Advertisements

Ang Láwas ng Ibá, ni Roland Barthes

Hango sa Fragments d’un discours amoureux (1977) ni Roland Barthes
Salin sa eleganteng Filipino ni Roberto T. Añonuevo

Ang Láwas ng Ibá

corps / láwas

Anumang diwain, anumang pakiramdam, anumang interes na napukaw sa mapagmahal na simuno ng minahal na lawas.

1. Hatî ang láwas ng iba: sa isang panig, ang angkop  na katawan—balát, mga mata—malambot, mainit; at sa kabilang panig, ang tinig—mabilis, tahimik, at nakapailalim sa pagpapamaktol ng kalayuan, ang tinig na hindi nagbigay ng kung ano. O kung palalawigin: sa isang panig, ang malambot, mainit, magaan, marikit na katawan, at sa kabilang panig, ang umaalunignig, buo, at makamundong tinig—ang malimit na tinig.

2. Minsan ay pumukaw sa akin ang isang diwain: Nahuli ko ang sariling maingat na sinisiyasat ang minahal na katawan (gaya ng tagapagsalaysay na minamasdan ang natutulog na si Albertine). Ang magsiyasat ay nangangahulugang maghanap: Hinahanap ko ang lawas ng iba, na waring nais kong masilayan kung ano ang nasa loob niyon, na tila ang sanhing mekanikal ng aking pagnanasa ay nasa kasalungat na lawas (Ako ay tulad ng mga bata na binabaklas ang orasan upang matuklasan kung anong oras na).  Isinasagawa ang operasyong ito sa anyong malamig at gulantang; Ako ay panatag, alerto, na parang hinaharap ang isang kakatwang kulisap na sa kisapmata’y hindi ko na kinatatakutan. Ilang bahagi ng katawan ay angkop sa ganitong pagmamasid: pilik, kuko, buhok sa anit, ang mga di-ganap na bagay. Malinaw na ako ngayon ay nasa proseso ng pagnanasa sa bangkay. Gaya ng pinatunayan ng katotohanang kung ang lawas na aking sinusuri ay nagkataong lumitaw mula sa kawalang-tinag nito, kung nagsimula iyon sa paggawa ng kung anong bagay, magbabago ang aking pagnanasa; kung halimbawa’y nakita ko ang iba na nag-iisip, nagwawakas ang aking pagnanasa na maging baluktot, magsisimula ulit yaon na maging guniguni, at magbabalik ako sa isang Hulagway, sa isang Kabuuan: muli, ako’y umibig.

(Ako’y nakamasid sa lahat ng bagay sa mukha ng iba, at nakatitig nang malamig sa ibang katawan: mga pilik, kuko sa paa, manipis na kilay, manipis na labi, kislap ng mga mata, nunal, paraan ng paghawak ng sigarilyo; napahanga ako—ang paghanga, na bukod sa lahat, ang tanging sukdulang pagkakahiwalay—sa uri ng kinulayang sineramiko, kristalinang piguriya na kaya kong basahin, nang walang pag-unawa sa anumang bagay hinggil doon, ang sanhi ng aking pagnanasa.)

 

 

 

 

Advertisements

Filipinas ng Makabagong Panahon

Mainit magpahanggang ngayon ang panukalang paggamit ng “Filipinas” bilang opisyal at pangkalahatang tawag sa bansa, at may panukalang patayin ang “Pilipinas” at “Philippines”. Maraming umiismid, kung hindi man umaangal, na higit umanong dapat pagkaabalahan ang iba pang problemang panlipunan, gaya ng pagtugon sa kahirapan at gutom. Isang katawa-tawa pa, sabi nila, na baguhin ang nakagisnan ng mga Filipino.

Ang pagpili ng pangalan ay sumasalamin sa pangkalahatang kamalayan ng mga mamamayan; at kahit sabihing simple ang pagpapalit ng titik \P\ tungong \F\ ay maaaring umabot iyon sa pagsasaharaya ng kabansaan ng makabagong panahon, gaya ng panukala ni Tagapangulong Komisyoner Virgilio S. Almario at ng mga kasama niyang komisyoner ng Komisyon sa Wikang Filipino. Isang rebeldeng panukala ang pagpapanumbalik sa Filipinas, at ang implikasyon nito ay higit na madarama ng mga kasalukuyang manunulat, editor, at kahit ng madlang mambabasa.

Inihayag kamakailan ng pitong propesor ng Unibersidad ng Pilipinas — na kinabibilangan nina Dr. Rosario Torres-Yu, Dr. Teresita G. Maceda, Dr. Maria Bernadette L. Abrera, Dr. Adrian P. Lee, Dr. Ramon G. Guillermo, Dr. Pamela C. Constantino, at Dr. Jovy M. Peregrino —  na “malinaw na paglabag sa 1987 Konstitusyon ng Pilipinas ang paggamit sa mungkahing ‘Filipinas’ kapag ito’y ipinatupad.” Idinagdag pa nila na “matagal nang kinikilalang Pilipinas ang opisyal na pangalan ng bansa,” at nasa legal na dokumento gaya ng pasaporte, selyo, at pera.

Hindi ito totoo; at walang paglabag sa kasalukuyang konstitusyon kung gamitin man ang Filipinas, gaya ng paggamit ng pangalang “Embajada de la Republica de Filipinas” sa Argentina, Chile, Espanya, Mexico, Olanda, Peru, at iba pa. Higit na naunang gamitin ang salitang “Filipinas” kaysa “Pilipinas,” at ang orihinal na paggamit dito’y mauugat pa sa Konstitusyong Malolos noong 1899. Saad nga sa Título XIV — De la Observancia y Juramento Constitucional y de los Idiomas, Artículo 93:

El empleo de las lenguas usadas en Filipinas es potestativo. No puede regularse sino por la ley y solamente para los actos de la autoridad pública y los asuntos judiciales. Para estos actos se usará por ahora la lengua castellana.

Ang paggamit umano ng mga wikang sinasalita ay hindi magiging sapilitan sa Filipinas. Hindi ito maisasabatas maliban sa bisa ng batas, at sa mga gawain ng publikong awtoridad at panghukuman. Sa gayong pagkakataon, ang wikang Espanyol ay pansamantalang gagamitin. Kaya paanong makapapasok ang Pilipinas sa dominyo ng kapangyarihan nang panahong iyon?

Kung babalikan ang higit na nauna ngunit probisyonal na Konstitusyong Biak na Bato ng 1897, malinaw na nakasaad sa Artikulo VIII, na “Ang Tagalog ang magiging opisyal na wika ng Republika” [El tagalog será la lengua oficial de la República]. Ngunit binanggit sa pamagat ng Konstitusyon ang Filipinas: Constitución Provisional de la Republica de Filipinas, at ginamit kahit sa salin sa Tagalog sa kauna-unahang pagkakataon ang Republika de Filipinas.

Ginamit ang salitang Filipinas mula sa tula ni Jose Palma, at siyang pinagbatayan ng pambansang awit, hanggang sa mga batas at regulasyon. Mula noon, ang Filipinas ay hindi na lamang isang pangalan bagkus tatak ng kalakal, pabrika, kapisanan, kasarian, kahusayan, kalayaan, at kabansaan. Sabihin mang ang Filipinas ang pangmaramihang anyo ng Filipina, alinsunod sa gramatika ng Espanyol, at ang Filipina ay naghunos na pang-uri ng republika, ang Filipinas ay walang pasubaling ang pangngalan at pangalan na ginamit, tinanggap, at pinalaganap makaraang magtagumpay ang himagsikan ng mga mamamayan laban sa Espanya. Tumanyag lamang ang Pilipinas makaraang isaad sa Artikulo IX, Seksiyon 2 ng Konstitusyong 1943 sa ilalim ni Pang. Jose P. Laurel ang sumusunod:

The government shall take steps toward the development and propagation of Tagalog as the national language.

Bagaman walang binanggit na opisyal na wika ang Konstitusyong 1943, ang pagpapaunlad at pagpapalaganap ng Tagalog  bilang wikang pambansa ay kaugnay ng pagsikil sa hiram na titik \f\ ng Espanyol, at paghalili rito ng \p\, upang mapadali ang pagbigkas, pagsulat, at pag-angkin ng mga mamamayan.

Ang kauna-unahang selyo makaraang magwagi ang mga maghihimagsik ay tinawag na Correos Filipinas at may tatak pa ng Gobierno Revolucionario Filipinas noong 1899. Ang kauna-unahang pisong pilak na pinanday noong 1897 at ginamit sa buong kapuluan hanggang noong 1904, at may busto ni Alfonso XIII, ay may nakaukit na mga salitang Islas Filipinas. Ang pinakamatandang bangko sa bansa ay ang Banco de las Islas Filipinas na kilala ngayon bilang Bank of Philippine Islands (BPI). Ngunit ang kauna-unahang pasaporte sa ilalim ng Commonwealth of the Philippines ay nasa wikang Ingles, at nanaig mula noon ang taguring Philippines sanhi ng kampanya ng Estados Unidos bukod sa pagsunod sa Artikulo 1 ng Konstitusyong 1935.

Ayon sa Artikulo XIV, Seksiyon 3 ng Konstitusyong 1935,

The Congress shall take steps toward the development and adoption of a common national language based on one of the existing native languages. Until otherwise provided by law, English and Spanish shall continue as official languages.

Magiging makapangyarihan ang taguring Philippines sa tulong ng Estados Unidos, ngunit mananatili ang Filipinas bilang opisyal na katumbas sa Espanyol, kaya paanong susulpot ang Pilipinas kaagad-agad, gayong pagkaraan pa lamang ng 1940 maipalalaganap ang balarila at diksiyonaryo ng wikang pambansa? Mula sa pelikula ay isisilang ang La Mujer Filipina (1927) na itinaguyod ni Jose Nepumuceno. Pagsapit ng 1958 hanggang dekada 1960 ay mauuso ang mga pelikulang hibong Hollywood, ngunit sisilang din ang pangalan ng Pilipinas, alinsunod sa kautusan mula sa Kagawaran ng Edukasyon na gamitin ang “Pilipino” sa lahat ng paaralan. Ang nasabing kautusan, na nilagdaan ni Kalihim Jose E. Romero noong 1959, ang magtatakda ng taguri sa pambansang wika:

Pursuant to the objective that inspired the President’s proclamation, and in order to impress upon the National Language the indelible character of our nationhood, the term PILIPINO  shall henceforth be used in referring to that language.

Sa kautusan ni Kalihim Romero ay natural na sumunod ang Pilipinas sa Pilipino, alinsunod na rin sa naturang palabaybayan. Ang kautusan ni Kalihim Romero ang magiging batayan ng katumbas na salin sa sariling wika, ayon sa Artikulo XV, Seksiyon 3 (1) ng Konstitusyong 1973, na nagsasaad:

This Constitution shall be officially promulgated in English and Pilipino, and translated into each dialect spoken by over fifty thousand people, and into Spanish and Arabic. In case of conflict, the English text shall prevail.

Ang Filipino sa bisa ng Konstitusyong 1973, ayon kay Andrew Gonzalez, ay maituturing na kathang-isip na batas [legal fiction] upang maging katanggap-tanggap sa iba’t ibang delegadong kabilang sa kumbensiyong konstitusyonal. Saad nga sa Artikulo XV, Seksiyon 3 (2) at (3) ng naturang konstitusyon:

(2) The Batasang Pambansa shall take steps towards the development and formal adoption of a common national language to be known as Filipino.

(3) Until otherwise provided by law, English and Pilipino shall be the official languages.

Hindi makatotohanan kung gayon ang pahayag ng mga butihing propesor ng UP na pawang sumasalungat sa paggamit ng “Filipinas,” at ang pananaw nila ay masasabing naroon pa rin sa yugto ng Pilipino. Ang Konstitusyong 1973 ay pinawalang bisa ng Konstitusyong 1987, Artikulo XIV, Seksiyon 6, na nagsasaad na,

The national language of the Philippines is Filipino. As it evolves, it shall be further developed and enriched on the basis of existing Philippine and other languages.

Ang Filipino ng Konstitusyong 1987 ay lumampas na sa Pilipino ng Konstitusyong 1973, habang kumikilala sa pag-iral nitong Filipino bilang lingguwa prangka, at ang pagtatangkang lumikha ng makabagong ortograpiya ay masisilayan noong 1978 at 1985 sa pamamagitan ng mga konsultasyon at forum na ginawa ng LWP at pagkaraan ng KWF. Lumikha rin ng mga bukod na konsultasyon ang mga batikang manunulat, akademiko, editor, atbp na pawang pinamunuan ni Almario atbp upang mabuo ang higit na abanseng ortograpiya.

Ginagamit na ang Filipinas noon pa man, ngunit unti-unting mababago lamang ito dahil sa masugid na kampanya ng pagtataguyod ng ortograpiyang nakabase sa Tagalog, at yamang ang Tagalog ay tinumbasan ng \p\ ang lahat ng \f\ (bukod pa ang lahat ng \v\ na pinalitan ng \b\) na mula sa salitang Espanyol at siyang inangkin sa Tagalog at pagkaraan sa Pilipino, hindi kataka-takang mapasama sa kampanya ang Filipinas at Pilipinas.

