi man ng publikasyon.

Dahil naglaho na ang malalaking pahayagang gumagamit ng wikang Filipino, gaya ng Diyaryo Filipino at Silangan Shimbun, kinakailangang titigan ang anyo ng editoryal na lumalabas sa mga tabloyd. Ang ilang editoryal mula sa pili’t pangunahing tabloyd ang gagamitin sa pagtalakay dito, at aalamin ang mga pagdulog na ginagawa nito hinggil sa pagbibigay ng opinyon na kaugnay ng isang paksa. Samantala, sisikaping iugnay ang mga pag-aaral dito sa paksang editoryal na ginagamit sa mga  teksbuk sa hay-iskul.

Dapat ipagpaunang nagbabago-bago ang wika alinsunod sa tabloyd at sa mga editor na bumubuo nito. Kung ihahambing sa mga pahayagan sa Ingles, ang mga tabloyd sa Filipino ay nangangailangan pa ng estandardisasyon ng ispeling o pagbabaybay, at marahil may kaugnayan ito sa pangyayaring ang wikang Filipino ay dumaraan sa yugto ng matinding pagdalisay mulang midya hanggang akademya hanggang malawak na madlang mambabasa. Nasa wikang Filipino man o Ingles ang editoryal, hindi nagkakalayo ang mga pinapaksa, at nagkakaiba lamang sa paraan ng pangangatwiran at sa paraan ng pagtanaw hinggil sa kung ano ang karapat-dapat itampok.

Lohika ng Editoryal
Mahalagang bahagi ng tabloyd ang editoryal nito. May editoryal, gaya ng sa Balita, na halatang salin o halaw sa Ingles, at ang naturang salin o halaw ay tila Ingles na Tinagalog ng editoryal ng Manila Bulletin. Ngunit may editoryal na sadyang isinulat sa Filipino na hinaluan ng Ingles at kaya nagmumukhang Taglish. May editoryal na halos sumigaw o manumbat o mang-usig, samantalang gamit ang halos balbal na pananalita, at natatabunan ang esensiya ng paghahayag ng mga diwain sa makatwiran at lohikong pamamaraan. Binanggit dito ang wika dahil wika ang nagsasakay ng kaisipan at lohika ng mga editoryal na kumakalat araw-araw sa buong bansa.

Isa sa mga halimbawa ng halaw o salin mula sa Ingles na editoryal ay mababasa sa Balita na nagpapaliwanag ng isang ulat.

Potensiyal ng maralita sa paggamit, produksiyon, pagbabago, at aktibidad sa negosyo
(1) Sa isang ulat kamakailan, hinimok ng United Nations Development Programme (UNDP) ang mga kompanya na magpalawak nang higit pa sa tradisyunal na pamamaraan ng negosyo at inalok ang mga ito ng mga estratehiya at mga kasangkapan upang maihatid sa maralita ng daigdig bilang kaagapay sa paglago ng ekonomiya. Bilang bahagi ng Growing Inclusive Market’s initiative ng UNDP, ang ulat na pinamagatang “Creating Value for All: Strategies for Doing Business with the Poor” ay nakatuon sa extensive case studies at nagpapakita ng pagiging epektibo ng mas inclusive business models.

(2) Tampok sa naturang ulat ang hindi pa nagagamit na potensiyal ng maralita para sa paggamit o consumption, produksiyon, pagbabago o innovation, at aktibidad sa negosyo. Ayon dito, kapag maraming kompanya ang kumuha ng maralita, hindi lamang nila maisusulong ang kaunlaran kundi makaaambag pa sila sa pagtamo ng Millennium Development Goals (MDGs)-ang pandaigdigang anti-poverty targets na dapat matamo sa 2015. Binigyang-diin ng UNDP Administrator ang kapangyarihan ng maralitang mamamayan na makinabang sa aktibidad ng merkado, sampu ng kanilang abilidad na makilahok sa mga pamilihan at makamit ang oportunidad sa merkado.

(3) Ang ulat ay kaakibat na mga estratehiya na matagumpay na ginamit ng mga pribadong negosyo upang mapangasiwaan ang mga karaniwang hadlang sa pagnenegosyong kasama ang maralita. Kasama rito ang mga produkto at serbisyo, ang pamumuhunan sa impra(e)struktura o pagsasanay upang maalis ang mga pahirap, at paggamit ng lakas ng maralita upang maparami ang labor at management pool at mapalawak ang kaalaman. Sapagkat may puwang pa para sa maraming inclusive business models, sinasabi ng ulat na maaari pang magkaroon ng mas maraming inlusive markets at para sa mas malaking value creation.

(4) Sa harap ng maraming ehemplo sa kasalukuyan sa Pilipinas, ang ulat ng United Nations Development Programme ay dapat magbigay ng isang gabay upang himukin ang mga pribadong negosyo na kumuha ng mga maralita; na ang abilidad na makadagdag ng kahalagahan sa mga produkto at serbisyo ay kinilala rin sa naturang ulat.[4]

Binubuo ng 319 salita ang editoryal at hinati sa apat na talata, at bawat talata’y binubuo ng isa hanggang tatlong pangungusap. Pinakamahabang pangungusap ang nasa talata 4, na binubuo ng 51 salita. Sinundan iyon ng unang pangungusap sa talata 1, na may 48 salita. Binanggit ang anyo ng pagkakasulat ng editoryal dahil dito matitingnan kung gaano kahusay maipaaabot ang mensahe. Ang dalawang binanggit na mahabang pangungusap ay maaaring biyakin sa dalawa o tatlong pangungusap upang mapagaan; o dili kaya’y mapaiikli, nang maiwasan ang tonong animo’y literal na salin ng orihinal na akdang Ingles. Maaaring isaayos ang talata 1 sa ganitong paraan:

Hinimok kamakailan ng United Nations Development Programme (UNDP) ang mga kompanya na higtan ang nakagawiang pamamaraan ng pagnenegosyo, at gamitin ang lakas-paggawa ng mga maralita. Nakasaad sa ulat ng UNDP ang malawak na kaso ng mga pag-aaral at ang mga modelo ng negosyong bukás sa mga dukha.

Maisasaayos naman ang talata 4 sa ganitong hagod:

Isang gabay ang ulat ng UNDP na makahihimok sa mga pribadong kompanya na kunin ang serbisyo ng mga maralitang may kakayahang magpataas sa kalidad ng produkto at serbisyo.

Mapapansin na mapaiikli ang mga pangungusap at talata kung iiwas sa paglikha ng mga editoryal na halos literal ang salin. Nakabibigat sa mambabasa ang jargon, bukod sa pambihirang palaugnayan (i.e., sintaks) ng magkakatanikalang salita. Kapag dumako naman sa nilalaman, masasabing payak lámang ang ibig ipaabot ng editoryal. May ulat ang UNDP na nagsasabing gamitin ang nakakaligtaang lakas-paggawa ng dukha. Ito ang dapat gawin umano ng mga pribadong kompanya upang lumago ang kanilang negosyo dahil ang mga dukha ay hindi lamang konsumidor bagkus maaasahang trabahador. Ang totoo’y tinanggap lamang ng editoryal kung ano ang iniulat ng UNDP at hindi na ito sinuri. Ang pangwakas na talata nitong nagmumungkahi na “dapat magbigay ng isang gabay” ang ulat ay maaaring tumukoy sa mungkahi o kaya’y sa mga hakbanging dapat gawin. Ngunit kung para kanino ang gabay ay malabo dahil hindi nailugar ang papel ng kapuwa gobyerno at pribadong sektor sa paggamit ng lakas-paggawa ng dukha.

Maihahalimbawa ang sumusunod na editoryal na nalathala sa Abante Tonite na nagtatangka namang manghimok, bukod sa bumabanat sa awtoridad.

‘Wag pagkakitaan
(1) Nag-isyu na ng bagong fare matrix o taripa sa mga pampasaherong bus ang Land Transportation Franchising and Regulatory Board (LTFRB) upang maipatupad na ang dagdag na singil sa pasahe.

