Malalasing tayo sa alak

Malalasing Tayo sa Alak

ni Roberto T. Añonuevo

Malalasing tayo sa alak
.  .  . .  .  .  . . .  .  .  .  . . . . . . . . . . na bumabalong sa liwanag,
ang alak ng luwalhati
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  sa lupain na walang tama
o mali,
. . . . . . . . . .. . . .  .  . . . .. . . .ang bakood kundi bangin
. . . . . . . . na hahanapin nang labis
nang di-alintana ang panganib,
sapagkat doon,
hindi tayo kailanman nagkakamali.

Kung iyan ang wika ni Rumi,
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .ang mga salita ay magmamartsa,
at habang lumalaon,
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ay darami nang darami,
magsasanga ng landas,
mapapasakamay marahil ni Sadhguru o Marcos,
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . .sakâ magiging hukbo-hukbo,
at nanaisin nating pumikit
. . . . . . . . . . . . . . . . upang ang dilim ay danasing kamalayan.

Ang alak natin ay walang katumbas,
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  .. . . .  . at maraming nauna sa atin
ang iibiging maging malagihay,
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . at lumutang sa katalinghagaan.

Tinikman natin ang alak na ito,
. . . . . . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . kahit walang tatak demonyo
o San Miguel.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .Ang alak ay kusang naghahandog ng sarili
at hindi nagmamarka para sa dukha
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . o maykaya, o para sa matalino
o mangmang, o para sa maganda o pangit,
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . dahil ito ay hindi paligsahan o timpalak
at sapat
 . . . . . . . . . . . . para sa lahat
 . . . . . . . . .  .. . . . . . . . . . . . . . . .  . .na ang estetika
. . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . . . . .  .  .ay pinagsasaluhan nang ubod lakas.

Pambihirang likido,
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . gumugusali ito ng memorya,
lumiliglig at umaapaw  na kamalig ng karanasan,
 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  .nakatatakas sa panganib o gusot
ngunit karunungan ito na higit
 . . . . . . . . . . . .  ..  . .. . .  . . . . . . .  . . . . . . sa maitatakda ng mga silid-aklatan.

Mapagkumbaba ito, at marunong pigilin ang dila,
. . . . . . . . . . . . . . . . . .  . .  . . . . . . . . . . . . . . . . at kapag hinagkan natin
ay hindi pumipiyok
 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  .hindi umiiyak.
Umiinom tayo sa mga labì
na sariwa, handa sa barikan nina Baudelaire at Bigornia,
at ang impiyerno
 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ay piging para sa sinumang mangahas.

Ang ibang nalasing ay nakatulog sa lansangan,
 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . .  . . sapagkat likás lamang iyan
kung naghahanap
 . . . . . . .  . .. . . . . . .  . . . .  .ng espiritu;
ang mahalaga’y pumipitlag
 . . . . . . . . . . . . . . . . .  . ang maláy na sadya ang pagkalango:
sagad sa budhi,
. . . . . . . . . . . . . . . . . . sagad sa bait,
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  .sagad hanggang bayag.
Parang karabana ito ng dyip
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . sa makikitid na kalye,
bumubusina sa welga o rali,
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . o kung hindi’y nikeladong lambanog
sa hapag ng alamís,
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . .matamis na tubâ
na bagong hango at kinalugmukan ng paniki
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . . . . . mula sa tinig ng magdamag.

Sabi nila’y ang alak natin ay lason,

bawal para sa pangulo lalo’t walang buwis,
. . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . .  . . . .  . at ang nakapagtataka’y sumisigla
ang ating puso
. . . . . . . . . . . . . .  . . . . sa simetriya ng tinig
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . .  ..at kulay ng mga salitang humihiwa sa isip
ngunit nagpapahilom
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . ng mapapait na antak ng kalooban.

Napakarami nating pulutan,
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . .  . . gaya halimbawa ng paggaya
sa anino
. . . . . . . . . . . .ng rumurumbang hitano at akademiko,
. . . . . . . . . . . . . . . o pagkawala ng mga tulang
. . . . . . . . . . . . .  . . . .  . . . . . . . . . . . .ipinuslit, gaya ng shabu, mula sa selda.
Gumigitara tayo sa mga umuusling tadyang,
. . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . .  . . . tumatadyak sa kalungkutan,
at magkakaakbay tayong maglalakad
sa matulaing lungsod
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . . na lampas sa libog at poot,
marunong magsinungaling
. . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . gaya ng espiya o hukom,
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  .ngunit hinding hindi nagtataksil sa tore ng mithi.

Umiibig tayo
. . . . . . . . . . . . . . . . kahit sinusuway ang katwiran
sapagkat lumalampas sa pagtistis
. . . . .  . . . . . . .  . . . .  . . .  .  . . . . . . . . . . . . . .  . ang hiwaga,
lumilihis sa balarila
. . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . .  . . ng burukrasya,
at umiiwas sa bantayog na pinapapanghi
. . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . . . . .  . . . . . . . . . . .  .ng mga tuta, panatiko, at miron.

Hindi maunawaan, tulad nitong mga salita,
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . naririnig at pambihira kung tumamà,
nalalasing nga tayo kahit walang pantoma.

Wala itong wakas, walang wakas ang pagkalasing
sapagkat matang-tubig ang ating piniling inumin.