Bilang halimbawa ang sumusunod: café (kape), certificado  (sertipikado), defecto (depekto), defensa (depensa), deficit (depisit), definición (depinisyon), definido (depinido), fabrica  (pabrika), falda (palda), falso (palso), fanatico   (panatiko), fantastico   (pantastiko), farol  (parol), farola  (parola), fatalidad  (patalidad), febrero (Pebrero), fecha (petsa) feria (perya), filosofia (pilosopiya), frances  (Pranses), fundar  (pundar),  grifo  (gripo), Filipinas  (Pilipinas). Kung susuyurin ang Diksyunaryo-Tesauro Pilipino-Ingles (1972) ni Jose Villa Panganiban, ang Tagalog-English Dictionary ni Leo James English (1986), at Vicassan’s Pilipino-English Dictionary (1978) ni Vito C. Santos, ang lahat ng \f\ na mula sa mga salitang Espanyol na hiniram ay pinalitan ng \p\ pagsapit sa Pilipino. Ni walang lahok kahit isa sa titik \f\ sa naturang mga diksiyonaryo. Heto pa ang mabigat: Kung babalikan ang Diksyunaryo ng Wikang Filipino (1989) na inilathala ng Linangan ng mga Wika sa Pilipinas (LWP) ay walang lahok din ni isang salita sa titik \f\, sapagkat wala pa noong \f\ sa korpus ng Filipino. Sa ganitong pangyayari, paanong makapananaig ang Filipinas? Bakit kinakailangang isaad ang isang salita sa pamagat pa mismo ng diksiyonaryo, gayong ang naturang salita ay hindi naman matatagpuang lahok sa loob ng diksiyonaryo? Isang anomalya ito na marahil ay pinuna kahit ng yumaong Senador Blas F. Ople.

Pinatay ang Filipinas (at lalong walang Filipino) sa mga diksiyonaryo at tesawro noong panahon ng Pilipino, kahit pa noong isinasalin ng LWP ang Konstitusyong 1987. Ang Filipino ng LWP at ng unang yugto ng KWF ay ibinatay nang malaki sa ABAKADANG Tagalog, ngunit ganap na magbabago sa UP Diksiyonaryong Filipino (2010) ni Virgilio S. Almario atbp pagkaraang pandayin nang ilang ulit ang makabagong ortograpiyang Filipino, alinsunod sa itinatadhana ng Konstitusyong 1987.

Kaya kahit noong deliberasyon sa Komisyong Kontitusyonal noong 1986, nabanggit ni Gregorio Tingson na nagulat siya nang minsang magpadala ng liham sa kaniyang esposa mulang Larnaka, Cyprus tungong Philippines. Wala umanong Philippines, sabi ng post master ng Larnaka, at hindi nito naisahinagap ang Filipinas. Binanggit din ni Tingson na binabaybay na “Pilipinas” ang pangalan ng bansa, ngunit isinusulat minsan na “Filipinas” kaya marami umanong turista at bisita ang nalilito. Itinanong din niya sa kapulungan kung ang Bureau of Posts ay awtorisadong baguhin ang opisyal na pangalang Philippines tungong Pilipinas.

Sumagot si Wilfrido Villacorta na ang “Pilipinas” ay opisyal ding pangalan ng bansa. Ngunit hindi naisaalang-alang ni Villacorta ang istoriko at lingguwistikong pinagbatayan ng Pilipinas, at kung bakit hindi Filipinas. Ang wikang ginamit sa Konstitusyong 1973 ay Pilipino, na labis ang kiling sa Tagalog. Nang ipromulga ang Konstitusyong 1973, malinaw na ang taguring Pilipinas ay batay sa konserbatibong Pilipino. Kaya tumpak lamang na mabahala si Tingson nang wikain niyang “wala akong alam na opisyal na batas na pinagtibay ng Kongreso na opisyal na tawagin sa ibang pangalan ang bansa maliban sa Philippines.” Mapapansin kung gayon na lumilingon si Tingson sa Konstitusyong 1935, at hindi lamang sa Konstitusyong 1973.

Sumabat pagkaraan si Jose Luis Gascon at sinabing, “The Pilipino translation of Philippines is Pilipinas.” Walang paliwanag si Gascon sa kaniyang pahayag, at mahihinuhang sumusunod lamang siya sa pahayag na “Pilipino” ni Kalihim Romero noong 1959. Sinabi lamang niyang katumbas ng Philippines ang Pilipinas, subalit nabigong ipaunawa nang malalim at makatwiran kung bakit hindi dapat gamitin ang Filipinas. Hindi rin malay si Gascon sa dating ortograpiyang ibinatay sa Tagalog at pumatay sa titik \f\.  Hirit pa ni Gascon:

On the query of Commissioner Tingson whether there was any official act of changing the name Philippines to “Pilipinas” Commissioner (Adolfo S.) Azcuna told me that the 1973 Constitution had a Filipino translation of the Republic of the Philippines which was promulgated, and that is “Republika ng Pilipinas.” So it has been officially promulgated; therefore it does not need any congressional act.

Mapapansin sa siniping transkripsiyon na ang gamit ng “Pilipino” at “Filipino” bilang mga wika ay nagbago kahit sa mga bigkas ni Gascon. Ang unang gamit niya na Pilipino ay mahihinuhang mula sa lumang ortograpiyang Tagalog at namayaning Pilipino alinsunod sa kautusan ni Kalihim Romero noon at siyang sinundan ng Konstitusyong 1973; samantalang ang ikalawang gamit na Filipino ay para sa mithing abanseng wika ng bansa, at siyang iiral sa Konstitusyong 1987. Ang “Filipino translation” na winika ni Gascon at patungkol sa “Pilipinas” ay mapasusubalian kung gayon. Ang binanggit ni Gascon na salin ay Pilipino at hindi Filipino, bukod sa walang opisyal na imprimatur mula sa Surian ng Wikang Pambansa na naging LWP at ngayon ay tinatawag na Komisyon sa Wikang Filipino.

Ang LWP noong panahong iyon ay nakakiling sa “Pilipino” samantalang pangarap pa lamang ang wikang “Filipino.” At kahit ang LWP noong panahong iyon ay walang opisyal na tindig hinggil sa Filipinas, Pilipinas, at Philippines, ngunit gumagamit ng “Pilipinas” alinsunod sa ABAKADANG Tagalog, bukod sa napakakonserbatibo kung hindi man atrasado ang diksiyonaryo nito sawikang Filipino.” At bagaman ipinromulga ang Konstitusyong 1973, ang promulgasyon ng salin ay batay sa Pilipino ni Kalihim Romero. Hindi kataka-taka kung gayon na ang salin sa “Filipino” ng Konstitusyong 1987 ay hindi Filipino sa pinakamataas nitong pamantayan, bagkus nanatiling Pilipino, lalo kung isasaalang-alang na malaki ang inilundag ng makabagong ortograpiyang Filipino, alinsunod sa itinatadhana ng batas.

Kung ipinromulga man ang “Pilipinas” bilang katumbas ng “Philippines” sa Konstitusyong 1987, ang naturang salita ay hindi “Filipino” bagkus “Pilipino” na umiral noong Konstitusyong 1973, at siyang ikinalito ni Gascon na sumunod sa opinyon ni Azcuna. Lumabas lamang ang maipapalagay na salin na ipinalimbag ng LWP limang taon pagkaraang ihayag ang Konstitusyong 1987 na dapat sanang kasabay inihayag ng bersiyong Ingles sa naganap na plebisito; at kung ito man ang sinasabing “Filipino” ay hindi nasuri ng Kongreso noong 1991, o ni kaya’y ng Komisyong Konstitusyonal noong 1986.

Walang nagkakaisang tindig ang mga komisyoner ng Komisyong Konstitusyonal ng 1986 hinggil sa Philippines, Pilipinas, at Filipinas, at kung ipagpapalagay na nauna ang bersiyong Ingles, at Ingles ang wika ng diskusyon sa Komisyong Konstitusyonal, ang Philippines ang maituturing na tangi’t pangunahing opisyal na pangalan ng bansa at hindi Pilipinas. Kung gayon, ang mga mamamayan ay dapat tinatawag na Philippinean para maging konsistent sa ortograpiya, imbes na Filipino o Pilipino. Pinagtibay din dapat ng mga Komisyoner ng KWF noong 1992-1993 ang bersiyon sa “Filipino” na lumitaw noong 1991, ngunit walang naganap na gayon sapagkat nananatili pa rin ang naturang komisyon sa yugto ng nakaiwanan-sa-panahong Pilipino.

Ang taguring Pilipinas ay malaki ang pagkakataong maituwid tungo sa Filipinas, lalo kung iisiping wala namang batas ang nagsasabing isa lamang ang opisyal na pangalan ng bansa (na dating ginawa noong panahon ng Komonwelt). Namayani ang Philippines sapagkat ang mga batas at kautusang binalangkas ng Kongreso, bukod pa ang mga kapasiyahan ng Korte Suprema, na pawang umiiral sa buong kapuluan ay karaniwang nakasulat sa Ingles, at siyang nagbubukod sa pamahalaan sa dapat sanang pagsilbihan nitong pangkalahatang mamamayan. Nailulugar sa ganitong pagkakataon ang katumbas na salin sa Filipino sa mababang antas, at pinanaig na batayan ang tekstong Ingles. Kung ipagpapalagay na may dalawang opisyal na wika ang bansa, Filipino at Ingles, ang Konstitusyong 1987 ay dapat nasa parehong wika at ang pambansang wikang Filipino ang siyang dapat makapanaig imbes na bersiyong Ingles. Ngunit sa punto ng praktikalidad, ani Francisco Rodrigo, yamang ang mga talakayan ng komisyong konstitusyonal ng 1986 ay nasa Ingles, kung sakali’t may lumitaw na tanong sa hinaharap, ang mga interpretasyon batay sa Ingles ang higit na matimbang kompara sa tekstong nasa Filipino. Hmmm.

Pinag-uusapan din dapat ang tumpak na ispeling ng pangalan, upang maging konsistent ang tawag. Halimbawa, Filipino ang katumbas ng tao, wika, at konsepto, na ipapares sa Filipinas batay sa istoriko, huridiko at lingguwistikong pagdulog. O maaari din itong maging Pilipino na itutumbas sa tao, wika, at konsepto, upang umangkop sa Pilipinas. Maitatanong din kung bakit hanggang ngayon ay pumapayag ang mga Filipino na magkaiba ang tawag sa bansa nila alinsunod sa paggamit ng dalawang opisyal na wika. Sa ganitong mungkahi, kinakailangang susugan ang Saligang Batas 1987.

Inihayag pa ng mga propesor ng UP na “walang legal na batayan at paglabag sa Konstitusyon ang palitan ang Pilipinas” at gawing Filipinas. Walang katotohanan ang gayong pahayag. Nakasaad sa Artikulo XVI, Seksiyon 2, ng Konstitusyong 1987 na,

The Congress may, by law, adopt a new name for the country, a national anthem, or a national seal, which shall all be truly reflective and symbolic of the ideals, history, and traditions of the people. Such law shall take effect only upon its ratification by the people in a national referendum.

Ang pangalang Philippines, gaya ng Filipinas, ay hitik sa mga pahiwatig ng kolonyalismo. Gayunman, ang Filipinas, gaya ng taguring Filipino, ay umigpaw na mula sa makitid na pagpapakahulugan ng mga Espanyol at lumawak upang kumatawan sa modernong konsepto at malayang bansa. Ang Filipino, na dating minimithing yumabong at linangin, ay sumapit na sa mataas at abanseng antas bilang mamamayan, wika, at konsepto, at hindi na maaaring maikulong pa sa limitadong Pilipinas.  Ang Filipinas ay hindi na lamang pelikula ni Joel Lamangan, o kaya’y patutsada sa mga babaeng nagbibili ng aliw.

Kaya hindi nakapagtataka kung lumitaw ang sumusunod: Filipinas Palm Oil Processing Incorporated; Filipinas Palm Oil; Bagellia Filipinas; Filipinas Alfa Company, Incorporated; Filipinas Synthetic Fiber Corporation; Filipinas Polypropelene Manufacturing Corporation; Compania de Filipinas; Digital Equipment Filipinas Incorporated; Funeraria Filipinas Incorporated; Filipinas Fair Trade Ventures; Compania General de Tabacos de Filipinas; Filipinas Aquaculture Corporation; Filipinas Agri-Planters Supply;  Filipinas Dravo Corporation; Avia Filipinas International Incorporated; Filipinas Orient Airways Incorporated; Corporacion de Padres Dominicos de Filipinas; Filipinas Heritage Library; Filipinas Thermo King Incorporated; Filipinas Consolidated Sales; Islas Filipinas Food Products, Incorporated; Freyssinet Filipinas; Filipinas Multi-Line Corporation; Filipinas Systems Incorporated; Filipinas Consultants and Management Corporation; Tri-S Filipinas Incorporated; Filipinas Global Multiservices; Filipinas Mills; Filipinas Soda, at marami pang iba.

Nagkamali ang mga propesor ng UP nang sabihin nilang walang lingguwistikong batayan ang pagbabago mulang Pilipinas tungong Filipinas. Kung walang lingguwistikong batayan ay bakit patuloy na sumisibol ang Filipinas sa larangang pandaigdig at elektroniko? Ang mismong ortograpiyang Filipino ang magiging pandayan upang mapalinaw kung ano ang itatawag sa ating bansa. Ang Filipinas ay hindi lamang isang idea; at hindi newtral na salita na binabago lamang ang isang titik alinsunod sa arbitraryong nais ng mga komisyoner. Ginagawa iyon upang patuloy na mahubog ang makabagong kamalayan, na ang iniisip ay siyang binibigkas, at ang binibigkas ay siyang isinasabuhay. Nagmumungkahi rin ang Filipinas na tawagin ang bansa sa isang pangalan lamang—imbes na tatlo—na siyang magbubunsod ng pagkakaisa ng mga Filipino anumang lipi, relihiyon, at kapisanan ang kanilang kinabibilangan.