(2) Ang fare hike ay iimplementa bunsod ng walang tigil na pagtataas sa presyo ng mga produktong petrolyo.

(3) Dahil ipatutupad ang dagdag-pasahe, malinaw na ibig sabihin nito ay tutulungan ng gobyerno ang sektor ng transportasyon na makaahon mula sa matinding sakripisyong dinaranas dala ng sobrang taas ng presyo ng langis.

(4) Pero hindi ba’t panibagong pagpapahirap sa mga tsuper at operators ang planong paniningil ng LTFRB sa ipapalabas na fare matrix gayundin ang add-on sticker?

(5) Walang isyu kung kasing halaga [sic] lamang ng gagastusing materyales sa pag-imrenta ng fare matrix at stickers ang sisingil [sic] ng LTFRB pero ang P50 hanggang P300 na singil sa bawat sasakyang kakabitan ng taripa ay masyadong malaki.

(6) Anong klaseng tulong itong gustong gawin ng LTFRB kung hindi pa nakakaramdam ng ginhawa ang mga tsuper at operator ay pasakit agad ang ipapalasap?

(7) Kung sinsero ang LTFRB at ang gobyerno sa kabuuan na matulungan ang sektor ng transportasyon, hindi tamang maningil ng napakalaking halaga sa fare matrix at stickers.

(8)  Huwag naman sanang pagkakitaan ang ating mga kababayang hirap sa buhay![5]

Eksaktong 200 salita ang editoryal na sinipi sa itaas. Nilagyan ng numero ang simula ng bawat talata upang madaling masuri. Pamagat pa lamang ay pagtataasan na ito ng kilay ng mga akademiko at pantas wika dahil ang katagang ‘wag na mula sa tinipil na “huwag” ay iniiwasan hangga’t maaari sa Tagalog o Filipino, lalo kung pormal ang anyo ng prosa. Dalawang pantig lamang ang “huwag” (hu·wág) kaya hindi na ito tinitipil. Sa panutong ginawa ni Regalado, ang mga salitang tinitipil ay karaniwang may tatlong pantig pataas, o kaya’y dalawang salitang pinagdikit. Maihahalimbawa ang tinipil na bituin na naging bitwin; kanya na mula sa kaniya; nuha mula sa kinuha; nikat mula sa sumikat; hamo na mula sa hayaan mo; ngunit mula sa nguni at. Mahabang usapan ang pagtitipil ng salita, at marahil kinakailangan ng ibang talakayan upang maipaliwanag ang lahat ng ito.

Balikan natin ang editoryal ng Abante Tonite. Mahahalatang magkaugnay ang mga talata 1-2, na hinggil sa paglalabas ng taripa sa mga publikong sasakyan nang maitaas ang pasahe. Ngunit ang talata 3 ay malabo hindi lamang ang palaugnayan kundi ang kaugnayan nito sa mga naunang talata. Dahil kahit itaas ng gobyerno ang pasahe ng publikong sasakyan ay hindi nangangahulugang katumbas iyon ng pagtulong ng gobyerno sa mga tsuper at operator. Trabaho ng LTFRB na subaybayan at itakda ang angkop na pasahe na makatwiran sa kapuwa tsuper at pasahero. Ang talata 4-5 ay hinggil sa mataas na singil ng LTFRB sa ipinalalabas nitong taripa at istiker, at ang talata 6 ay umuusig sa gayong gawain ng LTFRB dahil dagdag na pasanin umano iyon sa mga tsuper na nahihirapan sa mataas na presyo ng krudo. Biglaan ang pagpapasok ng salitang “add-on sticker” sa talata 4 at ipinapalagay dito na alam na iyon ng mambabasa kahit hindi nakasaad sa bukanang talata ng editoryal.  Magkaugnay naman ang mga talata 7-8, na nagpapasaring sa motibo ng LTFRB ukol sa taripa at istiker, ngunit kung bakit napakataas ng singil sa nasabing taripa at istiker—kung mataas ngang maituturing kompara sa ordinaryong istiker na ginagamit halimbawa sa subdibisyon—ay hindi napalawig at nasuhayan nang matatag. Delikado ang talata 8, dahil kahit hindi nito tahasang pinararatangan ang LTFRB na pinagkakakitaan nito ang mga dukhang tsuper ay gayon ang lumalabas dahil sa pahiwatig na hindi makatwiran ang presyo ng taripa at istiker.

May editoryal naman na hindi basta nanunuligsa, bagkus idinaraan ang panunuligsa sa pamamagitan ng pagsipi sa isang grupo o awtoridad, at nagwawakas sa pahayag hinggil sa silbi o katwiran ng isang panig. Maihahalimbawa rito ang nalathala sa Bulgar:

Student power vs. Meralco
(1) Nakisali na rin ang mga estudyante sa isyu ng over-charge sa electricity bill.

(2) Pinutakte na rin ng mga estudyante ang internet blogs at chat rooms upang ireklamo ang hindi makatarungang paniningil ng Meralco gamit ang system loss at iba pang diskarte.

(3) Kamakailan lamang ay tinalakay sa Energy and Consumer Rights forum ng mga lider ng Union of Catholic Student Councils (UCSC) sa San Beda College ang isyu sa illegal charge sa electricity bill.

(4) Ipinakikita rin dito ang paghuhunos ng pagkamulat ng mga kabataan mula sa dati-rating radikal na pananaw-pampulitika patungo sa mas napapanahong isyu sa ekonomiya at SIKMURA.

(5) Kasi naman, apektado ng mataas na singil sa elektrisidad ang mga estudyante na umuupa sa mga dormitoryo kung saan nababawasan nang malaki ang kanilang allowances na dapat ay napupunta sa pangmatrikula, pambili ng aklat at mga gamit sa eskuwelahan.

(6) Sakaling nagbabayad ang mga estudyante ng P5,000 o P3,000 sa electricity bill, nagogoyo sila ng P900 hanggang P1,500 sa overcharged dahil sa ikinakatwirang system loss.

(7) Kinukuwestiyon din ng mga estudyante kung bakit nananatiling kontrolado ng pamilya Lopez ang Meralco, gayung hawak lamang nito ang minoryang sosyo na 33.4 porsiyento kumpara sa pinagsanib na 35.7 porsiyentong sosyo ng mga government corporation.

(8)  Nagtataka ang mga estudyante kung anong klase ng matematika ang ginamit na pormula o MAHIKA ng MINORYA upang makontrol ang operasyon ng isang malaking korporasyong may sagradong tungkulin paglingkuran ang mga maliliit na mamamayan sa serbisyo ng elektrisidad.

(9) Anu’t anuman, ang pakikilahok na ito ng mga estudyante sa isyu ng ekonomiya ay tanda ng isang malaking pagbabago sa pamamaraan ng kanilang PAKIKIBAKA sa makabagong henerasyon gamit ang cyberspace.[6]

May 265 salita ang siniping editoryal sa itaas. Nilagyan ng numero ang simula ng bawat talata upang madaling masuri ang daloy. Mapapansin sa naturang akda na ang bawat talata ay binubuo ng isang pangungusap lamang na ang pinakamahaba ay matatagpuan sa talata 5 (39 salita), at susundan ng mga talata 8 (38 salita) at talata 7 (35 salita). Pinakamaikli ang talata 1 (13 salita) na nagsisilbing pangkalahatang paksang susuhayan ng mga talata 2-3. Ang paksa ng editoryal ay may kaugnayan sa pakikilahok ng mga estudyante sa isyu ng labis na paniningil sa kuryente ng Meralco. Ang ingay mula sa hanay ng mga estudyante ay matatagpuan umano mulang internet chat room hanggang akademikong forum. Pagsapit sa talata 4, lilihis ang talakay at pagtutuunan ang pagbabago ng kaisipan o estratehiya, kung hindi man priyoridad, ng mga pangkat na kabataang dati’y pulos pampolitikang pagkilos ang inaatupag.