Advertisements

Mga Aralin sa Halik

1
“Noong humalik ang hari,
ang lahat ng binibini ay ano’t
nagiging pusali,”
wika ng alimasag
na pagewang-gewang
palabas ng kusina.

2
Ang halik ay guniguni
at sinlamig ng tag-ulan,
tugon ng kaharian.

Sumang-ayon ka.

At naupos ang lahat ng ilaw
sa buong lungsod,
samantalang gising na gising
ang kuwago na sakmal
ang ulupong na kikisay-kisay.

3
Ang halik ay halakhak
at taginting ng kubyertos.
Ang halik ay piging
kung may korona’t alipin.
Ang halik ay bari-bariles
na alak
para tawagin ang mga espiritu
na iba’t iba ang kulay.

Ngunit ang halik ay sampu-sampera
kung ibig maging payaso
para aliwin ang nagugutom na masa

at pagnasahan ang esposa ng iba.

4
Ang halik ni Hudas
ay hindi tinutumbasan ng sampal.
Ang halik ay si Hudas
na kaganapan ng kaligtasan.
Bakit isusumpa
ang taksil kung ang kapalit
ay langit para sa lahat?

5
Batas at imperyal, ang halik
sa sariwang mga pingi
ay koryenteng dumadaloy
sa silya elektrika.

Tanungin ang hukom,
ngunit tatalikuran niya
ang alimuom mula sa singaw
ng mga bangkay.

6
Ang halik ay pahimakas
at lumalapag na eroplano
para sa plano
ng mga asesino.

Ang halik ay pagtingala
sa mga bituin,
pagguhit ng isang mapa,
at paghula ng kapalaran—

tungo sa napakalayong planeta.

7
Ang halik sa labìng
nasa pagitan ng mga hita
ay halik din sa labì
na hindi makapagsalita.

8
“Hinahagkan ng hari
ang pasigan ng dayuhan,”

sabi ng peryodikong Tsino,

“at dahil may tainga ang lupa,
magsalita man ito
ay malikhaing pagsisinungaling.”

Nagkakamali kahit ang balita,
dahil iba ang wika ng mga maralita.

9
May halik na naiiwan sa duyan.
May halik na nabubura sa hukay.
Ang halik ang duyan, ang halik
ang hukay, ang halik ang halik
sa taimtim kung magmahal.

10
Dumadampi ang labì sa labì,
at gaya sa saplot ay naibuburda
kahit sa pinakamapait na alaala.

11
Yungib ng bulawan ang halik,
sabi ng matatanda,
gayunman ay hindi ito madaling
makita
maliban kung makikipagsapalaran
ang hari
sa laberinto ng karimlan.

12
Isinasakay ng simoy ang halik,
na marahil ay makararating sa iyo
kung iibigin mo.

Kung sakali’t tanggapin mo
ang halik na ito,
ako man ang hari ay bababâ
sa trono

ipagpalagay mang ako’y luko-luko.

Ang Himala

Ang Himala

Roberto T. Añonuevo

Kung ang ibon ay nakatatagpo ng pagkain
Sa himpapawid, sino ako para hindi makakain
Sa lawak nitong lupain?

Nalalasahan ng bayawak o sawá ang tamis
Sa hangin, at ang lansa ng kamatayan
Ang pag-asa nito para makaraos sa tag-araw.

Hindi ko ito maiintindihan, at mananalangin
Sa mga diyos para magpaulan ng bigas
Ang helikopter sa mga bakwet o nagugutom.

Ang pamayanang bilanggo ng mga bundok,
Ano’t nagpipista kahit walang selfon o laptop,
Bukod sa busóg sa payew ng kamote’t gulay?

Hindi ba naiinip ang bayan kung destiyero
Ito ng mga alon? Ang mga lamandagat
Ang lumalapit sa tao para ito magpiging.

Naririnig ko minsan ang kakaibang musika,
Sumasabay sa laguklok ng aking sikmura,
Ngunit hindi kailanman ito pamatay-gutom.

Magkakaroon ng hanggahan ang mapa,
Ngunit ang pagkain ay darating na kawan,
At ang karabana ng pag-asa ay dadalaw.

Ang tubig-dagat ay napagbabanyuhay
Para inumin, ipaligo, ipanlinis, ipandilig.
Naiipon ang ulan sa dambuhalang abram.

May bitamina ang sinag ng araw, sabi
Ng doktor, at naunawaan ko ito sa buwaya
Na nagbibilad sa gilid ng pasigan.

Dumating man ang bagyo’y sumasagana
Ang agahan o hapunan, at ang kaligiran
Ay sumusúka ng parmasya at restoran.

Makitid akong mag-isip. Nangangamba
Ako sa darating na tagsalat, sa pagkawala
Ng trabaho, sa paglalaho ng pamilya.

At ang kasunod? Pagkain. Ano ang silbi
Ng pinggan at kubyertos kung walang ulam?
Kailangan kong matutong lumipad,

At maging tulad ng isang ibon: kumakain
Kahit lumilipad, umiinom kahit lumilipad,
At lumilipad ang diwa dumapo man sa pugad.

Nagbabago ang klima ngunit mananaig ka.
Napapatag kahit ang bundok ng basura,  sabi mo,
magtiwala lámang sa  bulate, langaw, bakterya . . . .