Nakalulungkot na kahit ang banggit ng mga butihing propesor ng UP hinggil sa kasaysayan ay saliwa. Filipinas ang ginamit nina Emilio Aguinaldo at Andres Bonifacio, ngunit pagsapit kay Bonifacio ay higit niyang itatampok ang Katagalugan, ang Inang Bayan na sumasaklaw ang pakahulugan sa buong bansa, upang maitangi ang diskurso ng Tagalog laban sa mga Espanyol na inaalagaan ng Inang Kuhila at Inang Sukaban [Madre España]. Hindi rin inilugar si Jose Corazon de Jesus, nang gamitin niya bilang makata ang Pilipinas sa kaniyang mga tula. Ang lunduyan ni Batute, palayaw ni De Jesus, ay ang pangarap na maging Tagalog ang wikang pambansa; at papanaigin kahit ang paraan ng panghihiram at pag-angkin ng mga salitang banyaga na makapagpapalago sa Tagalog. Kaya hindi kataka-taka kung isulong man niya ang Pilipinas; at kung ginamit man niya ang Pilipinas ay dahil maalam din siya sa Espanyol.

Mababaw ang pahayag ng mga propesor ng UP na sumasalungat sa Filipinas. Inaasahan ko ang higit na masigasig at marubdob na pananaliksik upang ibuwal ang pagtataguyod ng Filipinas at panatilihin ang namamayaning Pilipinas at Philippines. Nakayayamot din ang mga interbiyu sa mga karaniwang mamamayan sa midya, sapagkat ang debate ay dapat nasa antas na intelektuwal at hindi basta pagpupukol lamang ng mga walang batayang kuro-kuro, komentaryo o putik. Panahon na upang buksan ang Filipinas. At inaasahan ko ito kahit sa munting talakayan sa hapag ng Pangulo ng Republika ng Filipinas.

(“Filipinas ng Makabagong Panahon,” ni Roberto T. Añonuevo, 18 Hulyo 2013.)

Aralin 2: Isang tanaw sa “Dry dock sa Shanghai” ni Reynel Domine

Dry dock sa Shanghai
ni Reynel Domine

1          Naghahalo ang hanggahan ng ulap
2          at ilog Yangtze –

3          naglalaho

4          may tsikwang nagsasampay ng sariling
5          buto sa dulo ng Crane

6          nagwewelding

7          sa tapat ng nakangangang
8          bodega

Hindi madaling gumawa ng maiikling tula. Ito ay sapagkat ang bawat salita sa maiikling tula ay kinakailangang salain upang makapagluwal ng mga elektrikong pahiwatig at pakahulugan. Hinihingi rin sa bawat taludtod ang malikhaing pagsasabalangkas ng diwain, nang hindi isinasakripisyo ang putol at untol ng mga parirala tungo sa malinaw na pangungusap at diwa.

Maihahalimbawa ang “Dry dock sa Shanghai” ni Reynel Domine. Ang nasabing tula ay binubuo lamang ng walong linya, na ang mga taludtod 1-3 ay maipapalagay na nagtataguyod ng isang diwain; samantalang ang mga taludtod 4-8 ay nagtatampok ng nakalulula kung hindi man nakahihindik na tagpo ukol sa obrerong Tsino sa drydock (pagawaan ng mga sasakyang pantubig).

Pansinin ang latag ng mga taludtod 1-2: “Naghahalo ang hanggahan ng ulap/at ilog Yangtze—/” na ang salitang “naghahalo” ay waring hindi bumabagay sa “hanggahan ng ulap” (na maitutumbas sa “orisonte” ng Espanyol at “panginorin” ng Tagalog), at “hanggahan ng ilog Yangtze” (na maaaring dulo ng tubigang maaaring maabot ng tanaw). Kung sakali’t “naghahalo” ang mga imahen ng ulap at ilog, ang resultang imahen ay hindi ulap o tubig bagkus maipapalagay na isa pang hulagway—na sa pagkakataong ito ay mahirap na mailarawan sa guniguni. Ang paggamit ng “naghahalo” ay aliterasyon sa salitang matatagpuan sa taludtod 3, “naglalaho” na may maluming bigkas.

Maipapanukala na palitan ang salitang “naghahalo” ng “nagtatagpo” upang lumitaw ang tagpong may limitasyon kahit ang napakalaking tubigan; at ang limitasyong ito ay susuhayan pa ng pagbabago ng kulay ng panginorin: “Nagtatagpô ang hanggahan ng ulap/at ilog Yangtze—” ngunit kahit ang ganito’y hindi nagbabalanse ang taludtod 1 at 2. Maiisip pa rin na ang taludtod 1 at 2 ay iisa ang tabas, at kahit putulin ang linya ay walang naikargang panibagong antisipasyon o kamalayan mula sa mambabasa. Ang taludtod 1 ay higit na mabigat kompara sa taludtod 2, at pagsapit sa taludtod 3 ay hindi mababatid kung ang “naglalaho” ay ang ilog Yangtze o ang ulap o ang kapuwa ilog at ulap. Nagkakaroon ng problema kung gayon sa sintaks  ng tula, at ang ganitong kapayak waring bagay ang nakapagpapahina sa bisa ng pahiwatig.

Ang kawalan ng bantas ay nagpatindi pa ng kalabuan, sapagkat ang taludtod 3 ay puwedeng isiping tumatalon sa taludtod 4. Subalit mabibigong humantong sa gayong tagpo dahil sa pangyayaring may “naglaho” sa mga taludtod 1-2 samantalang may lumitaw pagsapit ng mga taludtod 4-5. Ang taludtod 3 ay maiisip na pantimbang sa taludtod 6, ngunit mauulit muli ang kalabuan sa sintaks sapagkat puwedeng ihakang ang “nagwewelding” ay hindi ang “Tsikwa” (Intsik o Tsino) bagkus ang “crane.” Lumalabas ang gayong pagpapakahulugan dahil ang “nagwewelding” ay napakalapit sa “crane” na maaaring natanggalan lamang ng pangatnig na “na” dahil wala namang bantas na kuwit.

Maraming uri ng crane, na ang iba’y ginagamit sa pagtatayo ng gusali, samantalang ang iba’y nakalutang sa tubig upang gamitin sa pagbabaon ng rig tungo sa paghigop ng langis sa atay ng lupa. Nakahihindik kung gayon ang tagpo na ang “Tsikwa” —na isang pabalbal na tawag na “Tsino” mula sa pananaw ng isang obrerong posibleng hindi Tsino—ay umakyat sa dambuhalang aparato hindi bilang buháy bagkus bangkay. Ang ganitong kabatiran ay pinatitingkad ng “pagsasampay ng sariling buto” sa napakataas na crane, samantalang sa ibaba’y waring nakaabang ang “nakangangang bodega” na handang lumunok sa nasabing obrero sa oras na siya’y mahulog nang hindi inaasahan.

Sumusukdol sa alyenasyon ng obrero ang tula sapagkat anuman ang lahi ng naturang obrero ay sinipat lamang siya na ordinaryong makina na ekstensiyon ng kreyn at bodega; at napapawi ang rikit ng ilog Yangtze at kulay ng ulap sa mga sandaling kinakailangang kumayod ang isang manggagawa para matapos ang proyekto.

Kailangang sipatin ang tula sa punto de bista na ang tumatanaw at siyang naglalarawan ng tagpo ay hindi rin ordinaryong tao. Ang naglalarawan sa tula ay posibleng manggagawa rin na nakapuwesto sa isang mataas na pook, sapagkat paano niya masisilayan ang “pagtatagpo” ng ilog at ulap (na isang rural na tanawin), at ang trabahador sa tuktok ng kreyn at ang bodega sa ibaba (na pawang sagisag ng modernisasyon) kung ang nakasisilay ay wala sa gayong estratehikong lugar? Ang naturang taktika ang kahanga-hanga, at sinematograpiko, at dating ginawa ng pamosong Pranses na manunulat na si Aloysius Bertrand na pasimuno sa pagkatha ng mga tulang tuluyan.

Maipapanukala pa ang sumusunod na rebisyon upang higit na luminaw ang isinasaad ng tula:

Isang Tanawin sa Drydock sa Shanghai

1          Nagtatagpo ang hanggahan ng ulap
2          at ilog Yangtze sa balintataw

3          upang kisapmatang maglaho ang kulay.

4          May Tsinong isinampay ang sariling
5          kalansay sa dulo ng kreyn,                    [crane]

6          at patuloy sa pagwewelding

7          sa tapat ng nakangangang
8          bodegang nakaabang wari sa ibaba.

Panukala lamang ito, at sa bandang huli’y ang kapasiyahan ng makatang Reynel Domine ang magtatakda kung saan niya ipapaling ang tuon ng kaniyang tula.

Aralin 1: Isang pagdulog sa tula ni Jemar Cedeño

Aralin 1: Isang pagdulog sa “Erehe” ni Jemar Cedeño

1              Makailang ulit na lumabis labis,
2              lumabis ang dibdib sa nadamang galit;
3              galit na tuwirang bumasag sa bait,
4              bait na lugaming humalik sa hapis.

5              Pinanalanginang mapagtagumpayan,
6              na maipangalat nasawi ng liham;
7              upang mapag-uli buhay na naparam
8              ay hindi mautas sa dakong kawalan.

9              Nguni’t [sic] ang landasin ay dagling binuwal,
10           niyaong patnugot na kasuklam suklam,
11           hungkag na damdaming dinadalisayan,
12           ng siphayo’t dusang lubhang kalungkutan.

13           Wari’y paru-parong [sic] sa maunang tingin,
14           animo ay gandang walang di papansin;
15           nguni’t yaon pala’y ubod ng rimarim,
16           mabunying halimaw na kalagim lagim.

17           Kapita pitagang [sic] uod na dakila,
18           sa laman at buto’y lubhang mapanira;
19           matuwid na lakad pinapaging aba,
20           maikat’wiran [sic] lang ang sa kanyang nasa.

21           Nangagsipanago sa plumang maitim,
22           ng kabalakyutang walang kasing diin;
23           ni ang likong budhi’y di sisikmuraing
24           makipagkaniig sa musikong saliw.

25           Anupa’t ang langit sa kaitaasan,
26           tinakpan ng ulap ng kasiphayuan;
27           upang maitago ang luhang dumungaw,
28           sa silong ng matang nasukob ng panglaw.

Kargado ng pahiwatig ang salitang “erehe” na mula sa Espanyol na “hereje,” at kabilang sa mga pakahulugan nito bilang pangngalan, ayon sa Real Academia Española (2013), ay ang sumusunod: una, ang tao na sumasalungat sa mga dogma ng mga establisadong relihiyon; at ikalawa, ang tao na sumasalungat o isang akademya na bumubukod sa opisyal na linya ng opinyong ipinagpapatuloy ng institusyon, organisasyon, atbp. Kung gagamiting pang-uri, tumutukoy ito sa “walanghiya” at “balasubas”; at sa balbal na pakahulugan ay katumbas ng pagsasabi nang marubdob ngunit nakasasakit. Kung idaragdag ang balbal na pakahulugang ginagamit sa Cuba, ang erehe ay katumbas ng “pangit” o “di kaakit-akit” kung idirikit sa tao; o kaya’y mababa ang kalidad kung iuugnay sa bagay; o “napakahirap” kung idurugtong sa aspektong pampolitika at pang-ekonomiya.

Hindi magiging newtral na salita ang “erehe” kung gayon, lalo kung babalikan ang mga nobela ni Jose Rizal.  Sa Noli me tangere, magiging erehe si Juan Crisostomo Ibarra sa paningin ng mga frayle dahil sa pagtatangka nitong magtatag ng bagong paaralan, makaraang makapag-aral siya sa Ewropa; gaya lamang na naging erehe ang kaniyang amang si Don Rafael na tumangging magsimba at mangumpisal, alinsunod sa pananaw ni Padre Damaso, at nagdusa hanggang mamatay sa bilangguan dahil ipinagtanggol ang isang batang sinasaktan ng artilyero. Erehe rin si Elias sa pagnanais nitong iangat ang kabuhayan ng kaniyang mga kababayan, at siyang sumasalungat sa mapagmalabis na patakaran ng Espanya. Sa El filibusterismo, ang “erehe” ay magkakaroon ng hugis sa mga katauhan nina Simoun (ang balatkayo ni Ibarra), Basilio, Kabesang Tales, Quiroga, atbp. Ang erehe kung gayon ay napakasalimuot na salita, at kung gagamitin itong alegorya o alusyon ay kinakailangang matatag ang sandigan nito sa loob ng tula.

Sa obra ni Jemar Cedeño na pinamagatang “Erehe” (2013), ang erehe ay marupok na ikinabit sa persona. Ang mga taludtod 1-8 ay mula sa isang tinig na nagsasalaysay hinggil sa sinapit na kasiphayuan ng isang maipagpapalagay na “erehe” ngunit kung ano ang pinaghihimagsikan nitong erehe ay malabo sa tula. Galit na galit umano ang isang manunulat, at nasiraan pa ng bait, ngunit kung bakit naging gayon ay hindi malinaw sa tula. Sa punto de bista ng pagtula, ang unang dalawang saknong (1-4, 5-8 taludtod) ay napakahalaga. Kinakailangang ipakilala muna kung sino ang hinayupak na erehe, at ipakilala ito sa isang pananaw na maaaring nakababatid sa kaniyang gawi o asal.