Sa ganitong paraan ng lohika, ang mga estudyanteng tinutukoy sa talata 1 ay maipapalagay na siya ring mga aktibistang estudyante sa talata 4. Kung ganito nga, mapanlagom ang talata 1 dahil aakalain ng mga mambabasa na ang mga tinutukoy na “estudyante” roon ay kumakatawan sa malawak at sari-saring kapisanan ng mga estudyante sa buong Filipinas at nagtataglay ng iba’t ibang programa, simulain, at ideolohiya. Kung ang tinutukoy ay ang mga estudyanteng kabilang sa Union of Catholic Student Councils (UCSC), at isama na ang mga blogista, hindi pa rin masasabing kumakatawan ang mga ito sa pangkabuuang lunggati ng mga estudyante sa buong Filipinas. Dagdag pa’y maingay man ang mga blogista sa cyberspace, hindi rin matitiyak na pawang mga estudyante ang hanay nito at aakalain pang karamihan sa kanila’y propesyonal kung hindi man nagtapos sa kolehiyo o sadyang walang magawa sa buhay kundi makipagkudkuran (i.e., chatting).

Ang mga talata 5-8 ay waring litanya ng mga aktibistang maririnig sa rali. Tumutukoy ang mga talata 5-8 sa mga estudyanteng nangungupahan sa dormitoryo, ngunit nagbabayad man sila ng mataas na singil sa kuryente ay hindi maipapalagay na sa sariling bulsa nila kinukuha ang bayad bagkus mula sa suweldo o kita ng kani-kanilang magulang. Ang paratang hinggil sa “labis na singil,” “system loss,” “kontrol ng pamilya Lopez sa Meralco,” at pahiwatig ng “panloloko ng Meralco sa taumbayan” ay mga paratang na hindi naipaliwanag nang maigi at nasuhayan ng mga patunay sa editoryal. Ipinapalagay samakatwid sa naturang editoryal na ang gayong mga termino ay maliwanag na sa isipan ng madla, kahit ang totoo’y hindi pa.

Samantala, ang talata 9 ay pagpansin ng editoryal sa pagbabago ng estratehiya ng mga estudyanteng aktibista. Ngunit kung babalikan ang mga pagkilos ng mga aktibistang estudyante, gaya ng mga kasapi ng League of Filipino Students (LFS), ang kanilang pagkilos noon pa man ay laging kaugnay ng pag-urirat sa ekonomiya ng bansa dahil nakasalalay sa ekonomiya ng bansa ang buhay ng mayhawak ng produksiyon at ang buhay ng mga manggagawang sumasandig sa produksiyon para mabuhay at pawang mauugat sa Marxistang pananaw. Kung labis mang naging politisado ang mga estudyanteng aktibista at nakalimutang paksain ang hinggil sa pangkabuhayang usapin ay maipipintas marahil iyon sa kanilang sinaunang anyo ng pakikibaka at sa laos na programa ng kanilang kilusan. Nagbago lamang ng arena ang pakikibaka ng mga estudyante, na kung dati’y laging laman ng kalye ay malimit ngayong nakikipagdebate sa cyberspace.

Marupok ang ganitong uri ng editoryal, dahil ang pamumuna ay ipinapalaman sa mga bibig ng mga estudyante upang ikubli ang tunay na paninindigan at opinyon ng lupon ng mga editor ng Bulgar. Animo’y balita ang editoryal, at ang dapat sanang pagtalakay sa kapangyarihan ng mga estudyante sa loob man ng paaralan o sa malawak na cyberspace ay hindi napanindigan sa talakay. Baluktot ang lohika ng editoryal, at lalo lamang makapagpapalakas sa gaya ng Meralco sa paninindigan nitong itaas ang singil ng kuryente dahil kinakailangan upang manatili itong humihinga.

Nagmumungkahi rin ang ilang editoryal, at maihahalimbawa ang mababasa sa PM Pang-Masa:

Huwag turuang umasa sa limos ang mahihirap
(1) May second round pa raw ang subsidies na ibibigay sa mga mahihirap. Iyan ang magandang balita ng pamahalaan kaugnay sa sunud-sunod na pagtaas ng presyo ng bilihin at ang patuloy na krisis sa pagkain. Kukunin ang ipagkakaloob na subsidies sa malaking excess collection ng value added tax (VAT) sa oil products. Tinatayang nasa P4 bilyon ang excess collections ng VAT. Sabi pa ng gobyerno, malaki ang pagtataas ng presyo ng petroleum products. Aabot daw sa P70 bilyon ang revenue ng bansa sa loob lamang ng ilang buwan.

(2) Unang nagbigay ng subsidies ang pamahalaan noong nakaraang buwan. Nagbigay ng P500 sa mga mahihirap para may maipambayad sa kuryente. Nagbigay ng tulong sa mga mahihirap na estudyante at ganundin [sic] sa mga jeepney drivers at operators. Ang pagbibigay daw ng subsidies ay para mapagaan ang pasanin ng mahihirap sa patuloy na pagtaas ng mga presyo ng mga pangunahing bilihin partikular ang bigas.

(3) Nang magsalita si President Arroyo kamakalawa sa Angeles City, Pampanga para sa inagurasyon ng medical building na dedicated sa kanyang inang si Doña Evangeline Macapagal, sinabi ng Presidente na dadagdagan ang subsidies para sa mga mahihirap. Depende raw kung magkano ang idadagdag sa subsidies at nakabatay sa laki ng excess ng koleksiyon sa VAT ng langis. Agad namang nagpalabas ng P4 billion si Mrs. Arroyo para sa subsidies. Para na naman ito sa mga small electricity consumers at mga mahihirap na estudyante.

(4) Maganda ang nagbibigay [sic] ng subsidies sapagkat makatutulong sa mga nagdarahop sa buhay. Subalit kung pawang pagbibigay o paglilimos ang gagawin ng gobyerno sa mga kawawang mamamayan, ay baka hindi na matutong gumawa ang mga ito at umasa na lamang. Lagi na lamang silang aasa sa limos ng pamahalaan at hindi na pauunlarin ang sarili.

(5) Mas makabubuti kung trabaho o mapagkakakitaan ang ipagkaloob ng pamahalaan sa mahihirap kaysa pagkalooban ng barya-baryang pambayad sa kuryente. Saan aabot ang limos na P500. [sic, ?] Pantapal lamang ito at hindi lubusang makagagamot sa sugat nang umaantak na kahirapan. Turuang magbanat ng buto para kumita at hindi para umasa sa limos. Kailangang matuto ang mahihirap na gumawa para umunlad ang buhay.[7]

Binubuo ng 347 ang kabuuang editoryal. Taliwas sa editoryal ng Abante Tonite, ang editoryal ng PM Pang-Masa ay may mga talatang naglalaro sa tatlo o higit pang pangungusap at nagtatangkang bumuo ng isang diwa. Ang daloy ng pangangatwiran ay pasuysoy (i.e., inductive) na ang maliliit na detalye ay tumutumbok sa pangkalahatang diwa sa pangwakas na talata.

Simple lamang ang nais ipaabot ng editoryal. Dalawang beses nagbigay ng subsidyo ang pamahalaan sa ilang dukhang sektor, gaya ng estudyante, manggagawa, at motorista. Hindi dapat umano paasahin ang mga dukha sa subsidyo mula sa gobyerno dahil baka maging tamad lalo sila. Bigyan daw sila ng trabaho. Ang problema sa editoryal ay kinokontra nito ang sarili dahil sa talata 5 ay isinaad na napakaliit ng subsidyong mula sa gobyerno. Kung hindi sapat ang subsidyo para buhayin ang isang maralitang tagalungsod, paanong magiging lalong tamad ito at hindi na magtatrabaho? Magkasiya na lamang sa subsidyo? Mahihinuha rito na gaano man kalaki ng subsidyo ay walang kaugnayan sa katamaran, bagkus sa iba pang panloob at panlabas na aspekto sa buhay ng tao na nakaaapekto sa mismong tao. Samantala’y mahahalata na ang salitang “tamad” o “katamaran” ay kargado ng pahiwatig sa editoryal dahil kahit ang prehuwisyo laban sa sinumang dukha at kulang-palad ay maiuugnay sa naturang salita. Ang pagiging “tamad” ay hindi lamang kawalan ng sigasig at pagsisikap sa buhay, ngunit maaaring maikabit din sa paglayo at pagbalikwas, o kaya’y panlulumo at kawalang pag-asa sa buhay, kung sisipatin sa anggulo ng sosyolohiya at sikolohiya.