“Ermita, 1989,” ni Roberto T. Añonuevo

Maglalakad dito si Nandi nang malayo kay Shiva,
At kung ikaw si Marcelo
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .ay magtataka ka kung bakit
Hindi maunawaan ng mga babae o lalaki
Ang kanilang kasarian,
. . . . . . . .. . . . . . . . . .. . . . . . . . o kung bakit ang digmaan
Ay libog ding nalilikha sa sanlibong kabanata
Ng Kāma Shāstra.
. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . Binibigkas nila ang pag-ibig,
Ngunit nagsasara ang mga pandinig para sa iyo,
Sanhi man ng usok ng damo
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. o napulbos na bato,
Samantalang lumiliit nang lumiliit ang mga damit
Hanggang ang makita mo’y
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . ang bawal na langit.
Nakukutuban mo marahil ang dharma
At iisiping may matuwid kahit lubak-lubak
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ang daán o pananalig,
O dapat kumayod at mag-ipon ng mga barya
Na pinapangarap magbanyuhay na isang paaralan
O ospital
 . . . . . . . . . . . . . . para sa mga palaboy, gutóm, at mangmang.

Matututo kang magpakapál ng dibdib,
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . at maghandog
Ng laksang pusò na iiwan mo rin sa bawat estrangherong
Makakaniig.
. . . . . . . . . . . . . . . . Umiikli ang panahon, at magsusunog
Ng kilay ang kabataan bumabagyo ma’t lumilindol,
Upang sa pagkatigulang
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ay mahagip ang buong bisà
Ng halik nang higit sa maibibigay ni Hudas
Tungo sa pagtupad ng di-maiiwasang guhit ng palad.

Susundan mo si Nandi, ngunit mabibigo ka sa haba
Ng kaniyang salaysay na may iba’t ibang kanto’t
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . nakababaliw na laberinto.
Masasapol mo rin balang araw kung paano maglagom
Ng mababangong silid o pagtitipan, hindi ka man
Si Shvetaketu; ngunit ang higit na mahalaga’y kilala

Mo ang bakás ni Dattaka kahit nakikinig sa karaoke
At tangay ng simoy ang halimuyak mula pulso’t leeg.

Kung nakapaglandas sa matandang lansangang ito
Si Nandi, ibig bang sabihin ay sasapit din si Shiva?

Iisipin kong ikaw nga si Marcelo, at nagpapahilom
Ng sugat dulot ng kaibigang anghel na tumatapak
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . .sa kapuwa anghel.

Hindi mo kailangan si Vatsyayana.
Ginoo ka ngang tunay, subalit may mga sungay,

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . at hindi umuurong

Kahit lumabo pa ang mga mata  sa mahabang paglalakbay
Wala man dito sa Maynila si Shiva.

Fake mo

Fake mo

Pekeng salin sa pekeng eleganteng Filipino ng pekeng Roberto T. Añonuevo ng pekeng Filipinas.

Fumefeysbuk ka sa akin, gaya ng pekeng pekpek na naging pekeng balitang naglalantad ng pekeng retratro, bukod sa pekeng pangalan, pekeng blog o betlog, na ang pekeng akawnt ay yumayanig sa pekeng puke kong daigdig. Nabubuhay ka sa pekeng pagkain, pagkaing ang sustansiya’y gawa ng pekeng buwis na kumakaltas sa pekeng suweldo ko tuwing kinsenas at katapusan, ay! Katapusang peke, nagpapakinang ka ng pekeng katauhan, na kahit ang butangero ay maaaring maging pangulong peke kung mag-isip para lamunin ng masang peke. Perpektong peke, gaya ng militar, pekeng batas militar, na marunong ng biglang liko, ngunit kapanalig ng kaliweteng peke at pekeng kanan, ayaw gumitna at takot sa dilaw ngunit berde mag-isip, marunong sumipol habang pumapakyu, eksaktong peke, isang ligo pa’y lutong makaw kundi tubong lugaw pumusta ng pekeng tronong orinola o kung umasta’y pekeng Intsik beho, o bagong bentang Baho de-sampalok, pekeng puta, putang amang peke, mapagbigay ng teritoryo sapagkat lahat ay kaniyang teritoryo, o kung hindi’y walang moralidad ang peke, walang sinasanto ang peke, walang batas ang peke, sapagkat kapangyarihan ang karunungang peke mula sa pabrika ng mga bangkay na peke, o tamaan ka ng shabu sa adwanang peke, o ubusin mo ang mga pekeng bandido o ipakulong ang mga pekeng tarantadong kritiko, o tamaan ka ng damo, o sumabog sa pekeng damo, putang amang peke, may puso kang bato at pekeng batong heneral ngunit kung umibig ay pekeng burat na nagmamaktol. Kailangan ko po ba ang intersesyon ng anak ng putang peke? Isalba mo nawa ako sa kabulukang peke, itaas ako gaya ng sangkaterba mong putang tutang humihimod sa paa mong lasang tsokolate-aaah o putang pekeng ama, ikaw ang aking maykapal na peke, ikaw ang aking libog na pumepeke, ang pekeng bagyo na natatrapik kahit sa guniguni, ikaw ang sukdol ng pekeng talinghaga, na hindi malayo sa gaya ng pekeng tulang ito, mula sa pesteng yawang diwang anghel na pekeng fumefeysbuk sa akin.