Kung ipagpapalagay na ang erehe ay isang manunulat na nagpadala ng liham sa isang patnugot [editor], ang patnugot ang nagdulot ng kalungkutan sa manunulat sapagkat maiisip na “mahinang sumulat” ang manunulat. Hindi agad ito mahihiwatigan, sapagkat nakalilito ang sintaks ng mga taludtod; at gumamit man ng isang anyo ng repetisyong gaya ng anadiplosis sa unang saknong ay nakapagpahina ito sa kabuuan upang maipakilala ang persona. Kung malabo ang tinutukoy na erehe, ang anumang larawan o pahiwatig na ikabit dito sa loob ng tula ay madaling guguho, at hindi na mapagtutuunan ang mga laro ng kapangyarihang mahuhugot sa istorikong alusyon o alegorya.

Isa pang problema sa obra ni Cedeño ay hindi binigyan man lamang ng pahiwatig kung sino ang patnugot. Kung gagawa ng tula, ang personang ipagpalagay nang isang manunulat ay dapat suhayan ng iba pang tauhang gaya ng editor. Hindi komo’t nagbanggit ng isang pangalan ang isang makata sa kaniyang tula ay sapat na. Kinakailangan ang paghahanda sa mga tauhan, sapagkat lalaylay ang mga pahiwatig nito kung gagamitin nang walang pakundangan.

Ang persona ay dapat ding ilugar sa isang pook o panahon. Ang paggamit ng salitang “erehe” sa kasalukuyang panahon ay dapat tumbasan ng pag-iingat upang hindi lumitaw na sinauna ang pagdulog sa tula. Nasaan ba ang persona sa tula? Walang nakaaalam. Maaaring ang persona’y nasiraan ng bait, at kung gayon nga, ang pook na kaniyang iniinugan ay maaaring sa daigdig ng imahinasyon. Ngunit nabigong maipakita ang gayon sa tula; at isang ehersisyo ng labis na pagbasa kung ipagpapatuloy ang nasabing haka.

Marupok ang mga taludtod 13-28. Binanggit ang salitang “paruparo” sa taludtod 13, ngunit kung kanino ito inihahambing o itinatambis ay malabo kung sa manunulat ba o sa editor. Maaaring sa editor, subalit nabigo muli ang awtor sa pagpapahiwatig kung bakit ang editor ay naging “paruparo” na sa unang malas ay marikit ngunit nang lumaon ay naging karima-rimarim, kung hindi man kahindik-hindik. Ang ginamit na taktika ng pagmamalabis sa deskripsiyon ay hindi nakatulong sa tula. Sa paggawa ng tula, ang pagsasaad ng mga larawan ng persona o kausap ng persona ay dapat kalkulado, masinop, at malinaw. Upang maipamalas na halimaw ang kausap ng manunulat-persona, kinakailangang marahan at sunod-sunod itong ipamalas kumbaga sa pagkakatalogo ng mga katangian.

Halimbawa ng pagkakatalogo ay una, “mapanira” at kung bakit naging ganito ay kinakailangan ng mga hulagway o imahen sa tula. Ikalawa, “mapagbalatkayo” raw ang kalaban ng persona, at muli kinakailangang patunayan ito sa loob ng tula. Madaragdagan pa ang mga imahen, alinsunod sa nais ng awtor. Naging OA ang tula ni Cedeño sapagkat naglista siya ng mga salitang gaya ng “kasuklam-suklam,” “siphayo,” “dusa,” “kalungkutan,” “aba,” at “luha” na pawang nabigong tumbasan ng mga pahiwatig na mag-aangat sa kalagayan ng persona. Ang mahuhusay na halimbawa ng pagkakatalogo ng mga salita ay matutunghayan sa mga tula nina Rio Alma, Mike L. Bigornia, Lamberto E. Antonio, Teo T. Antonio, Rogelio G. Mangahas, at Fidel Rillo.

Ang persona, na naipasok sa isang pook at panahon, ay malilinang sa anumang nais ng makata. Nais ba ng awtor na ipamalas ang “kasiphayuan” ng persona? Puwes, kinakailangang maglatag siya ng mga pangyayari o paglalarawan ng magsusukdol sa gayong layon. Hindi sapat ang paglilista ng mga salitang magkakatugma, na parang kolektor ka lamang ng mga magkakasingkahulugang salita. Kinakailangan ang masinop na pagsasaayos.

Ang kabulagsakan sa paggamit ng tugma ay mapapansin kahit sa mga taludtod 5-12 na pawang iisa lamang ang tugma (bbbb, bbbb), bukod sa tugmang karaniwan pa. Kung babalikan ang mga payo ni Lope K. Santos, ang tugma at sukat ay siyang panlabas na anyo ng tula o pisikal na katawan ng tula; samantalang ang “talinghaga” at “kariktan” ay pinakakaluluwa. Sa paggawa ng tula, kahit ang paggamit ng tugma ay dapat umaayon sa damdaming nais ipahiwatig mula sa isang persona, pook, o panahunan. Hindi sapat na magkakatugma ang dulong salita ng mga taludtod; kinakailangang iayon ito sa partikular na damdaming nais ihayag sa tula.

Mapapansin din na hindi sumusunod sa makabagong ortograpiyang Filipino ang obra ni Cedeño, sapagkat kinudlitan pa ang “nguni’t” at “makat’wiran” na puwedeng gamitin ang “ngunit” at “makatwiran.” Ang “paru-paro” ay ginitlingan, gayong hindi na kailangan sapagkat hindi naman ugat na salita ang “paro” at kahit pa may salitang “paparó” na isang uri ng malaking kulisap. Napakahalaga sa isang makata na sumunod kahit sa makabagong ortograpiyang Filipino upang hindi magmukhang sinauna ang ispeling ng mga salita, maliban na lamang kung sinadya ito.

Sa pangkalahatan, ang mga taludtod 25-28 ay korni ang datíng sapagkat paanong malulungkot ang langit sa sinapit ng persona kung ang hindi alam ng langit ang pinagmumulan ng persona? Bago malungkot ang langit, dapat maipakita muna sa mambabasa na karapat-dapat kaawaan ang persona. Inapi ba ang persona-manunulat? Puwes, ilatag ito sa mga detalye. Ang makapangyarihang puwersa na umaapi sa persona ang nabigong ilahad o ilarawan sa obrang “Erehe” ni Cedeño. Ang pagiging erehe kung gayon ng manunulat o kahit ng patnugot ay wala sa lugar; ginamit lamang ang salitang erehe nang walang ingat at sapat na bait. Ang aral na ito ay dapat matutuhan kahit ng mga estudyanteng nagsisimulang tumula.

Isang Tsinong may Pekeng Identidad

Noong 22 Enero 2013 ay ginanap sa tanggapan ng Komisyon sa Wikang Filipino ang panunumpa ng pamunuan ng bagong tatag na Pambansang Samahan ng Ugnayang Filipino (UGFIL). Nagbigay ng mensahe sa naturang pagtitipon ang isang nagngangalang Pauline “Amah” Chong, na isa umanong Pandaigdigang Sentro ng Wikang Filipino (PSWF) Direktor sa Hong Kong, Tsina. Ang totoo’y walang PSWF Direktor sa Hong Kong o saanmang panig ng Tsina ang KWF. Ang ganitong imbensiyon ay mula lamang kay Jose Laderas Santos, na nagtapos na ang termino bilang Punong Komisyoner ng KWF noong 6 Enero 2013.

Nakasaad sa Seksiyon 14 ng Batas Republika Blg. 7104, na ang Komisyon (na tumutukoy sa Lupon ng mga Komisyoner ng KWF) ay may kapangyarihang “magsagawa o makipagkontrata ukol sa pananaliksik at iba pang pag-aaral upang isulong ang ebolusyon, pagpapaunlad, pagpapayaman at dakong huli’y estandarisasyon ng Filipino at iba pang wika sa Pilipinas.” Ngunit nang hirangin ni dating Punong Kom. Santos si Chong bilang dayuhang konsultant, hindi sinangguni o ipinagbigay alam ni Santos sa Lupon ng mga Komisyoner ang estado ni Chong. Ibig sabihin, ilegal at arbitraryo ang pagkakahirang kay Chong sa simula’t sapul.

Dapat mabatid ng taumbayan na ang KWF ay umiiral sa bisa ng lawas kolehiyado ng Lupon ng mga Komisyoner. Ibig sabihin, kahit may diskresyon ang Punong Komisyoner hinggil sa ilang bagay na may kaugnayan sa pagpapatakbo ng opisina, kinakailangang sumangguni pa rin siya at sumunod sa kapasiyahan ng Lupon. Ang punong komisyoner, gaya ng iba pang komisyoner, ay may isang boto lamang kung sino ang ipapasiyang mahirang na konsultant, dayuhan man o Filipino. Hindi maaaring arbitraryong humirang ng sinumang tauhan ang punong komisyoner, dahil hindi lamang ito paglabag sa esensiya ng Batas Republika Blg. 7104, bagkus pagganap ng kambal na katauhang tagapagbuo ng mga programa at patakaran sa isang panig, at tagapagpatupad ng mga programa at patakaran sa kabilang panig.

Ang higit na masaklap ay gumamit ng iba pang identidad si Chong na pawang maituturing na pekeng identidad, gaya ng “Pauline C.Ling Hui Kho,” “Paulyn Chong,” at “Cai Ling Hui” na pawang ipinangangalandakan niya sa kaniyang mga calling card. Ang nasabing mga pangalan ay hindi rehistrado sa civil registry, at malinaw na paglabag sa Batas Republika Blg. 6085 (na mas kilala bilang AN ACT AMENDING COMMONWEALTH ACT NUMBERED ONE HUNDRED FORTY-TWO REGULATING THE USE OF ALIASES). Sa kontratang pinirmahan niya sa KWF na may petsang 14 Enero 2010 at tinanggap ng dating residenteng COA awditor sa KWF Teresita Fernandez, ang ginamit niyang pangalan ay “Pauline C. Chiong.” Ang nasabing kontrata ay pirmado rin ni dating Kom. Jose Laderas Santos, at nakasaad pa ang mga pirma bilang mga saksi nina Julio A. Ramos (Punong Administratibo) at Almira Divina M. Alejandrino (HRMO III), bukod ang mga pirma ni Salvador L. Sagadal (na noon ay Officer in Charge ng Budget Unit) at ni Bernadeth M. Mequila (Accountant III). Nakapagtatakang lumusot sa buong Sangay Administratibo ang katauhan ng pekeng Tsino na si Chong o Chiong, na nagpasa ng iba pang dokumentong gaya ng “Terms of Reference for Pauline C. Chiong,” “Contract of Service,” “Accomplishment Report,” at “Katunayan ng Paglilingkod sa mga buwan ng Enero at Pebrero 2010.” Hindi man lang binanggit sa naturang mga dokumento ang pangalang Huadu Cai—na siyang tunay na katauhan ni Pauline Chong, Pauline Chiong, atbp.— alinsunod sa opisyal niyang Pasaporte blg. G34417238 na inisyu ng People’s Republic of China (PRC).

Ang naturang paglilihim ng pekeng identidad ay pinalakas pa ng pangyayaring binigyan ng identipikasyon kard ng KWF sa ilalim ng administrasyon Punong Kom. Santos si “Pauline Chiong” at ang kaniyang diumano’y anak na nagngangalang Henry C. Lu noong 2009. Walang matinong naimbag sa KWF magpahangga ngayon ang dalawang Tsinong ito, at naging galanteng tagapamudmod lamang ng regalo, salapi, at iba pang bagay sa mga kawani at opisyal ng KWF. Ngunit ang dapat puwingin ay ang maling representasyon ng dalawang Tsino sa isang tanggapan ng gobyerno, bukod sa nabanggit na paglabag sa Batas Republika Blg. 6085.

Sa isang liham awtorisasyon ni dating Kom. Santos na may petsang 14 Hulyo 2009, nakasaad ang sumusunod: “In the desire of Mme. HUA DU CAI to help in the research, promotion and preservation of Filipino Language in the Chinese Community wherein Mme. Cai is a member, the undersigned hereby authorize her to do such undertakings in line with the rules and regulation mandated under Republic Act 7104 creating the Commission on Filipino Language known as Komisyon sa Wikang Filipino.” Isang kabulaanan ito, lalo kung isasaalang-alang na ni hindi man lang binanggit sa mga dokumentong isinumite sa KWF at may kaugnayan sa pakikipagkontrata sa dayuhang konsultant ang pangalang Hua Du Cai, bukod sa inilingid ang numero ng kaniyang pasaporte. Hindi isinaad ni dating Kom. Santos na si Hua Du Cai o Huadu Cai at si Pauline C. Chiong at iba pang alyas ay iisang tao lamang. Wala ring karapatang magbigay ng awtorisasyon si dating Kom. Santos kay Huadu Cai sapagkat si Santos ay hindi awtorisado ng Lupon ng mga Komisyoner na gawin iyon. Kumbaga, arbitraryo ang gayong kapasiyahan.