Ang mungkahi sa gobyernong bigyan ng trabaho ang dukha ang maganda sanang punto, ngunit kung paano isasagawa iyon ay nabigong mapalawig sa akda. Paano makalilikha ng trabaho ang gobyerno, o paano ito makikipagtulungan sa pribadong sektor upang bigyan ng trabaho ang walang trabaho? Hindi nasuhayan ang pamagat ng editoryal, bukod sa baluktot ang pangangatwiran nito, kaya hindi kapani-paniwala ang mala-bibliko nitong alusyon. Ang masaklap, hindi nabigyan ng konteksto ang ekonomikong kahirapang dinaranas ng mababang uri kaya pumapabor sa kaisipan ng naghaharing uri.

Isa pang editoryal na pumapaksa sa subsidyo ng pamahalaan ang tinalakay sa Tanod:

Malikhaing pamamaraan
(1) Bakit sinasabi ng mga eksperto na maaari lamang mas magpalala sa nararanasang mga problemang ekonomiko ng Pilipinas ang mga subsidyo sa maralitang sektor para sa pagbili ng pagkain at panggatong? Nagkamali ba ang gobyerno sa pagtugon sa mga mungkahi ng mga institusyong multilateral tulad ng World Bank na ang pagkakaloob ng subsidies sa mahihirap ay kapaki-pakinabang dahil makababawas sa pagligwak ng salapi kapag inililipat mga [sic] nakaluluwag sa kabuhayan?

(2) Bagaman mahalaga para sa gobyerno, na gipit sa pananalapi, ang maglaan ng mga limitadong rekurso sa mga mamamayang talagang nangangailangan sa mga ito, mahalaga ring kilalanin ang “lohika ng pag-uukol ng sudsidyo,” na nakabatay sa maraming pamamalagay, ayon sa mga eksperto mismo. Kabilang sa tinukoy nila ang kawalan ng sirkumstansiyang makapagpapahupa sa masulak na paglobo ng presyo, mahinang revenue collection, kakapusan ng alokasyon para sa imprastrukturang pampubliko na sadyang kailangang maitayo, at lumalaking depisit pangkalakal.

(3) Napagtuunang-pansin ang mga bagay na iyan kasunod ng mga komentaryong ang paghahatid ng subsidies ay makahihikayat lamang sa mga tao para lalong kumonsumo ng panggatong at pagkaing sobra ang taas ng presyo. Sapagkat limitado nga ang mga rekurso ng pamahalaan, ang pagdaragdag ng subsidyo ay may katumbas na pangangailangang magbawas ng gastos sa ibang uri ng guguling pambayan o mangutang, at mas masama, magkasabay na gawin ito, anang mga kritiko.

(4) Lilitaw sa pagbubuod ang ganitong takbo ng pagkukuro: may mga hangganan [sic], na itinatakda ng pangyayari at panahon, sa pagkakaloob ng subsidies, lalo na sa yugtong itinatakda ng pangyayari at panahon, sa pagkakaloob ng subsidies, lalo na sa yugtong nararamdaman ang malawig ng [sic] epektong mataas na antas ng implasyon.

(5) Tinatanggap naman ng mga eksperto, o ng mga sektor na may bukás at malayang pananaw, ang matataguriang pinakaangkop na hakbangin: gumastos para sa subsidyo at para sa imprastruktura, sa patas na pagtuturing at pagsasakatuparan, upang mabigyan ng daan ang pagbubuo ng mga hakbangin din mula sa pribadong sektor. Kung may pagtaliwas, hindi maiiwasang makita ang paglaki ng depisit sa larangan ng kalakalan-o ang mas pag-import ng bansa ng paninda at serbisyo kaysa pagbebenta nito sa ibayong-dagat. Kaakibat niyan ang panganib na maubos ang nakareserbang foreign exchange.

(6) Bagaman tinitiyak ng mga dalubhasa na malayo pang mangyari ang naturang kalagayang magbabadya ng pagkabahura ng ekonomiya, ipinagugunita nila ang mga senyal niyon, na narito na sa ating pamumuhay.

(7) Malaking bahagi ng kalutasan ang nakasalalay sa pgabubuo [sic, pagbubuo] at pagpapatupad ng malikhaing mga hakbanging tutugma sa sitwasyon, sabi nga ng mga manunuri. Kabilang diyan ang pagkonsumong mas matutustusan sa abot ng kakayahan. Kasabay ng ipinapanukalang maging matimpi sa pagtugon sa pangangailangang lubhang napakagastos para matamasa, kinakailangan ding pairalin at panatilihin talaga ang pagtitipid at sa bagay na ito, ang pambansang liderato at mga tagapanday ng patakaran ang unang-unang dapat magpakita ng magandang halimbawa.[8]

Binubuo ng 453 salita ang siniping editoryal, at maituturing na mahaba-haba kompara sa editoryal ng ibang tabloyd. Bagaman maipipintas ang di-konsistent na paggamit ng “subsidyo” at ng panghaliling salitang Ingles na “subsidies,” mahihinuhang ginawa iyon upang hindi maging paulit-ulit ang gamit ng salita. Maingat din sa wika ang editoryal, bagaman nakalusot ang dalawa o tatlong tipograpikong mali. Tantiyado ng sumulat ang pagbabaha-bahagi ng mga talata, at ang daloy ng lohika ay pasuysoy. Ang tesis ng editoryal ay nasa pangwakas na talata, na nagsasaad na bagaman kailangan ang subsidyo para tulungan ang mga dukha, kailangan ng pamahalaang magtipid, at gumawa ng mga programang angkop at tutugon sa kahirapan.

Binubuksan ng talata 1 ang argumento sa tanong kung nagkamali ba ang pamahalaan sa pagbibigay ng subsidyo sa maralitang sektor, alinsunod sa opinyon ng “mga eksperto.” Ang tinutukoy na “mga eksperto” sa talata 1 ay maaaring ang parehong hanay din ng “mga eksperto” sa talata 2 at talata 5. Maaari ding isiping ang “mga eksperto” sa talata 5 ay iba sa binanggit sa talata 1, ngunit kabalahibo ng binanggit sa talata 2. Binanggit ito dahil ang editoryal ay nagtatangkang maghambing at magtambis (i.e., compare and contrast) ng dalawang magkasalungat na pananaw mula sa iba’t ibang eksperto. Hindi lamang malinaw kung ang naturang mga eksperto ay mula sa larang ng ekonomiya, politika, o iba pang kaugnay na larang. Maaaring ang mga eksperto at manunuri ay pawang mga manunulat ng opinyon din sa mga pahayagan, magasin, at internet, subalit walang makatitiyak.