(28 Disyembre 2017)

Blood Moon

Nakasisilaw ang ginintuang buwan dito sa Sagada, at habang nakatanaw ako sa terasa ng Yoghurt House, ang humahabol sa aking guniguni ay bus sa Halsema. Tinatakpan ng ulop ang kabundukan, na parang binuksang pabrika ng yelo, at ang landas ay dambuhalang ahas na gumagapang nang lasing. Nakasakay ang iyong kaluluwa sa aking balikat; at kahit ako tumutungga ng tsaang gubat, ang nagugunita ko’y mga taludtod ni Marne Kilates hinggil sa kadena at kadensa ng mga liryo. Ang iyong labi ay isa ring liryong bumubukad sa madaling araw, at ang hininga’y halumigmig ng bakod ng mga pino mula sa hilaga. Iyan ang kumukurot sa aking guniguni, at paniniwalaan kahit nagretiro na akong tumula. Hahalakhak ka—doon sa silid ng mga anino— at magbabalik ang alingawngaw mula sa lambak. Maniniwala na akong gusgusing siste ang lamig na tumatagos sa buto, ngunit kung ang tinig mo’y panggabing huni, kusa akong maglalagos sa mga yungib—at handang mabasâ ang mga paa sa saluysoy ng kailaliman.

 “Blood Moon,” ni Roberto T. Añonuevo © 18 Abril 2014.

Bayan, Bayani, Balagtas

Napapanahong titigan ang tema ng Araw ni Balagtas (2 Abril 2014) ngayong taon: “Bayan, Bayani, at si Balagtas.” Tinitingki ng nasabing tema ang pagpapahalaga sa konsepto ng “bayan” at “bayani” at sumasakay sa makasaysayang peregrinasyon sa ngalan ni Francisco Balagtas Baltazar sa tatlong pook: Maynila, Bulakan, at Bataan. Nagtipon-tipon hindi lamang ang mga kinatawan ng mga ahensiya ng pamahalaan, bagkus ang mga manunulat, guro, dalubwika, at alagad ng sining upang gunitain sa pamamagitan ng lakbay-panitik ang tatlong pook sa mga yugto ng buhay ni Balagtas bilang manunulat.

Araw ni Balagtas poster 20123Ang nasabing lakbay-panitik ay isang paraan ng paggunita sa dakilang makatang nagluwal ng diwaing “bayani” at “bayan” na hindi maiiwasang gamitin din ng gaya nina Jose Rizal at Andres Bonifacio sa kani-kaniyang diskurso. Ang pagkakaroon ng dalawang apelyido ng makata (“Balagtas” nang isilang, “Baltazar” naman nang ikasal at mamatay) ay tila pahiwatig ng magaganap ng pagtatagpo ng katutubo at banyaga sa kaniyang akda, na ang resulta’y pinaghalong katauhan ng modernisasyon.

Kung babalikan ang Florante at Laura (1838) ni Balagtas, ang konsepto ng “bayan” at “bayani” ay kaugnay ng agawan ng kapangyarihan (na matataguriang “kudeta” sa ngayon) sa kaharian ng Albania, at sa agawan ng babae (“sexual assault” sa terminong legal) sa kaharian ng Persia at Albania. Maiuugnay din ang “bayan” sa tunggalian ng Albania at Persia, na ang Persia ay nadehado nang sumalakay ang hukbong Albania; at ang “bayani” ay halos katumbas ng “matapang” na iniuugnay sa “mandirigma” o “kawal” na tagapagtanggol ng teritoryo, kapangyarihan, at dangal. Ang hari ng Albania at ang hari ng Persia ay tila yin at yang kung hihiramin ang konsepto ng mga Tsino, na ang isa’y ginapi (mahina) at ang ikalawa’y nanggapi (malakas). Gayunman, malakas ang hukbong sandatahan ng Albania sa kabila ng mahinang pamamahala ni Haring Linceo; samantalang mahina ang hukbong sandatahan ng Persia sa kabila ng pagiging diktador ni Sultan Ali Adab.

Sa Florante at Laura (1838) ni Balagtas, ang unang banggit ng salitang “bayani” ay patungkol ay isang bantog na gererong Moro na si Aladin, na nagligtas kay Florante mula sa mababangis na halimaw doon sa gubat. Ang “bayani” sa tula ay mahihiwatigang katumbas ng pinaghalong “katapangan” at “kawanggawa.” Isang kakatwang pangyayari ito, sapagkat ang mortal na magkaaway ay pinagtagpo sa ilang, at ang tao na inaasahang papatay sa kaniyang kalaban ang siya pang naging tagapagligtas. Sa ganitong pangyayari, ang pagiging “bayani” ay iniangat ni Balagtas sa mataas na diskurso mula sa dating diskurso ng “armadong digmaan” at “pagpapatayan” ng dalawang bayan tungo sa pagiging “tagapagligtas ng bayan.”

Ngunit hindi doon nagtapos si Balagtas. Si Laura, na tangkang gahasain ni Adolfo sa gubat, ay sinagip ni Flerida na asintadong mamamana. Si Flerida naman ay tumakas tungong gubat upang lumayo kay Sultan Ali Adab na nais siyang gahasain. Pinagtagpo ang dalawang dilag sa gubat, na nagsilbing kanlungan ng kalayaan. Gubat din ang magiging tagpuan ng magkapares na mangingibig (Florante at Laura; Aladin at Flerida). Sa yugtong ito, ang konsepto ng “gubat” bilang lunan ng “panganib” at “dilim” ay naging “seguridad” at “liwanag.” Ang magkapares na Aladin at Flerida, at Florante at Laura, ang magpapahiwatig ng pagsisimula ng bagong sistema ng pamunuan, at siyang magpapabago sa sinaunang pamamaraan ng pamamahalang hitik sa katiwalian, karahasan, at kawalang-katarungan.