Matagal nang naghasik ng kabulaanan itong si Huadu Cai, alyas Pauline C. Chiong atbp., hindi lamang sa loob ng KWF bagkus maging sa mga Panrehiyong Sentro ng Wikang Filipino ng KWF sa buong kapuluan at ibayong dagat. Si Huadu Cai, batay sa obserbasyon ng nakararaming nakasaksi sa kaniyang pananalita at pagsusulat, ay walang kasanayan sa wikang Filipino o lingguwistika at kulturang Filipino sa mga pamayanang Tsino. Kung pagbabatayan ang kaniyang curriculum vitae na isinumite sa KWF ay mahihinuhang kahit iyon ay pineke, at pinalusot ng HRMO Alejandrino at Punong Administratibo Ramos sa mahabang panahon. Ang masaklap pa nito, ginagamit pa ni Huadu Cai ang radyo at nagpondo pa ng sariling magasing Kowika noong 2010 upang isulong ang kaniyang interes.

Hindi dapat paniwalaan itong si Huadu Cai; ngunit ito’y patuloy na kinunsinti ni Jolad Santos hanggang sa wakas at lampas sa kaniyang termino. Kasumpa-sumpa ang ganitong impunidad, kasuklam-suklam ang ganitong pagmamalabis sa awtoridad, at karima-rimarim kahit ang kutsabahan sa loob ng KWF na lalong nagpaparupok sa pundasyon at integridad ng institusyong nagsusulong ng wikang Filipino at iba pang wikang panrehiyon.

Noong 2010, nagpasok ng mga kasangkapang pangkomunikasyon sa KWF at umokupa pa ng isang bukod na silid si Huadu Cai sa basbas ng mga Komisyoner na sina Santos, Carmelita Abdurahman, at Concepcion Luis, bukod sa pinayagan din nina Punong Administratibo Ramos at HRMO Alejandrino. Nangyari ito kahit pa masikip na ang tanggapan ng KWF sa Gusaling Watson, at umaangal ang mga kawani dahil hindi paborable ang lugar sa pagtatrabaho. Ang ganitong kaselang pangyayari ay naglagay sa alanganin sa Malacañang, lalo’t may isinamang mga tauhan si Huadu Cai na maaaring magdulot ng panganib o kapahamakan hindi lamang sa KWF bagkus sa Tanggapan ng Pangulo, yamang katabi ng silid ni Huadu Cai ang opisina ni Atty. Ronaldo Geron sa Gusaling Watson.

Nakapagdududa kung ano talaga ang identidad nitong si Huadu Cai. Ginamit niya ang alyas na “Ling Hui Kho,” at kung may kaugnayan man siya sa Ling Hui Kho Foundation, Inc. na nakarehistro sa Securities and Exchange Commission ay dapat pang imbestigahan. Ang nasabing organisasyon ay kahawig ng isa pang organisasyong nakareserba sa SEC, at pinangalanang Pamana LingHuiKho (PAMANA) Inc., na puwedeng imbestigahan ng NBI, DOLE, at BI. Sa isang ulat ni Alvin M. Remo ng Philippine Information Agency, si  Pauline Chong ay ipinakilalang direktor ng Language Exchange Center, Hong Kong at nagtatag umano ng Ling Hui Kho Temple sa Barangay Cuta, Lungsod Batangas. Kung ang naturang Language Exchange Center ay tumutukoy sa PSWF Hong Kong, iyon ay malinaw na maling representasyon sa panig ni Huadu Cai alyas Pauline Chong.

Iminumungkahi kong ituring na persona non-grata si Huadu Cai sa KWF, sa pagpasok ng bagong set ng mga komisyoner, dahil sa pagtataglay at pagpapanatili ng pekeng identidad at palsipikadong papeles. Mungkahi lamang ito, at maaaring hindi maganap. Ngunit hindi ko rin mapipigil kung may ibang tao o institusyong ungkatin ang ganitong kagarapal na pangyayari, at magmungkahing unahing papanagutin sa batas si Jolad Santos at ang kaniyang matatapat na tauhang kasangkot.

Si Huadu Cai, alyas Pauline Chiong, katabi ni Mayor Vilma Dimacuha.

Si Huadu Cai, alyas Pauline Chiong, katabi ni Mayor Vilma Dimacuha, na katabi ni dating KWF Komisyoner Jose Laderas Santos.

Si Huadu Cai, alyas Pauline Chong, kasama sina Ricky Ursua ng DWDD 1134, dating KWF Kom. Carmelita Abdurahman, at ang yumaong peryodistang Andy Beltran.

Si Huadu Cai, alyas Pauline Chong, kasama sina Ricky Ursua ng DWDD 1134, dating KWF Kom. Carmelita Abdurahman, at ang yumaong Andy Beltran.

Mga Bagong Panukala sa Ortograpiyang Filipino

Mga Bagong Panukala sa Ortograpiyang Filipino

ni Roberto T. Añonuevo

Ang umiiral na ortograpiyang Filipino na binuo ng Komisyon sa Wikang Filipino (KWF) ay mabibiyak sa tatlong bahagi: Una, ang paglalahok ng mga hiram na titik sa Inggles (at Espanyol), gaya ng \c\, \f\, \j\, \ñ\, \q\, \x\, at \z\ sa dating Abakadang Tagalog na may apat na katumbas na tunog sa patinig (malúmay, mabilís, malumì, at maragsâ) at ang katinig na may tunog na mahihina (\l\, \m\, \n\, \ng\, \r\, \w\, \y\) at malalakas (\b\, \k\, \d\, \g\, \p\, \s\, \t\) at ang pagtatangkang pagdaragdag ng kaukulang tunog mula sa mga idinagdag na banyagang titik. Ikalawa, ang pagbabaybay, paglalapi, pagbabantas, pag-uulit, at pagpapantig ng mga salita, taal man sa Filipinas o hiram mula sa ibayong-dagat. At ikatlo, ang pagtatakda ng tuntunin sa panghihiram sa Espanyol, bagaman hindi malinaw ang sa Inggles at iba pang banyagang wika, gaya ng Pranses, Aleman, Arabe, Hapones, at Tsino.

Nagkakaproblema lamang sa ngayon ang gaya ng Kagawaran ng Edukasyon (Department of Education/DepEd) at Komisyon sa Wikang Filipino (KWF) dahil sinisikap nitong bumuo ng labindalawang ortograpiya mula sa labindalawang lalawiganing wika sa Filipinas, alinsunod sa hilaw na multilingguwal na patakarang may ayuda ng UNESCO, UNICEF, at USAID.  Binanggit dito ang pagiging hilaw, kung isasaalang-alang na nanánatíling bilingguwal ang patakarang pangwika sa Filipinas, batay sa itinatadhana ng Saligang Batas 1987. Nagpalubha pa rito ang pangyayaring bigo hangga ngayon ang  Mataas at Mababang Kapulungan ng Konggreso na magpasa ng panuhay na batas [i.e., enabling law] na magiging gulugod ng Filipino bilang wikang pambansa na sinusuhayan ng mga lalawiganing wika at wikang internasyonal.

Ang panukalang panuhay na batas ang dapat na binabalangkas ng KWF at isinusumite sa mga mambabatas para pag-aralan at isabatas. Ngunit hindi pa ito nagagawa sa kasalukuyang panahon, at kung magiging realistiko’y hindi ito magaganap sa administrasyon ni Punong Kom. Jose Laderas Santos.

Ginawang padron sa pagbuo ng mga lokal na ortograpiya ang Gabay sa Ortograpiyang Filipino (2009) ng KWF at siyang pinahusay na bersiyon ng 2001 Revisyon ng Alfabeto at Patnubay sa Ispeling ng Wikang Filipino (2001). Tinuligsa noon ang 2001 Revisyon ng Alfabeto dahil sa mga panuto nitong panghihiram ng banyagang salita, at napilitan ang KWF na kumambiyo para sa masusing pagsusuri.

Samantala, lumikha rin ng gabay sa ispeling ang Unibersidad ng Pilipinas, partikular ang UP Sentro ng Wikang Filipino (UP-SWF) at Departamento ng Lingguwistika, samantalang naglabas ng sariling bersiyon ang Pamantasang De La Salle. Ang Gabay sa Editing ni Galileo S. Zafra (2004) na inilabas ng UP-SWF ay siya ring pinagsumundan ng Sanggunian sa Filipino (SANGFIL). Ang gabay sa ispeling ay may kaugnayan sa mga palathalaan ng mga unibersidad, upang maitakda ang tumpak na ispeling sa mga hiram na salitang banyaga at kodipikasyon ng mga salitang nagmula sa iba’t ibang rehiyon. Naging batayan din sa pagbubuo ng ortograpiya ang UP Diksiyonaryong Filipino (2001) ni Virgilio S. Almario na hinigtan ang Diksyunaryo-Tesauro (1972) ni Jose Villa Panganiban sa dami ng lahok mula sa iba’t ibang disiplina at wika sa rehiyon.

Kabilang sa mga nabuong lokal na ortograpiya ng KWF ang Bikol, Ilokano, Pampanga, Pangasinan, at Waray, bagaman ang ilang tuntunin ng KWF, partikular sa panghihiram sa Espanyol, ay utang nang malaki sa Pambansang Lupon sa Wika at Pagsasalin (PLWP) ng Pambansang Komisyon para sa Kultura at Mga Sining (NCCA) na unang nagsagawa ng pag-aaral sa panghihiram ng salitang banyaga sa panig ng Tagalog noong bungad ng siglo 20 hanggang unang bungad ng siglo 21.

Ilan sa mapupuna sa umiiral na ortograpiyang Filipino (at iba pang binubuong ortograpiya sa wikang lalawiganin) ang sumusunod:

1. Sa panghihiram ng mga titik mula sa banyagang alpabetong Inggles o Espanyol, hindi malinaw sa tuntunin kung hihiramin din ba ang katumbas na tunog ng nasabing mga titik, o kaya’y sisikaping tumbasan ng pinakamalapit na tunog sa Filipino ang nasabing hiram na mga titik. Lumilitaw ang ganitong problema kapag pinaghambing ang mga teksto na mula sa ordeng relihiyoso na labis na konserbatibo sa mga teksto at ang mga akda o tekstong mula sa mga manunulat at peryodista na pawang mapangahas at liberal at itinataguyod ng sari-saring publikasyon.

2. Problematiko ang mga titik na hiram mula sa Espanyol, gaya ng \f\, \j\, \ñ\, \q\, \x\, at \z\ dahil ang mga tunog nito ay karaniwang itinutumbas sa dati nang umiiral sa Tagalog. Halimbawa, ang \f\ ay itinutumbas sa \p\; ang \j\ ay sa \dy\ at \h\; ang \ñ\ ay itinutumbas sa \ny\; ang \q\ ay itinutumbas sa \k\ o \kw\; ang \x\ ay itinutumbas sa \ks\; at ang \z\ ay itinutumbas sa \s\. Malimit lumilitaw ang mga hiram na titik kapag ginagamit sa mga pangngalang pantangi imbes na pangngalang pambalana, kung hindi sa mga salitang may konotasyong pangkasaysayan, pangkultura, panlipunan, pampanitikan, pang-agham, pambatas, at iba pa. Isang halimbawa ang pagpapalit ng \p\ sa \f\ ng pangngalang pantanging “Filipinas” na naging “Pilipinas.” Sa kaso ng pangngalang pambalana, wala pang malinaw na tuntunin kung dapat na bang payagan nang maluwag ang paghalili ng mga titik, gaya sa Abakadang Tagalog, doon sa mga hiram na salitang banyaga, gaya ng Espanyol at Inggles. Kung pananatilihin naman ang mga hiram na titik, ibig bang sabihin ay hinihiram na rin ang mga banyagang tunog, gaya ng mahaba at maikling patinig [i.e., long and short vowels] o kaya’y ang mahina at malakas na katinig [i.e., voiced and unvoiced fricatives] sa Inggles? Mga simpleng tanong ito na mabigat ang implikasyon sa Filipino at iba pang lalawiganing wika sapagkat kapag ipinasok ang mga banyagang tunog ay tiyak na maaapektuhan ang nakagawiang pagbabanghay o pagpapantig sa mga taal na salita sa Filipinas. Maaapektuhan din ang pagtuturo ng mga taal na wika sa Filipinas, dahil kailangang isaalang-alang ng guro ang dalawa o higit pang palabigkasan.

3. Kung magiging bukás sa banyagang tunog ang panukalang ortograpiya, kinakailangang maging bukás din ang Filipino sa tunog schwa, gaya ng taglay ng sa Maranaw [‘Məranau], Bikol, at Pangasinan. Upang matupad ito, kinakailangang mag-ambag ang mga lalawiganing wika sa Filipino, gaya ng panghihiram ng Filipino sa Aleman, Inggles, Pranses, at iba pa. Sa panig ng Filipino, makabubuting ilista ang lahat ng posibleng tunog na magagamit ng Filipino sa binagong ispeling at inangking salita, nang may pagsasaalang-alang sa mga lalawiganing wika o wikang internasyonal. Sa bagong panukalang ortograpiyang Filipino, iminumungkahi na ilista nang bukod ang mga hiram na tunog.

4. Problematiko rin kung hanggang saan makapanghihiram ang Filipino doon sa mga banyagang wika. Isang tuntuning pinaiiral ang nagsasaad na, “Kung may katumbas na salita sa mga lalawiganing wika ay gamitin muna ito bago piliing gamitin ang sa banyagang wika.”  Sa naturang tuntunin, nasasalà kahit paano ang mga banyagang salita sapagkat mapipilitang humanap ng taal na salita, lalo sa pagsusulat o pagsasalin.