Nakatuon ang talata 2 sa halaga ng subsidyong dulot ng pamahalaan para sa maralitang sektor. Sumasalungat naman na argumento ang talata 3 dahil ang pagbibigay ng subsidyo ay makababawas sa ibang pondong gugugulin sa iba pang programa, at sanhi para muling mangutang ang pamahalaan sa ibang bansa. Samantala, ang talata 4 ay maikling lagom at sintesis hinggil sa kakayahan ng subsidyo bilang tulong sa mahihirap. Kaugnay ng talata 4, ang talata 5 ay nagsasaad ng kahalagahan ng subsidyo ngunit dapat iagapay ito sa iba pang makatwitrang programa ng pamahalaan mulang kalakalan hanggang pangangalaga ng reserbang dolyar. Mapapansin lamang ang pagkiling laban sa pagbibigay ng subsidyo pagsapit sa talata 7, dahil higit na mahalaga umano ayon sa mga kritiko ang “pagbubuo at pagpapatupad ng mga malikhaing hakbang” na mahihinuhang ewfemismo sa “makabuluhang programa” para sa mga maralita. At maisasagawa iyon sa pag-iwas sa maluhong paggastos bukod sa seryosong pagtitipid na dapat gawin ng pambansang liderato at tagalikha ng mga patakaran.

Mabisang paglalarawan naman ang tangka ng editoryal ng Pilipino Star Ngayon na ang pamagat ay gumamit ng idyomang hiram sa Ingles:

Malambot ang ngipin laban sa Sulpicio
(1) Labintatlong araw makaraang lumubog ang MV Princess of the Stars na pag-aari ng Sulpicio Lines, balik na naman sa laot ang mga cargo vessel ng nasabing shipping lines. Parang nagpahinga lamang ang mga kapitan at crew ng mga barko at balik na naman sa operasyon. Ang pahintulot na muling makapaglayag ang mga cargo vessels ng Sulpicio ay inaprubahan ng Malacañang. Katwiran ng Malacañang apektado ang ekonomiya kapag pinahinto ang mga cargo vessels ng Sulpicio. Maraming kargamento raw na dapat maihatid sa maraming lugar sa bansa ang Sulpicio kaya dapat nang payagang makapaglayag. Ayon sa Malacañang, makapaglalayag ang cargo vessels ng Sulpicio kung mayroong mga kasamang “safety marshals” na magmumula sa Coast Guard at mga opisyal ng Maritime Industry Authority (Marina). Kahapon ay tumulak na ang ilang cargo vessels ng Sulpicio patungong Cebu at iba pang lungsod.

(2) Ang pagbibigay ng pahintulot sa Sulpicio para makapaglayag ang mga cargo vessels nila ay nagpapakita lamang na malambot ang ngipin ng gobyerno. Walang isang matibay na salita o utos para ang isang kompanyang marami nang nagawang pinsala sa taumbayan ay maparusahan at magkaroon ng aral. Nang araw na lumubog ang MV Princess of the Stars at tawagan ni President Arroyo ang hepe ng Coast Guard ay umuusok ang ilong niya sa galit. Walang tigil siya sa pagmumura sa hepe ng coast guard. Sa himig ng kaniyang pagsasalita, lahat nang mga [sic] nagkasala sa paglubog ng barko ay dapat maparusahan. Kaya ang pagmumurang iyon ng Presidente ay nagbigay ng liwanag na ang sangkot na shipping company ay hindi na muling makapaglalayag pang muli [sic]. Lalo pa nga’t marami nang paglubg ang kinasangkutan ng mga barko ng Sulpicio.

(3) Pero makaraan nga ang 13 araw at ni hindi pa man halos nagagampanan ng Sulpicio ang kanilang [sic] tungkulin sa mga kamag-anak ng mga nabiktima nang [sic] paglubog ay eto at nasa lalot na muli sila [sic]. At ang mabigat pa, lumabag pa ang Sulpicio sa pagkakarga ng kemikal sa MV Princess. Ang kemikal na endosulfan ay nananatili pa sa loob nang [sic] na barko at nagbabantang kumalat ang lason. Sira ang karagatan at ang kabuhayan ng mga taga-San Fernando, Romblon, kung saan lumubog ang barko.

(4) Malambot ang ngipin ng gobyerno at hindi na nakapagtataka kung sa mga susunod na araw ay baka makapagbiyahe nang lahat ang mga barko ng Sulpicio. Ganyan naman ang karaniwang nangyayari sa bansang ito. At wala nang magtataka kung ang paglubog ng barko ay masundan na naman.[9]

Binubuo ng 404 salita ang editoryal. Hindi konsistent ang ispeling ng akda, at mapapansin ang sablay sa gamit ng pangmaramihang pangngalan, sa gamit ng “nang”, at sa gamit panghalip panao. Masatsat ang editoryal bagaman payak lamang ang ibig sabihin. Nakapaglayag muli ang mga barkong pangkargamento ng Sulpicio Lines makaraang suspidihin ng gobyerno dahil kailangan daw ng ekonomiya. Lahat ng barko ng Sulpicio ay hinulaang makapagbibiyahe muli sa darating na araw, dahil “malambot ang ngipin” ng gobyerno laban sa Sulpicio. Ano ang maaaring ibig sabihin nito? Na parang tratong pambata ang patakaran ng gobyerno sa nagkasalang dambuhalang negosyo. Nakalulusot ang salarin dahil sadyang pinalulusot ito ng maykapangyarihan.

Kakatwa ang pamagat ng editoryal dahil halatang hango iyon sa ewfemismong Ingles na “To go at it with tooth and nail” o kaya’y “To go at it with tooth and claw” na literal na pakikipagtalo at mabangis na pakikipaglaban sa ibang tao. Ang pamagat ng editoryal ay maaaring ipakahulugan din sa mahinang gulugod o kapasiyang pampolitika (i.e.,  political will) ng gobyerno na ipatupad ang nararapat alinsunod sa batas at alang-alang sa kapakapan ng mga pasahero at apektadong tao o sektor. Humihina ang pamagat, dahil inakala ng nagsulat ng editoryal na mauunawaan ang “malambot na ngipin.” Ang gayong ligoy ay maaaring sinadya upang pagaanin ang banat sa gobyerno, habang ikinukubli sa kalabuan ang dapat sanang maging tugon nito sa Sulpicio. Maiisip na kung may “malambot na ngipin,” marahil ay may “matigas na ngipin o pangil” para magbayad sa kasalanan ang Sulpicio. Ngunit hindi ginagamit na mabisang ambil ang “matigas na ngipin” o “matalas na pangil” sa panig ng gobyerno dahil baka akalaing bampira ito kung hindi man makamandag na ulupong.

Panukalang Panunuri
Hinggil pa rin sa sakuna ng lumubog na barko ang editoryal ng Abante, ngunit inilarawan naman nito ang panloloko ng taong nagpapapirma ng waiver sa mga naulilang pamilya:

Ano ang laban nila?
(1) Nakapangingilabot ang mga panaghoy noon ng mga kaanak ng mga biktima ng paglubog ng MV Princess of the Stars. Doble ang lungkot na kanilang nadarama dahil marami sa mga biktima ang hindi na nakabalik sa kanilang piling kahit na malamig na bangkay nito.

(2) Ngunit tila hindi pa sapat ang sinapit na dagok ng mga naulilang pamilya, ngayon ay nagagawa pa silang biktimahin ng mga walang pusong ‘fixer.’

(3) Kamakalawa ay inilutang ng Public Attorneys [sic] Office (PAO) na mayroong mga lalaking umikot noon sa pamilya ng mga biktima sa mismong opisina ng Sulpicio Lines Inc., sa North Harbor at nagpapirma raw ng blangkong ‘waiver’ sa mga naulila.

(4) Lumalabas ngayon na nakasaad sa ‘waiver’ na binibigyan ng pahintulot ng pamilya ang taong may hawak ng dokumento na siya nang mag-asikaso sa lahat ng proseso ng kanilang ‘claim’ at nag-o-awtorisa rin sa may hawak ng ‘waiver’ para kumuha ng anumang suportang pinansyal na ibibigay ng Sulpicio Lines, ang may-ari ng barko.

(5) Sabi raw ng mga lalaki ay kailangang pirmahan ang kapirasong papel na ito para mapadali ang pagpapalabas ng perang makukuha ng pamilya ng mga biktima.