Isa pang halimbawa ng konsepto ng “bayani” ay kinakatawan ni Minandro, na sumagip kay Florante kay Adolfo, at siyang nanguna sa hukbong gagapi sa mga kaaway. Ang unang pagiging bayani ni Minandro nang iligtas si Florante laban kay Adolfo’y noong sila’y kabataan pa, at sa yugtong ito, ang pagiging bayani ay katumbas lamang ng pagiging matapang na mandirigma (personal na antas). Ngunit sa ikalawang pagkakataon, ang pagiging “bayani” ni Minandro ay ipinamalas sa tula nang tumulong siya kay Florante para makabalik sa Albania at maghasik ng kontra-himagsikan. Sa yugtong ito, ang konsepto ng “bayani” ay naghunos sa pagiging “gawaing panlahat,” at siyang sinundan ng Vocabulario de la lengua tagala (1860) nina Juan de Noceda at Pedro Sanlucar.

Sa dulong bahagi ng awit, sina Aladin at Flerida ay tutulungan nina Florante at Laura na makamit muli ang kanilang kaharian, nang mamatay si Sultan Ali Adab. Bagaman ang kumbersiyon nina Aladin at Flerida na ipinahihiwatig ng pagbibinyag [1] ay waring pagtalikod sa kanilang kinagisnang relihiyon, magbabalik sila sa Persia upang magpasimula ng bagong politika. Sa ganitong pangyayari, ang pagbabalik sa sariling bayan ay ipinahihiwatig na napakahalaga at higit sa dapat itadhana ng relihiyon. Isa pang taktika na ginawa ni Balagtas ay walang direktang banggit sa “diyos” o “santo” ng mga Kristiyano sa kaniyang tula. Ang “diyos” (dios) na binanggit ni Balagtas ay tumutukoy kay Cupido at hindi kay Hesukristo. Kahit ang salitang “Kristiyano” ay iniwasan sa tula, at mahihiwatigan lamang ito kung itatambis sa pahiwatig na “Moro” na tumutukoy sa panig nina Aladin at Flerida.

Umaabot sa 136 salitang Espanyol [2] ang nakapasok sa korpus ng Tagalog sa Florante at Laura ni Balagtas. Pawang pangngalan [noun] ang naturang mga salita, na tumutukoy sa tao, pook, at bagay. Ang introduksiyon ng mga hiram na salitang banyaga ay isang paraan ng pag-aangkin, na sa termino ng kritikong Virgilio S. Almario, ay bahagi ng proseso ng naturalisasyon. Bagaman gumamit ng mga salitang Espanyol si Balagtas sa kaniyang tula, ang nasabing mga salita ay naging palamuti lamang at higit na nanaig ang katutubong konsepto ng “bayani” ng Tagalog.

Makabubuting pansinin ang pamagat ng awit ni Balagtas. Nakasaad doon na ang awit ay kinuha umano sa “cuadro historico” o pinturang nagsasabi ng mga pangyayari sa imperyo ng Grecia noong unang panahon. Anuman ang ibig sabihin ni Balagtas, mahihinuhang lumilikha na siya ng anomalya dahil ang kaniyang akda ay walang tuwirang alusyon sa makasaysayang Grecia at hindi maikakahon lamang sa lunan ng Grecia. Ginamit lamang niya ang gaya ng “Grecia,” “Albania,” “Persia,” at “Etolia” sa pangalan lamang ngunit ang pinakapuso ng akda ay mahihinuhang hinugot sa kalooban ng Katagalugan. (Nilansi ni Balagtas ang awtoridad ng Simbahang Katolika at gobyernong kolonyal na Espanyol upang mapalusot ang kaniyang subersibong akda.)

Ang “Katagalugan” na ito ang ipapakahulugan nina Andres Bonifacio at Emilio Jacinto na tumutukoy sa kapuluan ng bansa natin. Ayaw nilang tawagin ang sarili na “Filipino” bagkus “Tagalog.” Mabibigo sina Bonifacio at Jacinto, ngunit ang pagiging Tagalog ay mananatili naman bilang batayan ng wikang Filipino at kikilalanin sa Konstitusyong 1987—na isa nang malaking tagumpay ng mga bayani ng panitikan sa ating kapuluan.

Dulong Tala

[1] Sa Vocabulario de la lengua tagala (1860) nina Juan de Noceda at Pedro Sanlucar, ang “binyag” ay hango umano sa Borneo, at katumbas ng “paghuhugas ng tubig.” Isang ministro ni Mahoma (Muhammad) ang nagsasagawa ng ritwal na ito sa mga katutubo na hindi pa nabibigyan ng aral ng Islam. Nang lumaon, ang salitang “binyag” ay inangkin umano ng mga Kristiyano at itinumbas sa ritwal ng sagradong bawtismo. Kung babalikan ang tula ni Balagtas, ang konsepto ng pagbibinyag kina Aladin at Flerida ay hindi kumbersiyon sa Kristiyanismo, bagkus simpleng “paghuhugas ng tubig” para sa pagsisimula ng bagong relasyong mag-asawa.