5. Dinamiko ang kaso ng pagbabaybay, paglalapi, pagbabantas, pag-uulit, pagbigkas, at pagpapantig ng mga salita, taal man sa Filipinas o inangkin nang ganap gaya ng mga salitang Espanyol na pumasok sa bokabularyo ng Filipino. Pinaunlad sa Filipino ang paraan ng paglalapi na dating ginagawa sa Tagalog, bagaman nangangapa magpahangga ngayon kung paano manghihiram sa paraan ng paglalapi na mula sa mga wikang lalawiganin. Sa yugtong ito, kinakailangang makita ang pambihirang paraan ng paglalapi at pagbabaybay sa Filipino at iba pang taal na wika upang mabatid kung kinakailangang itangi ang isang wika sa iba pang wika. Hindi nagkakalayo sa paggamit ng bantas ang mga taal na wika sa Filipinas.

6. Sa unang malas ay iisiping magkakaiba ang labindalawang panukalang ortograpiya mula sa labindalawang pangunahing lalawiganing wika. Ngunit kung liliimiing maigi, magkakapareho ang labindalawang ortograpiya sa panig ng panghihiram ng titik mula sa Espanyol [at Inggles], at ang tuntuning maisasagawa sa Filipino ay maaaring gamitin ng iba pang lalawiganing wika. Kung hindi magkakalayo ang paraan ng panghihiram sa Espanyol at Inggles, maitatanong kung handa ba ang mga lalawiganing wika na gamitin ang mga panutong unang binuo sa Filipino? May kaugnayan ito sa pagiging bukás ng lalawiganing wika sa inobasyong ipinapanukala ng Filipino na kayang maging lingguwa prangka sa buong kapuluan.

Makabubuting repasuhin ang mga tuntunin sa panghihiram sa Espanyol, kung magiging batayan ang umiiral na Gabay sa Ortograpiyang Filipino (2009) ng KWF, at ang ilang panukalang pagbabago ay naririto. May panimulang panukala rin sa panghihiram sa Inggles, at ang nasabing panghihiram ay nagmumula sa pananaw ng Filipino imbes na Inggles.

Ginamit ko sa pag-aaral na ito ang listahan ng mga salitang Espanyol na pumasok sa Bikol, Kapampangan, Ilokano, Pangasinan, at maitatangi ang binuong listahan nina Alejandro S. Camiling at Teresita Z. Camiling ng mga salitang Espanyol na inangkin ng Kapampangan, at sa dami ng kanilang nalikom ay maitatakda ang ilang panuto at prinsipyo ng  panghihiram sa Filipino at iba pang wika.

Panghihiram sa Espanyol

 

Ang mga prinsipyo sa panghihiram ng salitang banyaga ay nagtatakda ng mga paraan kung paano ilalapat ang ispeling o bigkas ng isang salita.

Sa panig ng Espanyol, ilan sa mga prinsipyo ang sumusunod[i]:

1. Paghalili ng titik \k\ sa titik \c\ sa simula, gitna, penultima, o dulong pantig ng salita, kung ang salitang Espanyol ay may tunog na \k\.

Espanyol                              Filipino

cabo               –                     kabo
cacerola         –                     kaserola
cadena           –                     kadena
cadete            –                    kadete
caldera           –                    kalendaryo
calidad           –                    kalidad
calma             –                    kalma
cama              –                    kama
camada          –                   kamada
camara           –                    kamara
camison         –                    kamison
campana           –               kampana
camposanto –                    kamposanto
canal             –                    kanal
candidato       –                 kandidato
cantidad         –                  kantidad
cantina           –                    kantina
capa              –                    kapa
capital           –                    kapital
capitan           –                    kapitan
capitolio         –                    kapitolyo
cara              –                   kara
carambola     –                    karambola
caratula         –                    karatula
carbon            –                    karbon
carburo          –                    karburo
carcel            –                    karsel
cardenal         –                    kardenal
carga             –                    karga
cargador        –                    kargador
cargamento   –                    kargamento
caricatura       –                    karikatura
carisma          –                    karisma
carnal            –                    karnal
carne             –                    karne
carnivoro       –                    karniboro
carpa             –                    karpa
carpintero     –                    karpintero
cartel            –                    kartel
cartero           –                    kartero
cartilago         –                    kartilago
cartografia     –                  kartograpiya
carton            –                    karton
cartulina         –                    kartulina
casa              –                   kasa
casera            –                    kasera
casete            –                    kasete
casino            –                    kasino
caso              –                    kaso
castigo           –                    kastigo
casual            –       kaswal
catalogo         –                    katalogo
catarata          –         katarata
catastrofe       –         katastrope
catecismo      –                    katesismo
categoria        –         kategoriya
cateter           –         kateter
catre             –         katre
caucion          –                    kawsiyon
causa             –             kawsa
delicado         –            delikado
decada           –                    dekada
decano           –               dekano
decoracion     –           dekorasyon
decoro            –            dekoro

2. Paghalili ng titik \s\ sa titik \c\ sa simula, gitna, penultima, at dulong pantig ng salita kung ang salitang Espanyol ay may tunog na \s\. Halimbawa,

Espanyol                              Filipino

cabecera            –         kabesera
cancer              –           kanser
cedula              –           sedula
celda               –          selda
celebracion         –          selebrasyon
celebrante          –        selebrante
celebridad          –        selebridad
celofana            –        selofana; selopana
celoso              –          seloso
cementerio          –      sementeryo
cemento             –      semento
cena                –          sena
censo               –          senso
centavo             –          sentabo
centanada           –          sentanada
centenario          –          sentenaryo
centigrado          –          sentigrado
centimo             –          sentimo
central             –          sentral
centro              –          sentro
centuria            –          senturya
cepo                –          sepo
ceremonia           –          seremonya
cereza              –          seresa
certificacion       –          sertipikasyon
cesante          –         sesante
cinematografia      –          sinematograpiya
cinturon            –           sinturon
circulacion         –          sirkulasyon
circulo             –          sirkulo
ciudad              –          siyudad
diciembre           –          Disyembre
dulce               –          dulse
decena           –          desena
decision            –          desisyon
disposicion         –          disposisyon
distancia           –           distansiya

3. Paghalili ng titik \b\ sa titik \v\, saanmang bahagi ng salita, kung ang salitang Espanyol na may \v\ ay may katumbas na bigkas na \b\ sa Filipino at iba pang lalawiganing wika, halimbawa,

Espanyol                               Filipino

cavado                       –          kabado
caviar                        –          kabyar
levadura                    –          lebadura
civil                         –          sibil
vaca                          –          baka
uva                           –          ubas
favor                         –         pabor
favorable                   –          paborable
favorito                      –         paborito
festival                      –          pestibal
festivo                       –          pestibo
avocado                     –           abokado
Eva                           –           Eba
esclavo                      –           esklabo
escriva                       –           eskriba

4. Pagtanggal ng titik \u\ sa kambal patinig na \ui\ o \ue\ pagsapit sa Filipino (at iba pang lalawiganing wika) kung ang \u\ ay hindi binibigkas sa Espanyol [silent letter].

Espanyol                               Filipino

caqui                   –          kaki
cheque                  –         tseke
duque                        –          duke
mantequilla               –          mantekilya
quiapo                  –          kiyapo
quimera                     –          kimera
piquetero                   –          piketero
queso                   –          keso
quebrada                   –          kebrada
maquina                    –          makina
maquinaria               –          makinarya
maquinista                     –          makinista

5. Pagpapanatili ng titik at bigkas ng \n\ na katabi ng isa pang katinig sa mga salitang hiram sa Espanyol kung ang salitang hiram ay binibigkas ang nasabing titik na \n\.  Halimbawa,

Espanyol                            Filipino

inmortal                    –          ínmortal
inmortalidad              –          ínmortalidad
inmaculada               –          ínmakulada
inmaterial                  –          inmateryal
ingeniero                   –          ínheniyero
inmensidad               –          ínmensidad
inmigración               –          ínmigrasyon
inmodesto                 –          inmodesto
inhibición                  –          inibisyon
ingenuidad               –          inhenwidad

6. Paghalili ng \ly\ o kaya’y \y\ sa kambal katinig na \ll\ kung ang hiram na salitang Espanyol ay may gayong bigkas. Halimbawa,

Espanyol                            Filipino

calle                       –          kalye
callo                       –          kalyo
llabe                       –          yabe var liyabe
caballo                     –          kabayo
capilla                     –          kapilya
campanilla                –          kampanilya
cartilla                    –          kartilya
cepillo                     –          sepilyo
cigarillo                   –          sigarilyo
mantequilla               –          mantekilya
folleto             –          polyeto
manzanilla                  –          mansanilya
millon                      –          milyon
millonario                  –          milyonaryo
silla                       –          silya

7. Paghalili ng \y\ sa \i\ sa kaso ng kambal patinig na \io\ na nasa dulong pantig kung ang salitang Espanyol ay walang diin sa \i\. Halimbawa,

Espanyol                            Filipino

decisión                    –          desisyon
revisión                    –         rebisyon
delirio                     –          deliryo
certificación               –          sertipikasyon
demonio                    –          demonyo
devocion                    –          debosyon
fiduciario                  –         pidusiyaryo
estudioso                   –         estudyoso
julio                       –          Hulyo
junio                       –          Hunyo
fundicion                   –          pundisyon
notario                     –          notaryo
radio                       –          radyo
rosario                     –          rosaryo

8. Paghalili ng \y\ sa \i\ sa kaso ng kambal patinig na \ia\, \ai\, \ei\ at \ie\ sa simula, gitna, penultima, at dulong pantig ng salitang hiram sa Espanyol, kung ang mahinang titik na \i\ ay walang diin at sumasanib sa malakas na titik \a\ o \e\.

Espanyol                            Filipino

Asia               –          Asya
bailarina                   –          baylarina
baile                       –          bayle
fantasia         –          pantasya
familia                     –          pamilya
familiar           –          pamilyar
farmacia                    –          parmasya
funeraria                   –          puneraria
dalia                       –          dalya
notaria           –          notarya
noticia                     –          notisya
aire                        –          ayre, var  ere
paisano                     –          paysano
peineta           –          peyneta, var payneta
reina                       –          reyna
reino               –          reyno
medieval                    –          medyebal
cimiento                    –          simyento var semento
mandamiento           –          mandamyento
veinte                      –          beynte; beinte (tingnan ang Panuto Blg. 12)
treinta                     –          treynta; treinta (tingnan ang Panuto Blg. 12)

10. Kaugnay ng bilang 4, paghalili ng titik \k\ sa \q\ kung ang hiram na salitang Espanyol ay may katumbas na bigkas na \k\ sa Filipino o kaya’y lalawiganing wika. Halimbawa,

Espanyol                            Filipino

bosque                      –          boske
caqui             –          kaki
querida                     –          kerida
quijones                    –          kihones
quijote                     –          kihote
quimiko                     –          kimiko
quinta                      –          kinta
quizame                   –        kisame
por que                     –          porke

11. Kaugnay ng bilang 7, pagsisingit ng \y\ sa kaso ng kambal patinig na \ia\, \ie\, at \io\ matagpuan man ang \ia\, \ie\ at \io\ sa una, gitna, penultima, o dulong pantig, upang maibukod ang mahinang patinig na \i\ sa malalakas na patinig na \a\, \e\, at \o\ at maitampok ang diin, at maiwasan ang digrape o magkasunod na katinig na gaya ng \by\, \dy\, \sy\, \ty\, \ry\, \ly\ na karaniwang may di-binibigkas na patinig na \i\ sa Filipino. Halimbawa,

Espanyol                             Filipino

biología                     –          biyolohiya
cambío                       –          kambiyo
cardiologia               –          kardiyolohiya
ciencia                      –          siyensiya
cientifico                   –          siyentipiko
diabetes                     –         diyabetes
diablo                       –          diyablo
diagnosis                   –          diyagnosis
diagonal                    –          diyagonal
diagrama                   –          diyagrama
diametro                    –          diyametro
diario                       –          diyaryo
diarrea                      –          diyarea
dios                         –          diyos
diosa                        –          diyosa
financiero                  –          pinansiyero
Griego                       –          Griyego
grieta                       –          griyeta
grietado                     –          griyetado
inquieto                     –          inkiyeto
nervioso                     –          nerbiyoso
piano                        –          piyano
pie                          –          piye
piélago                      –          piyelago
piedad                       –          piyedad
piedra                       –          piyedad
piel                         –          piyel
pieza                        –          piyesa
rio                          –          riyo
siete                        –          siyete
tierra                       –          tiyera
tio                          –          tiyo

12. Pagpapanatili ng titik \i\ sa kaso ng kambal patinig na \oi\ at \ei\ kung ang \i\ ay may diin at binibigkas nang bukod na pantig pagkaraan ng naunang pantig kung hindi man salitang ugat.