(6) Ang malaking problema ngayon ay hindi naman nakilala ng mga naulila ang nagpapirma sa kanila ng ‘waiver.’ Ano nga ba naman ang kanilang laban sa mapagsamantalang buwitreng it gayong gulung-gulong ang isip nila noong mga panahong iyon at ang nais lang nila ay makita ang kanilang mahal sa buhay na sakay ng barko?

(7) Isa pa, marami rin sa mga biktima ang walang sapat na kaalaman sa tunay na pakahulugan ng ‘waiver.’

(8)  Itong mga ganitong klase ng tao ang talaga namang nakakapagpasulak ng ating dugo. Sa halip na tulungan at damayan sa pagdadalamhati ang mga naulila ay biniktima pa ang mga ito.

(9) Sana naman, patunayan ng Sulpicio Lines na hindi nila ‘pakawala’ ang mga taong ito at hindi nila alam ang ganitong aktibidad sa pamamagitan ng pagwawalang-bahala sa anumang waiver na ipiprisenta sa kanilang tanggapan.

(10) Dapat ay masuring mabuti na tunay talagang kadugo ng nasawi ang ‘claimant’ o kukuha ng P200,000 death claim. At ang mapatutunayang ‘pekeng claimant’ ay dapat na kasuhan at ipakulong.

(11) Tunay na nakapanlulumo na mayroon tayong mga kababayang magsamantala [sic] sa pagdadalamhati ng iba.[10]

Maaaring suriin ang siniping editoryal sa dalawang antas. Una, tingnan ang anyo ng pagkakasulat. Ikalawa, tingnan ang nilalaman, at alamin kung epektibo ang ginawang pagbubunyag hinggil sa naganap na panloloko sa mga pamilya ng nasawi o nakaligtas sa trahedya.

Makapagsisimula sa pag-alam sa kaugnayan ng pamagat sa kabuuan ng teksto. Ang tinutukoy sa panghalip panaong “nila” sa pamagat ay mahihinuhang tumutukoy sa mga pamilyang nalagasan ng kaanak nang lumubog ang barko. Ang buong akda ay binubuo ng 11 talata na bawat isa’y naglalaro mulang isa hanggang dalawang pangungusap. Pinakamahabang pangungusap ang talata 4 na may 52 salita, samantalang pinakamaikli ang talata 11 na may isang pangungusap na 13 ang salita. Sa kabuuan, ang editoryal ay may 360 salita, na mahaba-haba na kompara sa ilang siniping editoryal kanina.

Ang siniping editoryal sa itaas ay nagtatangkang magsalaysay kung paano ginagawa ang panloloko sa mga pamilyang ang mga kaanak ay naging biktima ng sakuna. Ang mga talata 3-7 ay nagsasaad ng proseso ng panloloko. Kabilang dito ang pagbubunyag sa mga di-kilalang tao na umiikot umano sa tanggapan ng Sulpicio Lines, ang paglalabas ng kahina-hinalang waiver, ang pangungumbinsi sa mga pamilya, at ang kawalang-muwang ng mga pamilya na pumirma sa waiver. Ngunit ang problema sa ganitong editoryal ay walang matibay na batayan sa paglitaw ng mga pinaghihinalaang manloloko. Walang detalye hinggil sa nilalaman ng waiver, at hindi mababatid kung ano ang anyo o laman nito, alinsunod sa masusing imbestigasyon. Malawak ang banggit, at kung ito man ay may kinalaman o kagagawan ng mga tauhan ng Sulpicio ay walang makaaalam. Kung nasa korte ang kaso, mabilis bansagan iyon na “haka-haka” o “tsismis” lamang. Ang mga talata 9-10, bagaman kapuri-puri, ay maiisip na walang kaugnayan sa pamagat, dahil patungkol ang gayong mungkahi sa pamunuan ng Sulpicio. Magiging walang laban lamang sa maykapangrihang manloloko ang mga pamilyang namatayan ng kaanak kung ang hukuman, ang pulisya, ang gobyerno, at ang Sulpicio Lines ay walang kakayahang protektahan ang karapatan ng agrabyado at kumikiling sa pangangalaga ng sari-sariling interes. O kaya’y hindi papalag at tatanggapin na lamang ng mga pamilya ang kanilang masaklap na tadhana. Maimumungkahi kung gayon na baguhin ang pamagat, at ipatungkol ito sa pamunuan ng Sulpicio at PAO na pawang susuri kung talagang karapat-dapat tumanggap ng benepisyo ang mga sinasabing pamilya ng mga biktima.

Ginagamit din ang editoryal bilang kritika sa mga patakarang pinaiiral ng gobyerno o pribadong korporasyon, at maihahalimbawa ang lumabas sa Remate:

Oil Price Hike Dapat Itigil Na
(1) Bumabagsak ang presyo ng langis sa pandaigdigang merkado mula sa $147 bariles sa nagdaang mga araw sa nasa $125 sa mga araw na ito.

(2) Sinasabing malaking dahilan ang pag-atras sa negosyo ng maraming ispekulador o tagasulsol ng mataas na presyo para lang kumita nang kumita ang mga ito kahit maghirap ang mundo.

(3) Ang mga ispekulador ang pangunahing itinuturo maging ng Organization of Petroleum Exporting Countries na responsable sa mahal na langis at malaki ang paniniwalang may kaugnayan ang mga ito sa mga kompanyang langis o may puhunan sa negosyong langis.

(4) Dahil na rin sa nasabing pagbaba ng presyo ng langis, hindi masamang itigil muna ng mga kompanyang langis ang kanilang lingguhang pagtataas ng presyo ng mga produktong petrolyo sa bansa.

(5) Isa pa, dapat isipin ng mga kompanya na hindi na tumutugma ang kanilang sinasabi na nalulugi sila sa gitna ng krisis sa langis sa sarili nilang mga deklarasyon na kumikita sila sa mga panahong ito ng malalaki.

(6) Dagdag pa, inaamin mismo ng isang kompanya ng langis na bumabagsak na sa 10% ang benta ng lahat ng mga kompanyang langis dahil sa napakamahal nilang benta ng mga produktong petrolyo.

(7) Sa kabuuan, napeperhuwisyo na ang lahat, maging ang mga kompanyang langis, at ito ang dapat isaalang-alang.

(8)  Hindi pupuwedeng magsawalang kibo na lamang din ang pamahalaan lalo pa’t tungkuling protektahan ang mamamayan sa pagmamalabis ng anomang kompanya.[11]

Masusuri ang siniping editoryal mulang anyo hanggang nilalaman. Sa anyo, maaaring usisain ang gramatika at palaugnayan at maging ang gamit ng salita. Halimbawa, ang talata 1 ay maisasayos sa ganitong paraan:

Bumagsak mulang $147 kada bariles ang presyo ng langis noong isang linggo tungong $125 kada bariles ngayong araw.

May problema rin sa palaugnayan ang talata 5, at maisasaayos nang ganito:

Taliwas sa pahayag na pagkalugi ang pahayag ng mga kompanya na kumikita ang mga ito nang malaki sa kabila ng krisis.

Ang ispeling ng “ispekulador” ay maimumungkahing palitan ng “espekulador” dahil ang pinagmulan nito ay salitang Espanyol na “especulador.” Samantala, ang “tagasulsol” sa talata 2 ay mahihinuhang hindi angkop bilang sinonimo, kung hindi man kapantay ng “espekulador” dahil ang pinatutungkulan dito ay ang mga namumuhunan sa merkado ng petrolyo at hindi ang puwersang nagdidikta sa pandaigdigang presyo ng petrolyo.

Pagkaraang matalakay ang anyo ay maaaring dumako sa nilalaman. Maaaring simulan ang pagtalakay sa nilalaman sa pamamagitan ng pagbusisi sa balangkas ng editoryal. Una, binubuo ng 221 salita ang editoryal na ikinalat sa walong talata, at bawat talata ay binubuo lamang ng isang pangungusap. Ikalawa, ang akda ay gumagamit ng paraan ng pagsusuri sa pagtaas ng petrolyo at kung bakit dapat ibaba ang presyo nito sa kasalukuyan. Ikatlo, ang paraan ng lohika ng akda ay pasuysoy, na ang pangwakas na talata ang sukdulan ng mga pahayag.