[2] Kabilang sa mga salitang banyagang ginamit ni Balagtas sa kaniyang tula ang sumusunod: adarga; adios; Adolfo; Adonis; Aladin; Albania; altar; Antenor; atropos; Arco; astrologia; Atenas; Aurora; Averno; Bandila (bandera); Baselisco; batalia; Beata; Briseo; buitre; cabayo (cabaio; caballo); caliz; campo; carcel; catuno (tono); Celia; cetro; cipres; ciudad; Cocito; coleto; conde; consejo; corales; corona; cristal; Crotona; cuadro historico; Cupido; diamante; dicho; Dios; ducado; duque; Edipo; ejercito; Embahador; Emir; Epiro; escuela; Estanque; Eteocles; Etolia; fama; Febo; filosofia; Flerida; Florante; Floresca; General Osmalic; Grecia; guerra; guerrero; Hiena; higuera; Houris; imperio; incienso; Laura; leguas; leon; letra; libo; Linceo; lira; lobo; maestro; maquina; Marte; matematica; Medialuna; Menalipo; Minandro; Miramolin; Monarca; moro; mundo; musa; musica; Narciso; Nayadas; ninfa; oras (hora); orden; Oreada; original; Palacio Real; paraiso; Parcas; Percia (Persia); perlas; Persiano; pica; pincel; Pitaco; plumage; Pluto; Polinice; Princesa; Profeta; Quinta; Reina; Reino; rubé; salas; sello; sierpe; Sigesmundo; sirenas; soldado; Sultan Ali-Adab; topasio; tragedia; trigo; trono; turbante; turco; Turquia; vasallo; Venus; verdugo; verso; victoria; viva; voses; Yocasta (Reina Yocasta).

Balangay

2. Balangay

“Kailangan ko ng alipin,” winika ni Fernando habang kausap ang mga pahinante sa piyer. Pinagtawanan lamang siya ng mga nakarinig, at inuyam na kulang lamang siya sa alak.  “Magpakalasing ka, panyero!” anila, sabay halakhak. “Hindi ka makararating sa iyong patutunguhan!” Nagtiim-bagang lamang si Fernando, saka taas-noong naglakad samantalang kuyom sa kanang kamay ang isang mapa. Sa pagmamadali’y nakabunggo niya sa daan ang isang binatilyo, na sunog ang balat at bulawan ang buhok.

“Aba mo ngani,” nasambit ng binatilyo. Nang magtugma ang kanilang mga mata’y kinutuban si Fernando na ito ang kaniyang hinahanap na alipin. Sumasal ang tibok ng kaniyang puso. Sinikap ni Fernando na kausapin ang binatilyo sa paraang mauunawaan nito. Nagmuwestra pa ito ng kung ano-anong anyo, at pagkaraang mapagod ay saka tumugon ang binatilyo.

Itinuro niya ang isang balangay na winasak ng bagyo, at sinabing “Nais kong sumakay sa iyong dambuhala.” (Itutuloy. . . .)

Silid

Sumapit ang sandali na mapagmaramot ang panahon, at ang espasyo ay sinusukat kada metro na magtatadhana ng ginhawang tinutumbasan ng pribilehiyo at salapi. Naiimbento ang dingding at ang partisyong kundi kurtina ay karton; at minamahalaga ang ilaw, tubig, at bintana na pawang ekstensiyon ng aliwalas. Mananaginip ka marahil ng silid, gaya ng kawikaan, na kapag pinasok ay magbubunyag ng sanlibo’t isang silid. Buksan ang pinto sa silid at maaaring makatuklas ng bighani ng salamin sa pader, kisame, at sahig. Masdan ang sarili sa salamin, at ang salamin ay mauunawaan mong silid pa rin na nagtatala ng mga hulagway, tunog, at testura ng mga panauhin. Magtungo sa ibang silid at baka makatuklas ng bakas, mantsa o halimuyak, o kaya’y lihim na kalansay o naiwang salawal o nakaligtaang selfon, ngunit anuman ang bumunyag ay ipagpalagay na karagdagang karanasan. Mapagtitiyagaan ang masisikip na silid na gaya ng bartolina, kapag kapos sa salapi at nagmamadali. Mapanghihinayangan ang maluluwag na silid, kapag nag-iisa’t malayo ang tinatanaw. Marami pang banyaga’t pansamantalang silid na maaaring pasukin mo, may bagyo ma’t may dilim, hanggang sumapit ka sa aking silid upang tanungin ko ng sukdulang tanong na hindi kayang ipaloob sa alinmang silid, at ang tugon mo ay hindi kailanman maisisilid sa gaya ng mga salitang ito.

“Silid,” tulang tuluyan © ni Roberto T. Añonuevo, 10 Enero 2013.

Ang Sining ng Anlowagi

Unti-unting nabubura sa gunita ang salitang “anlowagi,” bagaman nananatili sa malalayong lalawigan, at ang humalili ay ang popular ngunit hiram na salita sa Espanyol. Kabilang ang “anlowagi” sa mga sinaunang Tagalog na itinutumbas sa salitang “karpintero,” ayon sa Vocabulario de la lengua Tagala (1860) nina Juan de Noceda at Pedro Sanlucar. Ang salita ay binaybay noon sa paraan ng pagbaybay ng Espanyol, “anlouagui” na maaaring maghunos na pandiwa kapag nilapian ng unlaping \mag-\, samantalang tumutukoy din sa bagay na ginagawa, halimbawa sa salitang “pinag-aanlowagihan.” Ipinapahiwatig naman ang lugar ng gawaan kapag nilapian ng hulaping \-han\, ang anlowagi, gaya ng sa “anlowagihan.”