Pinakamahalagang alamin kung ano ang tesis ng editoryal. Ano ito? Bumaba umano ang presyo ng petrolyo sa merkado sa buong daigdig, kaya dapat ibaba rin ang presyo ng petrolyo sa Filipinas. Ang tesis na ito ang dapat alamin kung nasuportahan nang maigi sa akda. Ang mga talata 2-3 ay inuurirat ang papel ng mga espekulador na kumokontrol sa presyo ng petrolyo sa pandaigdigang merkado. Ngunit pagsapit sa talata 4  ay lumihis ang talakay sa mungkahing “ibaba” ng mga kompanya ng langis ang presyo ng petrolyo sa bansa. May kaugnayan ang mga talata 5-7 sa talata 4 na pawang nagtutuon sa deklarasyon, patakaran, at kita ng mga kompanya ng langis. Samantala, ang talata 8 ay nagsasaad na dapat kumilos ang pamahalaan upang masugpo ang “pagmamalabis” ng anumang kompanya.

Mahihinuha sa daloy ng pahayag na walang kaugnayan sa tesis ang pangwakas na talata na nagpapahiwatig sa mungkahing pagkilos ng pamahalaan. Kung ang mga espekulador ang may kagagawan ng pagtaas ng presyo ng petrolyo, ang dapat sanang talakay ay kung paano lulutasin ng pamahalaan ang problema sa masamang espekulasyon at espekulador na kumokontrol sa presyo ng petrolyo. Maiisip tuloy na ang mga kompanya ng langis ay bahagi rin ng sindikato ng mga espekulador, at siyang bumubuo ng kartel. Ngunit mapagmalabis ang ganitong hinuha. Lumilitaw lamang ang ganitong hinuha dahil malabo ang daloy ng lohika at pahayag ng editoryal. Ikalilito ng pamahalaan kung sino ang dapat papanagutin sa batas. Magkasalungat din ang talata 5 at talata 6, at hindi malaman kung sinong kompanya ng langis ang nagsasabi ng totoo. Kung labas sa kapangyarihan ng pamahalaan na kontrolin ang pagtaas ng presyo ng petrolyo—dahil nasa pandaigdigang antas ito—maiisip na walang kakayahan ang pamahalaan sa isinasaad ng pangwakas na talata.

Editoryal bilang papuri
Hindi lamang sa panunuligsa ginagamit ang editoryal bagkus maging sa pagpuri sa magagandang halimbawang patakaran o gawain ng ilang sangay ng pamahalaan. Maihahalimbawa ang nalathala sa Taliba:

‘Justice on wheels’
(1) Isang napakagandang proyekto itong naisipan ni Supreme Court Chief Justice Reynato Puno na ‘Increase Access to Justice Program’ na sa kaunaunahang [sic, kauna-unahang] pagkakataon ay matutugunan ang mga preso sa legal nilang pangangailangan sa loob ng kanilang selda.

(2) Sinimulan kamakalawa ang naturang programa nang magpadala ang Korte Suprema ng kanilang ‘mobile court rooms’ sa Makati City Jail para dinggin ang mga nakabinbin na kaso ng mga preso.

(3) Sa pamamagitan ng ‘mobile court rooms’ ay mababawasan ang paghihirap ng mga preso tuwing dadalo sa pagdinig ng kanilang mga kaso sa korte.

(4) Di lamang ang mga preso ang makikinabang sa naturang programa kundi pati iyong mga jail guard ay [sic, na] hindi na ring [sic, rin] kailangang magbiyahe pa para samahan ang mga preso sa kanilang pagdinig sa korte.

(5) Sa naturang programa ay inaasahang mabilis na malulutas ang mga kaso na kung ilan taon nang nakabinbin at mapaluluwag din ang nagsisikip na mga kulungan sa Metro Manila.

(6) Dapat noon pa ginawa ni Puno ang naturang programa. Kaugnay nito, inatasan ng Chief Justice ang lahat ng municipal at regional trial court judges na bilisan ang mga pagdinig sa lahat ng mga kasong kriminal na nasa kanilang sala upang luminis ang mga ‘dockets’ at maiwasan din ang matagal na pagkabilanggo ng taong may maliliit lang na kaso.

(7) Tiyak na marami ang mapapalayang preso sa programang ito tulad ng tatlong preso na may kasong panghoholdap at iba pang maliliit na kasong kriminal. Ang tatlong preso ay pinalaya pagkatapos na di sumipot ang mga nagreklamo sa kanilang mga hearing.

(8)  Ang naturang programa ay di lamang sa Metro Manila dapat pairalin kundi sa buong bansa. Kudos kay Chief Justice Puno.

May kabuuang 269 salita ang editoryal na sinipi, at ikinalat sa walong talata. Ang paraan ng lohika ng akda ay pasuhay (i.e., deductive), na ang unang talata ang nagtataglay ng pangunahing diwain at siyang susuportahan ng mga sumunod na talata. Payak lamang ang tesis ng akda: maganda ang programang ginawa ang Korte Suprema dahil malulutas nang mabilis ang mga kaso ng mga preso. Ang mga talata 2-3 ay sumusuhay sa talata 1 at nagpapaliwanag hinggil sa mga mobile court room. Nagsasaad naman ng benepisyo ang nasabing programa pagsapit sa mga talata 4-5. Ngunit pagsapit sa talata 6 ay papaling ang talakay sa atas ng punong hukom na bilisan ang pagdinig, at walang kaugnayan sa naunang pangungusap na “Dapat noon pa ginawa ni Puno ang naturang programa.” Ang talata 6 ay mahihinuhang kaugnay ng mga talata 2-3 ngunit tila biniyak at nagmukhang ordinaryong ulat lamang sa pahayagan. Mapanlagom naman ang talata 7, dahil ipinapalagay nito na maraming mapapalayang preso ngunit hindi naman tinalakay kung ang pagpapalaya ay kaugnay ba ng paglilitis sa mabibigat o magagaang na kaso, o kaya’y sa pagkakaroon  ng abogadong magtatanggol sa preso. Ang talata 8 ay mungkahi na palawakin pa ang naturang programa sa buong bansa.

Masatsat at mababaw ang editoryal ngunit sadyang wala nang mapipiga pa sa akda kundi ang purihin lamang si Punong Hukom Reynato Puno. Kung ang nasabing programa ay likha ng Korte Suprema, ang dapat purihin ay ang mga tao na nagpakana ng gayong programa at hindi lamang si Puno ang dapat purihin.

Pang-uuyam at Satira
Ginagamit sa ibang pagkakataon ang editoryal upang uyamin ang mga politiko, at maihahalimbawa ang nalathala sa Bagong Tiktik:

Premyo sa basura
(1) Naging kalakaran na sa gobyerno na ang mga kandidato ng administrasyon para sa Kongreso na hindi nahahalal ay binibigyan ng magagandang puwesto isang taon makaraan ang eleksyon.

(2) Tapos na ang isang taon na iyon at nagsisimula na ang Pangulong Arroyo na ipagpupuwesto ang mga kandidato ng administrasyon na ibinasura noon ng mga botante.

(3) Unang talunang ipinuwesto ng Pangulong Arroyo sa mataas na tungkulin si dating Senador Vicente Sotto III, bilang hepe ng Dangerous Drug Board na may ranggong Gabinete.

(4) Nakatakda namang ipagpupuwesto rin ng Pangulo sa Gabinete sina Michael Defensor, Prospero Pichay, Ralph Recto, at Tessie Oreta, na pawang ipinagbabasura ng mga botante nang tumakbo sila para sa Senado nong nagdaang eleksyon.