Ang “anlowagi,” na sa kasalukuyang panahon ay binabaybay na “anlowage,” “anluwage,” “anloagi,” “alwagi,”  at iba pa, ay kumitid ang pakahalugan kung babalikan ang mga kasalukuyang diksiyonaryo at tesawro, at ikinakabit na lamang sa mga gumagawa ng muwebles na yari sa kawayan, yantok, at nipa, gaya ng papag, dulang, duyan, at kubol. Ang kapalaran ng anlowagi ay parang naging kapalaran ng “panday,” na noong sinaunang panahon ay hindi lamang sumasakop sa paggawa ng metalikong bagay bagkus kahit sa paggawa ng bahay, muwebles, at iba pang kasangkapan sa karpinterya at agrikultura.

Makapangyarihan ang hulagway ng anlowagi sapagkat ikinakabit sa kaniya ang naging kapalaran ni Hesus sa Bagong Tipan, na naging Kristo pagkaraan, at isinakripisyo ang sarili para sa kaligtasan ng sambayanan.

Maituturing na sining ang pag-aanlowagi, at gaya sa paggawa ng tula, ay nangangailangan ng sapat na plano ng arkitekto at siyentipikong gabay ng inhinyero, bukod sa tumpak na pagsasakatuparan ng karpintero at peon. Kung paniniwalaan ang batikang eskultor na gaya ni Jerusalino “Jerry” Araos, dapat alamin kahit ang uri at tanda ng kahoy, saka sundin ang mga linya ng himaymay sa pagtabas, pag-ukit at pagbuli, upang ang likás na kariktan ng kahoy ay lumitaw at maikubli ang panghihimasok ng tao sa kalikasan. Upang maisagawa ang masining na pag-aanlowagi, kinakailangan ang mga kasangkapan at pagsasanay sa panig ng anlowagi.

Sa paggawa ng tula, ang plano ay panloob na disenyo na binubuo sa isip at isinasalin sa papel ng makata. Nakasalalay sa plano ang magiging daloy, lohika, at wakas ng tula. Upang maging kapani-paniwala ang tagpuan at persona, ang plano ay dapat naglalatag ng mga hulagway at pahiwatig na sa unang malas ay payak, ngunit kapag pinagtambal-tambal at pinagbulayan nang matagal ay nagbubunyag ng kagila-gilalas na kabatiran. Ang pag-urirat ng plano ay higit na kailangan ng makata imbes ng mambabasa, dahil ang mambabasa ay malimit na natatangay ng damdamin imbes na lohika sa pagbasa. Ihalimbawa natin ang piyesang “Anluwage” ni Alvin Capili Ursua, na nagwagi ng titulong “Makata ng Taon” sa Talaang Ginto ngayong 2012.

Ang obra ni Ursua ay binubuo ng tatlong saknong, na ang maiikling una at ikatlong  saknong ay iniipit ang ikalawang mahabang saknong. Walang sukat at tugma, ang tula ay nagtatangka wari sa eksperimento ng tuluyan, na ang tagapagsalaysay ay nakauunawa sa katauhan ng anlowagi. Ang tagapagsalaysay, na may omnisyenteng pag-iral, ang susi sa pag-unawa ng tula. Kung sisipatin mula sa labas ng tula, ang tagapagsalaysay ay puwedeng basahin na tagapagbunyag sa katauhan ng pambihirang anlowagi (tingnan, taludtod 101-102), alinsunod sa kumbensiyonal at di-kumbensiyonal niyang pagkakakilala, at ang anlowagi ay nakasalalay ang kapalaran sa punto de bista ng tagapagsalaysay. Kung sisipatin mula sa loob, ang anlowagi—na ipinakilala ng tagapagsalaysay—ay umaangkas sa realidad na maaaring timbangin ang sining batay sa mga kinatalogong salita, hulagway, at pangyayaring buhat pa rin sa pananaw ng malikhaing tagapagsalaysay na nakikisimpatya sa kapalaran ng anlowagi. Sa loob ng tula, ang husay ng tagapagsalaysay ay puwedeng suriin alinsunod sa ginawa niyang rendisyon sa buhay ng anlowagi. Ngunit sa labas ng tula, ang anlowagi ay maaaring kabitan ng mga pahiwatig at interpretasyon, kahit yaon ay malayo sa hinagap ng tagapagsalaysay.

Kung ang inilarawang anlowagi ay hindi karaniwang anlowagi, ayon sa tagapagsalaysay, ano ang mga katangian niya para masabing higit siya sa karaniwan? Maaaring balikan ang tula na binubuo ng 125 taludtod, at pigain sa mga sumusunod:

1. Umuwing pagod ang dukhang anlowagi mula sa pagawaan.
2. Mapagtiiis ang anlowagi pagsapit sa bahay kahit mahirap.
3. Ang katatagan ng anlowagi ay kawangis ng munting bahay na matibay anuman ang simoy ng panahon.
4. Ang anlowagi ay mapagmahal sa kaniyang pamilya.
5. Ang anlowagi ay inuuna ang tungkulin sa bayan kaysa pamilya kapag may sakuna.
6. Hindi mapagsamantala ni mapanira ang anlowagi.
7. Ang anlowagi ay pagpapatuloy sa henerasyon ng pagiging anlowagi ng kaniyang ama.
8. Mahina na ang pisikal na katawan, bukod sa nasisiraan ng loob, ang anlowagi.