(5) Ang limang iyan ay basura ngang maituturing pagkat ibinasura sila ng mga botante-hindi inakala ng mga mamamayan na karapat-dapat maging mga senador. Ngunit eto ngayon at ipagsasaksakan sila ng administrasyon sa lalamunan ng bayan bilang mga miyembro ng Gabinete.

(6) At bakit sa Gabinete na ang trabaho ay napakalaki ng konksyon sa mismong mga mamamayang nagbasura sa kanila? Bakit hindi sa mga tungkuling halos walang kaugnayan sa madla? Halimbawa, puwede silang gawing mga embahador sa iba’t ibang bansa, o kaya ay mga direktor ng mga tanggapang walang koneksyon sa kapakanan ng bayan.

(7) Si Sotto, halimbawa, ay puwedeng maging direktor ng upisinang-gobyerno na mamamahala sa mga komedyante, at si Oreta ay doon naman sa mamamahala sa mga dancer? Diyan sa mga iyan sila eksperto, hindi ba?[12]

Gumugol ng 258 salita ang editoryal na may walong talatang naglalarawan sa ginagawa ng pamahalaan hinggil sa mga kakamping politikong nabigong mahalal bilang senador. Ang bawat talata ay isa o dalawang pangungusap lamang at iniayon sa masikip na disenyo ng pahayagan. Payak lamang ang tesis ng editoryal: Ginantimpalaan ng posisyon sa gabinete ng pamahalaan ang mga politikong natalo sa halalan noong nakaraang taon. Ang nasabing gantimpala ay mahahalagang posisyon umano sa pamahalaan. Ang tesis na nasa mga talata 1-2 ay susuhayan ng mga talata 3-4 na bumabanggit kina Vicente Sotto III, Michael Defensor, Prospero Pichay, Ralph Recto, at Tessie Oreta. Ngunit ang talata 5 ay lilihis at susurutin ang pamahalaan dahil tinanggihan na ng taumbayan ang naturang mga politiko at ngayon ay ibinabalik na naman sa puwesto. Ang talata 6 ay mungkahi kung ano ang marapat gawin sa limang politiko: Ilagay sila sa mga tungkuling “walang kaugnayan sa madla” na inihalimbawa ang pagiging embahador. Subalit kalokohan ang gayong pahayag, dahil wala namang posisyong “walang kaugnayan sa madla.” Ang pagiging embahador ay sangkot pa rin ang pakikiharap sa madla, lalo na sa mga nandarayuhang Filipino, at sa malawak na komunidad ng daigdig. Lumalabis ang pang-uuyam ng talata 7, at suntok sa bayag kumbaga sa boksing. Na walang alam si Sotto kundi magpatawa, at walang alam si Oreta kundi magsayaw. Argumentum ad hominem. Ang pamagat na “Premyo sa basura” ay nagdudulot ng kalabuan, dahil ang “basura” ay maaaring magbigay ng “premyo” para sa kapuwa pamahalaan at publiko; o kaya’y ang “basura” ay ang premyo mismo, tulad ng isinusulong ng editoryal. Ang pahayag na pasuhay mulang talata 1 ay hindi naipagpatuloy, dahil ipinapalagay dito na “kalakaran” nga sa gobyerno ang paghirang sa mga talunang politiko. At kung kalakaran ay dapat binanggit hindi lamang ang administrasyon ni Pang. Arroyo bagkus maging ang iba pang nakaraang administrasyon.

Pagharap sa hinaharap
Ipinakikita lamang sa papel na ito na may mga halimbawang matatagpuan kahit sa mga tabloyd at siyang masusuri nang masinop upang tumalim ang isip ng mambabasa. Ang mga itinuturo sa retorika, gaya ng paglalahad, paglalarawan, pagsasalaysay, proseso, panunuri, paghahambing at pagtatambis, at iba pang kaugnay na teknik, ay magagamit sa pagsusuri ng mga akda. Ngunit dapat ding idiin na iba ang Filipino kaysa Ingles, at ang diskurso ng Ingles ay hindi maisisilid basta-basta sa diskurso ng Filipino.

Matindi ang hamon sa mga pahayagan, lalo sa hanay ng mga tabloyd, na sumulat ng mahuhusay na editoryal. Ang mga editoryal sa tabloyd ang natitirang halimbawa sa pagsulat sa Filipino, at kung hindi iyon pagbubutihin ay walang makikitang mabubuting halimbawa ang mga estudyante, kung hindi man ang malawak na mambabasang Filipino.

Kinakailangan din ng mga editor sa iba’t ibang pahayagang gumagamit ng wikang Filipino na magkaisa sa estandardisadong pagbaybay ng mga salita, at pag-iwas sa balu-baluktot na gramatika at palaugnayang ikahihilo ng mambabasa. Yamang wika ang lunsaran ng kaisipan, at ang wikang ito ang kasangkapan sa pagsulat at pamamahayag, kinakailangan ng mga manunulat na maging maingat. Dapat din maging mahigpit na tagapagbantay na kritiko ang mga guro at estudyante. Sa ganitong paraan, mapatataas ang uri ng pagsulat ng editoryal dahil ang mga mambabasa ay hindi lamang konsumidor bagkus isa ring kritiko. Mapatatalim din ang mga manunulat dahil sa masasagap nilang puna at mungkahi mula sa publiko.

Panimulang pag-aaral pa lamang ito hinggil sa paksang pagsulat ng editoryal, na maaari ninyong dagdagan, ituwid, o susugan para sa ikagagaling ng buong bayan.

Dulong Tala

[1] Hango sa makinilyadong manuskrito ni Iñigo Ed. Regalado, na may paksang “Pamamahayag.” Walang tiyak na petsa ang aklat na pinaglathalaan, at mahihinuhang ginagamit na sanggunian sa kurso sa kolehiyo. Matatagpuan ang siping ito sa Iñigo Ed. Regalado Collection ng pangunahing aklatan ng Ateneo de Manila University.

[2] Hango mula sa nobelang Mga Ibong Mandaragit ni Amado V. Hernandez. Inilathala ng M & L Licudine Enterprises, Las Piñs, 1969, mp. 179-180.

[3] Tumutukoy ang “dagli” sa maikling salaysay na nasa anyong prosa, na sinulat nang mabilisan, at karaniwang naglalarawan at nagpapaliwanag ng isang bagay. Kung minsan, nilalahukan ito ng pagpapatawa, panunuligsa, at pangangaral na pawang madaling maarok ng mambabasa. Kung babalikan naman ang kasaysayan ng nobela at maikling kuwentong Tagalog noong bungad ng siglo 20, ang “dagli” ay masasabing nagpasupling sa mga uri ng katha sa Tagalog.  Para sa karagdagang pag-aaral ng dagli, basahin ang koleksiyon ng mga dagling tinipon nina Rolando Tolentino at Monico Atienza at inilathala ng UP Press.

[4] Hango sa editoryal ng Balita, Taon XXXVI, Bilang 239, 26 Hulyo 28, p. 6.

[5] Hango sa editoryal ng Abante Tonite, Tomo XX, Bilang 161, 11 Hulyo 2008, p. 4.

[6] Hango sa editoryal ng Bulgar, Taon 16, Bilang 219, 11 Hulyo 2008, p. 3

[7] Hango sa editoryal ng PM Pang-Masa, Taon V, Bilang 172, 11 Hulyo 2008, p. 4.

[8] Hango sa editoryal ng Tanod, Tomo 5, Bilang 224, 26 Hulyo 2008, p. 4.

[9] Hango sa editoryal ng Pilipino Star Ngayon, Taon XXIII, Bilang 17, 4 Hulyo 2008, p. 4.

[10] Hango sa editoryal ng Abante, Tomo XXI, Bilang 64, 4 Hulyo 2008, p. 4.

[11] Hango sa editoryal ng Remate, Taon 17, Isyu 140 26 Hulyo 2008, p. 4.

[12] Hango sa editoryal ng Bagong Tiktik, Taon 11, Bilang 191, 11 Hulyo 2008, p. 3.