Hindi payak ang paglalarawan sa anlowagi, dahil ang tagapagsalaysay ay nagpapasok ng kaniyang saloobin hinggil sa naturang tao. Mapapansin ito sa mga sumusunod na taludtod:

1. Ang anlowagi ay lunan ng tunggalian at himagsikan sa pagsapit ng modernisasyon (taludtod 17-18).
2. Ang tagapagsalaysay, na may kolektibong tinig, ay posibleng kaanak ng anlowagi ngunit muslak wari sa paghihirap nito (taludtod 21-31).
3. Ipinaaalam wari ng tagapagsalaysay na may tungkulin ang anlowagi sa lipunan, at maipapalagay na pagpapasan ng krus gaya ng ibang dukha (taludtod 40-42).
4. Iniisip ng tagapagsalaysay na maaaring nagbubulay din ang anlowagi sa rebolusyon na nagaganap sa kabila ng kabundukang tanaw nito (taludtod 59-61).
5. May namumuong poot sa loob ng anlowagi ngunit hindi malinaw kung bakit at ano ang ugat nito (taludtod 66-69).
6. Ang anlowagi ay inihambing sa makata na puspos ng damdamin at masatsat (taludtod 70-74).
7. Layon ng anlowagi na komponihin ang lahat ng sirang bagay, ngunit ang kaniyang sakiting katawan ay nabigong paginhawahin ng lipunan (taludtod 105-110).
8. Nananawagan ang tagapagsalaysay sa anlowagi na huwag mawalan ng pag-asa, manalig na ang daloy ng kasaysayan ay panig sa mga dukha, at maisiwalat sa darating na panahon ang mga lihim ng pagpupunyagi ng anlowagi (taludtod 113-125).

Kung sisipatin mula sa labas, ang tula ay nagsisikap na ipakita ang de-kahong paglalarawan ng pakikibaka ng isang tradisyonal na anlowagi na inabutan ng modernisasyon sa lipunan. Salát ang anlowagi sa bukál ng yaman na makaiimpluwensiya sa produksiyon ng mga bagay sa lipunan, at ang anlowagi ay nananatiling munting piyesa sa dambuhalang mekanismong nagpapaandar ng matalinghagang makina. Ngunit kung sisipatin sa loob, ang tula ay malaki ang pagkukulang upang maitanghal ang katangian at kasaysayan ng anlowagi na dumanas ng deshumanisasyon at humaharap ngayon sa napipintong rebolusyon sa kahirapan. Higit na mapapansin ang panghihimasok ng tagapagsalaysay— na puwedeng ipagpalagay na matalik sa anlowagi—sa agos ng salaysay o paglalarawan at pilít ang paglalahok ng mga diwaing magbibigay ng katwiran sa pag-aaklas.

Nakapanghihinayang na ang obra ni Ursua ay masatsat at waring hindi gawa ng anlowagi bagkus ng bagitong peon. Ang madulaing tagpo na binuksan sa unang taludtod, na ipinahihiwatig ng langay-langayan, at inulit sa pangwakas na taludtod, ay lumalaylay. Ito ay dahil ang umuwing anlowagi ay nakulong sa deskripsiyon sa loob ng bahay, at upang makawala sa naturang tagpo ay kinakailangang manghimasok at magbigay ng saloobin ang tagapagsalaysay. Ngunit ang gayong taktika ang sumiki rin sa tagapagsalaysay, na nagbulalas ng kabatirang katulad ng sa kabataang aktibista na nakipamuhay sa pamayanan (tingnan, taludtod 40-51).

Mapahuhusay pa ang akda ni Ursua kung susubuking tabasin ang mga taludtod, pungusin ang walang saysay na kabulaklakan, at linangin ang tagapagsalita sa tula. Maimumungkahing gumawa ng krokis si Ursua, at mula roon ay mailalatag niya ang disenyo ng kaniyang tula: mulang pagkamulat sa abang kalagayan hanggang pag-aaklas na indibidwal o kolektibo hanggang pagbubuo ng bagong tahanan na ang mga kasapi ay lumalasap ng pantay-pantay na karapatan.

Mahalaga ang pangmaramihang tinig na tagapagsalaysay—na dapat isaalang-alang muli ng makata—dahil ito ang magbubunyag sa katauhan, kamalayan, desisyon, at pagkilos ng anlowagi. Bago sumapit sa yugto ng pag-asa, ang anlowagi ay dapat makita sa kaniyang sarili at kaligiran ang mga pahiwatig na magbibigay sa kaniya ng lakas ng loob upang maniwala sa kinabukasan. Hindi makapagbibigay ng pag-asa ang sakiting katawan; maliban na lamang kung ang iba pang anlowagi o kaanak o kaibigan ng anlowagi ay mabubuksan ang kamalayan sa abang kalagayan ng buhay-anlowagi na magtutulak sa kanila upang mag-aklas. Kung magagawa iyon ni Ursua sa kaniyang tula, maitatampok ang kaniyang anlowagi nang tapat at hindi romantisado, at maipamamalas sa masining na paraan, nang walang pangamba anuman ang ideolohiya o politikang kinaaaniban.