Espanyol                           Filipino

egoismo                     –         egoismo
boicoteo        –         boíkoteo
boíl                        –         boíl
boitrino                    –         boítrino
cafeína                     –         kapeina
seis                        –         seis
veinte                      –         beynte o beinte (tingnan ang Panuto 8)
treinta                     –         treynta o treinta (tingnan ang Panuto 8)

13. Pagsisingit ng \w\ sa pagitan ng kambal patinig na \ua\, \ue\  o \ui\ kung ang nasabing mga patinig ay nasa unang pantig, at nang maibukod ang mahinang patinig na \u\ sa malakas na patinig na \a\, \e\ o mahinang patinig na \i\ ng Espanyol. Halimbawa:

Espanyol                           Filipino

bueno                       –         buweno
cuento                      –         kuwento
dueto                       –         duweto
fuego                       –         puwego
fuente                      –         puwente
fuera                       –         puwera
fuerza                      –         puwersa
juego                       –         huwego
mueble                      –         muwebles
mueblería                  –         muwebleriya
suero                       –         suwero
vuelo                       –         buwelo
vuelta                      –         buwelta
fluido                      –         pluwido
fatuidad                    –        patuwidad
cuello                      –         kuwelyo
duelo                       –         duwelo
posuelo                     –         posuwelo

14. Paghalili ng \w\ sa mahinang patinig na \u\ sa kaso ng kambal patinig o digrape na \au\ at \eu\,  at pagsanib ng mahinang titik na \u\ sa malalakas na patinig na \a\ at \e\, matagpuan man ang kambal patinig sa simula, gitna, penultima, at dulong pantig, halimbawa,

Espanyol                            Filipino

agua                        –          agwa
automático                –          awtomatiko
autorizado                 –          awtorisado
audición                    –          awdisyon
Australiano               –          Awstralyano
áureo                       –          awreo
cauterio                    –          kawteryo
guau                        –          guwaw
jaula                       –          hawla
mausoleo                  –          mawsoleo
náutico                     –          nawtiko
Europa                      –          Ewropa
eutanasia                  –          ewtanasya
eufemismo                –          ewfemismo
eucalipto                   –          ewkalipto

15. Pagpapanatili ng kambal patinig na \au\ kung ang \u\ ay may diin sa Espanyol, halimbawa

Espanyol                            Filipino

baúl                        –          baúl
laúd                        –          laúd
Raúl                        –          Raúl
Saúl                        –          Saúl
aúpa                        –          aúpa

16. Paghalili ng titik \s\ sa titik \z\ sa alinmang pantig kung ang salitang hiram ay  may katumbas na tunog na \s\. Halimbawa,

Espanyol                            Filipino

brazo                        –         braso
cabeza           –         kabesa
capataz          –         kapatas
cerveza          –         serbesa
eczema                      –         eksema
calzada                      –         kalsada
chorizo                      –         tsoriso
pozo              –         poso
juzgado          –         husgado
delicadeza                 –         delikadesa
finanzas                     –         pinansa
fineza             –         pinesa
juez                         –         huwes

17. Paghalili ng titik \h\ sa \j\ kung ang bigkas ng \j\ sa Espanyol ay katumbas na \h\ sa Filipino at lalawiganing wika. Halimbawa,

Espanyol                               Filipino

caja                 –          kaha
cajero                         –         kahero
cajón                          –          kahon
jamón                         –          hamon
japonés                      –          Hapones
jarana                         –          harana
jardín                         –          hardin
jazmín                        –          hasmin
jefe                 –          hepe
Jesucristo                   –          Hesukristo
jinete                         –          hinete
joven                          –          hoben
junta                          –          Hunta
jurado                         –          hurado
jurisdicción               –        hurisdiksiyon
jurisprudencia          –          hurisprudensiya
justicia                       –          hustisya
justo                          –          husto
juzgado          –          husgado
festejo           –         pesteho
faja                           –         paha
fijo                   –          piho

18. Paghalili ng titik \h\ sa \g\ kung ang bigkas sa hiram na salitang Espanyol ay may katumbas na \h\ sa Filipino at lalawiganing wika ang \g\.  Halimbawa,

Espanyol                             Filipino

generación                –          henerasyon
general                      –          heneral
Gentil                       –          hentil
genuino                     –          henuwino
Geopolítica                –          heopolitika
gigante                      –          higante
Gitano                       –          hitano

19. Pagpapanatili ng titik \g\ sa hiram na salitang Espanyol kung ang hiram na salita ay may bigkas na \g\ (gi) sa Filipino (at lalawiganing wika), gaya sa Espanyol. Halimbawa,

Espanyol                             Filipino

fogón             –          pugon
fogonero                    –          pugonero
Glorieta                     –          gloryeta
gobernador               –          gobernador
golfo               –          golpo
gorra                        –          gora
grande                       –          grande
guardia                     –          guwardiya
guitarra                     –          gitara

20. Pagtanggal ng isang \r\ sa digrape o kambal na \rr\ sa salitang Espanyol, at ang bigkas ng hiniram na salita ay iaayon sa nakagawiang bigkas sa Filipino, at hindi sa pagpapahaba ng tunog na \r\ gaya sa Espanyol. Halimbawa,

Espanyol                              Filipino

carrera                      –          karera
carreta                      –          kareta
carretada                   –          karetada
carretero                    –          karetero
cartilla                     –          kartilya
carretón                     –          kareton
carro                        –          karo
carrocería                  –          karoserya
carroza                      –          karosa
carruaje                     –          karwahe
mirra                        –          mira
cerrado                      –          sarado, serado

21. Paghalili ng \ks\ sa digrape o kambal titik na \cc\, bagaman iaayon ang bigkas sa dila ng Filipino bukod sa hindi pananatilihin ang pagpapahaba ng katinig. Halimbawa,

Espanyol                  Filipino

accesoria                   –           aksesorya
accidente                   –          aksidente
acción                       –          aksiyon
acceso                       –          akseso
diccionario               –          diksiyonaryo
dicción                      –          diksiyon
traducción                 –          traduksiyon
dirección                    –         direksiyon

22. Paghalili ng titik \p\ sa \f\ na nasa orihinal na Espanyol, sa unahan, gitna, penultima, o dulong pantig, kung ang bigkas na \f\ sa Filipino o lalawiganing wika ay matagal nang tinumbasan ng \p\, maliban sa ilang salitang may natatanging pakahulugan, gaya ng “Fausto,” “Filipinas,” “Filipino” at  ”Fe,” (pangngalang pantangi); “Federal,” “feminiyedad” at “feminismo” (may bahid pampolitika at panitikan), o kaya’y hango sa Latin at agham, gaya ng “flora at fauna”. Halimbawa,

Espanyol                               Filipino

café                          –          kape
cafetería                     –          kapeterya
cafetera                      –          kapetera
certificado                  –          sertipikado
defecto           –          depekto
defensa                     –          depensa
deficit                       –          depisit
definición                 –          depinisyon
definido                     –          depinido
fabrica                       –          pabrika
factoria                      –          paktorya
falda               –          palda
falsificar                    –         palsipikahin
falso                         –           palso
fanatico                     –           panatiko
fantastico                   –          pantastiko
farol                         –          parol
farola                        –         parola
fatalidad                     –          patalidad
febrero                       –          Pebrero
fecha                         –          petsa
feria                         –          perya
fianza                        –          piyansa
fiasco                        –         piyasko
ficha                         –          pitsa
fiesta                        –          piyesta
figura                        –          pigura
fila                          –          pila
filamento                   –          pilamento
filibustero                  –          pilibustero
filosofia                     –         pilosopiya
final                         –          pinal
fino                          –          pino
firma                         –          pirma
firme                         –          pirme
fiscal                        –          piskal
fisica                        –          pisika
fisiologia                    –           pisyolohiya
flora                         –         plora
florista                      –           plorista
flotilla                      –          plotilya
fluvial                       –          plubiyal
fobia                         –          pobya
fondo                         –          pondo
fonografo                   –        ponograpo
forma                         –           porma
formal                        –          pormal
formula                      –          pormula
formulario                  –          pormularyo
frances                       –          Pranses
franela                       –          pranela
freno                         –          preno
funda                         –          punda
fundar                        –           pundar
grifo                         –           gripo
Filipinas                     –           Pilipinas (tingnan ang Panuto 23)
Francés                     –           Pranses

23. Pagpapanatili ng titik \f\ sa hiram na salitang Espanyol, kung ang pagpapalit nito sa titik \p\ ay magbubunga ng kalituhan, bukod sa nagtataglay ng natatanging pakahulugang hindi limitado sa kasaysayan, politika, sining, kasarian, agham, atbp. ang salita. Halimbawa,

Espanyol                               Filipino

flan                           –          flan [cf plan], leche flan
centrifugo                  –          sentrifugo [cf pugo]
fresco                         –          fresko, presko
folio                          –          folyo, polyo [cf polio]
fraccion                      –          fraksiyon
felon                          –         felon
fonda                          –          ponda [cf punda]
Filipino                       –          Filipino
Filipinas                     –          Filipinas (tingnan ang Panuto 22)

24. Paghalili ng \ng\ sa titik \n\ o \ñ\ kung ang bigkas ng \n\ o \ñ\ sa Espanyol ay katumbas ng tunog na \ng\ pagsapit sa Filipino, halimbawa:

Espanyol                               Filipino

banco                   –          bang·ko
congregacion            –         kong·gre·gas·yon
congreso                   –          kong·gre·so
congresista               –          kong·gre·sis·ta
congreso                   –         kong·gre··so
conquista               –         kong·kis·ta
domingo                    –          Do·ming·go
fandango                   –         pan·dang·go
Ingles                         –          Ing·gles
evangelico                –          e·bang·he·li·ko
evangelio                  –          e·bang·hel·yo
franquesa                  –          prang·ke·sa
rango                          –          rang·go
Malacañan                –          Malakanyang

25. Paghalili ng \ts\ o \sh\ na katumbas ng \ch\ sa hiram na salitang Espanyol, kapag inangkin sa Filipino at lalawiganing wika.  Halimbawa,

Espanyol                               Filipino

chaleco                      –          tsaleko
Chavacano               –           Tsabakano
chalet                        –         tsaley
chambra                    –          tsambra
champu                     –          shampu, sampu
chapa                         –         tsapa
chasis                       –         tsasis
chauvinismo             –          tsawbinismo
chile                         –          sili
china             –          tsina
chinela                       –          tsinelas,  sinelas
chino                         –         Tsino
chiquito                      –          tsikito
chisme                       –          tsismis
chocolate                   –          tsokolate
choque                      –         tsoke
chorizo                       –         tsoriso
chupon                      –          tsupon
derecha                     –          deretsa
derecho                     –          deretso
ficha               –          pitsa

26. Pagtatanggal ng titik \c\ sa hiram na salitang Espanyol kung hindi ito binibigkas na \k\ o kaya’y hindi binibigkas [silent letter] sa Filipino at lalawiganing wika, gaya sa  sumusunod:

Espanyol                               Espanyol

disciplina                   –          disiplina
disciplinado              –          disiplinado
disciplinario              –          disiplinaryo
discipulo                    –          disipulo
doscientos                 –         dosyentos
rescindir                     –          resindir
rescisión                    –          resisyon

27. Paghahalili ng kambal katinig na \ks\ na katumbas ng \x\ sa salitang hiram na Espanyol, lalo kung magkatumbas ang tunog nito pagsapit sa Kapampangan o Filipino. Halimbawa:

Espanyol                   Filipino

exacto                        –          eksakto
exaltado                     –          eksaltado
excelencia                 –          ekselensiya
excelente                   –          ekselente
excursion                  –          ekskursiyon
exotico                       –         eksotiko
expectacion             –          ekspektasyon
experiencia               –           eksperiyensiya
explotacion               –          eksplotasyon
exterior                      –          eksteryor
extra               –          ekstra
extremado                 –          ekstremado
extremista                  –         ekstremista
elixir                        –         eliksir
maximo                      –          maksimo

28. Paghahalili ng titik \b\ sa titik \v\ sa salitang hiram sa Espanyol kapag inangkin sa Filipino at lalawiganing wika,  lalo kung halos magkatunog ang nasabing mga titik pagsapit sa Filipino. Halimbawa:

Espanyol           Filipino            Inggles

evangelico  –         ebangheliko         evangelical
evangelio   –         ebanghelyo          gospel
evidencia   –         ebidensiya          evidence
evolucion   –         ebolusyon           evolution
diluvio     –         dilubyo             deluge
novela      –         nobela              novel
novelista   –         nobelista           novelist
novena      –         nobena              novena
noveno      –         nobeno              ninth
noventa     –         nobenta             ninety
novia, novio –        nobya, nobyo        fiancee
noviembre    –        Nobyembre           November
nueve        –        nuwebe              nine

29. Pagtatanggal ng titik \h\ sa salitang hiram sa Espanyol kapag ipinasok sa Filipino at lalawiganing wika, at kapag ang nasabing titik ay hindi binibigkas sa Espanyol at tinanggap noon pa man. Halimbawa:

Espanyol                               Filipino

alhaja                         –          alahas
chiste                         –          siste
habilidad                   –          abilidad
habito                         –          abito
hacienda                   –          asyenda
halibut                        –          alibut
harina                        –          arina
helada                        –          elada
helado                        –          elado
heraldo                      –          eraldo
heredero                    –          eredero
hermana                   –          ermana
hermanidad                     –          ermanidad
hermoso                    –          ermoso
hidalgo           –          idalgo
hielo                          –          yelo
hierba             –          yerba
hierro                         –          yero
hija, hijo                     –          iha, iho
hipocrita                     –          ipokrita
historia                       –          istorya
hombre                      –          ombre
homilia                       –          omilya
honesto                     –          onesto
honor                         –         onor
honorable                  –          onorable
honorario                   –          onoraryo
hora                           –          oras
hostia                         –          ostiya
huelga                       –          welga
huevo             –          webo
humanidad               –          umanidad
colegiala                   –          kolehiyala

30. Pagpapanatili ng titik \h\ sa hiram na salitang Espanyol, kung ang nasabing titik ay binibigkas sa Filipino (at ibang lalawiganing wika) at malapit sa Inggles. Halimbawa:

Espanyol         Filipino            Inggles

helicoptero  –      helikopter(o)       helicopter
helio        –      helyo               helium
hernia       –      hernia              hernia
heroico      –      heroíko             heroic
herpes       –      herpes              herpes
hipopotamo   –      hipopotamo          hippopotamus
hispano      –      hispano             Hispanic;  Spanish
horno        –      hurno               oven (exception)
hotel        –      otel o hotel        hotel

31. Pagpapanatili sa titik \e\ ng hiram sa salitang Espanyol, imbes na palitan ito ng \i\, upang mapanatili ang pagkakatangi ng dalawang titik na may kani-kaniyang tunog. Halimbawa,

Espanyol                Filipino

esposo           –         esposo (hindi isposo)
estable          –         estable (hindi istable)
estacion         –         estasyon (hindi istasyon)
estado           –         estado (hindi istado)
estafa           –         estapa (hindi istapa)
estancia         –         estansiya (hindi istansya)
estante          –         estante (hindi istante)
estatua          –         estatwa (hindi istatwa)
elefante         –         elepante (hindi ilipanti o ilipante)
estero           –         estero (hindi istiro o istero)
estilo           –         estilo (hindi istilo)
estudiante       –         estudyante (di istudyanti, istudyante)
etica            –         etika (hindi itika)
etiqueta         –         etiketa (hindi itikita o itiketa)
etnico           –         etniko (hindi itniko)
departamento     –         departamento (hindi dipartaminto)
deposito         –         deposito (hindi diposito)
desastre         –         desastre (hindi disastri o disastre)
dentista         –         dentista (hindi dintista)
decente          –         desente (hindi disenti o disinti)

32. Pagpapanatili ng magkadikit na \eo\ na ang mga titik ay kapuwa malakas na patinig sa Espanyol, halimbawa:

Espanyol                       Filipino

campeon                   –       kampeon
cañoneo                   –       kanyoneo
contemporaneo        –       kontemporaneo
leon                      –       leon
neon                      –       neon
estereo                   –       estereo
teo                       –       teo
tropeo             –       tropeo
Romeo                     –       Romeo

33. Pagpapanatili sa titik \o\ ng hiram sa salitang Espanyol, imbes na palitan ito ng \u\, upang mapanatili ang pagkakatangi ng dalawang titik. Halimbawa,

Espanyol                       Filipino

debito                     –      debito (hindi debitu)
descargo                   –      deskargo (hindi diskargu)
destino                    –      destino (hindi distinu)
dialogo                    –      diyalogo (hindi diyalugu)
doctor                     –      doktor (hindi duktur, duktor)
doctrina                   –      doktrina (hindi duktrina)
documento                –      doktrina (hindi duktrina)
director                   –      direktor (hindi direktur)
directorio       –      direktoryo (hindi direkturyu)

34. Paghalili ng \ny\ sa katumbas na tunog ng \ñ\ ng salitang Espanyol na inangkin sa Filipino. Halimbawa:

Espanyol                       Filipino

baño                       –      banyo
caño                       –      kanyo
cañoneo                   –      kanyoneo
cariño                     –      karinyo
castaña         –      kastanyas
castaño                    –      kastanyo
daño               –      danyos
dañado                     –      danyado
dañador                    –      danyador
dañoso                     –     danyoso
paño               –      panyo
piña               –      pinya

35. Paghalili ng titik \m\ sa \n\ kung ang kasunod na katinig ng \n\ sa salitang Espanyol ay \f\ o \v\, at paghahali ng \p\ sa \f\, o \h\ sa \j\, o \b\ sa \v\. Halimbawa,

Espanyol                       Filipino

influjo                    –      impluho
informalidad             –      impormalidad
informante                –      impormante
infraestructura          –      impraestruktura
ninfa                      –      nimpa
ninfomania               –      nimpomanya
informador                –      impormador
influencia                 –      impluwensiya
inflación                  –      implasyon
inferior                   –      imperyor
circunferencia          –      sirkumperensiya
cunferencia              –      kumperensiya
cunfesar                   –      kumpisal
confeti                    –      kumpeti
convento                   –      kumbento
convidar                   –      kumbida
convulsión                –      kumbulsiyon

 

Panghihiram sa Inggles

Ang panghihiram ng mga salita sa Inggles ay maaaring gawin alinsunod sa orihinal na bigkas na Amerikano o British, ngunit kung gagawin ito ay malaki ang problemang idudulot sa pambansang wikang Filipino at sa mga wikang lalawiganing gaya ng Bikol, Ilokano, Kapampangan, Pangasinan, Tsabakano at iba pa.  Ito ay sapagkat makapapasok sa taal na palabigkasan ang bigkas na banyaga, at ang mga panuto’y posibleng kumiling sa banyaga kaysa taal na pagbigkas o pagsulat.

Upang maiwasan ito, maipapanukala na ang paraan ng pagpapantig at pag-angkin ng mga hiram na salitang Ingles ay baybayin alinsunod sa paraan ng pagbaybay sa Filipino. Bagaman sa ganitong paraan ay maaaring magdulot ng pagkalito dahil sa pangyayaring may maikli at mahabang patinig, at walang diin [unvoiced] at may diin [voiced] sa mga katinig sa Inggles, mapadadali naman ang panghihiram at pag-angkin sa Filipino at iba pang lalawiganing wika.

Mga prinsipyo sa panghihiram sa Inggles

  1. 1.    Paghiram ng mga salita sa Inggles na ang mga patinig ay maiikli ang tunog, at ang mga kasama nitong katinig ay hindi kinakailangang palitan o halinhan ng iba pang katinig sa Filipino. Halimbawa[ii],

fan, fat, fad, gap, gab, gal, ham, jab, mat, pan, pad, rag, tab, tag, van, vat, beg, gem, gel, hem, keg, peg, dip, fin, fig, fit, gin, gig, jib, jip, kin, nip,  rim, rig, sip, tin,  wit, bop, cod, cog, jog, lob, lot, mob, pod, sod, bum, bus, bud, cud, gum, gut, hug, hut, jug, lug, nun, pun, pug, sum, tug.

deposit, ant, apart, absorb, absent, aspirin, asparagus, artist, hotdog bun, madman, jetlag, winzip, dotcom, nipper, mentor, metal, network, vetmed, pigpen, tandem, yam jam, penpal, hot rod, rum jig, tenpin, hitman, bedbug, Sun God, lapdog, wet rug, ten bids, tiptop, tidbit, big bag, laptop, wet-mop, kidnap, task, setback, riprap, jetlag, hiphop, lab kit, Denmark, pitbull, dad or mom, cat-nap, sub-par, bar mug, nut bolt, humbug, red lips, lollipop, helper,  inherit, malignant

  1. Paghiram ng buong salita kung ang mga salitang Inggles ay magkakaproblema sa pag-unawa kapag binaybay sa Filipino. Halimbawa,

 

act (na alanganing baybayin na \ak\, ngunit puwedeng tanggapin kapag may dalawa o higit pang pantig, gaya ng aktor mula sa actor o akting mula sa acting)

apt  (na alanganing baybayin na \ap\) na maitutumbas din  sa \up\ na may maikling tunog schwa ng \u\ sa Inggles na nag naglalaho pagsapit sa Filipino.

cat (na alanganing baybaying kat na pangalan ng tao, at itumbas din sa cut  na may maikling tunog \u\)

cap (na alanganing baybaying kap, na puwedeng gamitin din sa cup na may maikling tunog schwa ng \u\ sa Inggles)

cab (na alanganing baybaying kab na magagamit din sa maikling tunog na \u\ sa cub)

fun (na maaaring maging fan o pan, kapag binaybay sa Filipino)

gun (na maaaring maging gan, gaya sa masinggan, bukod sa higit na popular ang taguring baril sa gun)

rain (na maaaring reyn, at maikakabit sa rein, bukod sa popular ang ulan)

  1. 3.    Pag-iwas sa paghiram ng mga pangngalan, panghalip, pang-abay, pangatnig, pang-uri, at pandiwang bagaman nagtataglay na maiikling tunog na patinig at walang dapat baguhin sa katinig kapag inangkin  sa Filipino ay hindi gaanong makabuluhan o may katumbas na sa panig ng Filipino at lalawiganing wika. Halimbawa,

con, did, has, hid,  him, his, ran, sat, got, not, won, but, dug, rid, sun, run, rut, let, met, hat, sap, dim, dig, bet, rat, map, hen, lid, sin, sit, fog, hog, cop, bat, bad, ram, sad, sag, get, jot, cot, rot, led, bin, nod, ton, tot, pup

  1. 4.    Paggamit ng mga katumbas na salita sa Espanyol na dati nang binaybay sa Filipino kung ang salitang Inggles na may mahahabang tunog na patinig \a\ sa gitna o penultimang pantig, at may katinig na tunog na \sh\ at \zh\ sa dulong pantig, gaya ng \–tion\ [\ʃən\], ay magkakaproblema kapag binaybay sa Filipino. Halimbawa,

Inggles        Bigkas sa Inggles     Filipino

education         \ˌɛdʒʊˈkeɪʃən\ edukasyon
population        \ˌpɒpyəˈleɪʃən\ populasyon
adaptation        \ˌædəpˈteɪʃən\            adaptasyon
administration    \ædˌmɪnəˈstreɪʃən\       administrasyon
approximation      \əˌprɒksəˈmeɪʃən\       aproksimasyon
circulation        \ˌsɜrkyəˈleɪʃən\         sirkulasyon
condensation       \ˌkɒndɛnˈseɪʃən, -dən-\ kondensasyon
immigration        \ˌɪmɪˈgreɪʃən\ imigrasyon
inauguration       \ɪnˌɔgyəˈreɪʃən, -gə-\   inagurasyon
irrigation         \ˌɪrɪˈgeɪʃən\              irigasyon
investigation      \ɪnˌvɛstɪˈgeɪʃən\         imbestigasyon
organization       \ ˌɔrgənəˈzeɪʃən\        organisasyon
oxidation          \ɒksɪˈdeɪʃən\            oksidasyon
favor              \ˈfeɪvər\               pabor
radio              \ˈreɪdiˌoʊ\              radyo
train              \treɪn\                 tren

5. Pagbaybay sa mga salitang may mahabang tunog na \a\ sa pamamagitan ng paghalili ng \ey\ sa \a\, \ai\, katinig na may \e\, at \ei\ halimbawa:

Inggles           Bigkas sa Inggles     Filipino

baby               \’bâbç\                 béybi
paper              \ ˈpeɪ pər\               péyper
table              \ˈteɪ bəl\                téybol
cable              \’kâbəl\                keybol
fracas             \’frâkəs\               freykas, prakas
bakery             \’bâk(ə)rç\             beykeri, beykri
acorn              \’akərn\                eykorn
traitor            \’treit ər\           treytor
terrain            \tə’rein\               tereyn
sleigh             \slei\                 isley
heinous           \’heinəs\               heynus
heirloom         \’º ər,lum\             eyrlum
wait               \weit\                 weyt
waiter             \’weit ər\              weyter
contain            \kən’tein\              konteyn
training           \’treiniç\              treyning
sail               \seil\                  seyl
obtain             \əb’tein\               obteyn
remain             \ri’mein\               remeyn
explain            \ik’splein\             ekspleyn
strait             \streit\                istreyt
daisy              \’deizi\               deysi
birthday           \’bçrè,dey\             bertdey
highway           \’hai,wei\              haywey
display             \di’splei\             displey
late               \leit\               leyt
gate               \geit\                  geyt
cake               \keik\                  keyk
rain               \rein\                  reyn
apron              \ˈeɪ prən\                eypron
gamer              \ˈgeɪ mər\                geymer
make-up           \’meik-ap\              meykap

6. Kaugnay ng naunang bilang, paghalili ng \ay\ sa titik \i\ o sa patinig na may mahabang tunog na \i\ doon sa salitang may dalawa o higit pang pantig, halimbawa:

Inggles                Filipino

high school    –          hay-iskul
diet           –          dayet
scriptwriter   –          iskriprayter
good-night     –          gudnayt
night club     –          naytklab
egg pie        –          egpay
side car       –          saydkar
overnight      –          obernayt
lighter        –          layter
black-eye      –          blak-ay
fighter        –          payter
ice bag        –          ays-bag
ice  cream     –          ayskrim
benign         –          benayn
bight          –          bayt

7. Kaugnay pa rin ng Bilang 5, pagpapanatili ng \ay\ mula sa mahabang tunog na \a\ sa ilang pagkakataon lamang, kaya karaniwang hinihiram nang buo ang salita sa Inggles, halimbawa:

Inggles at Filipino

play                 Sunday
mayor              Monday
today             Tuesday
prayer             Wednesday
stay                 Thursday
player             Friday
pay                  Saturday
holiday           decay
relay               bay

8. Paghalili ng \p\ sa titik \f\ o digrapeng \ph\ na mula sa mga salitang Inggles, kung ang kasunod na patinig ay maiikli ang tunog, at pagbago sa orihinal na ispeling upang ganap na maangkin sa Filipino, halimbawa:

Pagpapalit ng \p\ sa \f\ o tunog \f\ na \ph\

Inggles                   Filipino

defect             –         depek
definite           –         depinit  (depinido)
artificial         –         artipisyal
effect             –         epek
perfect            –         perpek
flashback       –         plasbak
folder             –        polder
flashlight       –         plaslayt
feedback        –         pidbak
freezer            –         priser
finger             –         pingger
physical         –         pisikal
physiology     –         pisyoloji

Voiceless labiodental fricative \ph\

physical         –          pisikal, fisikal
phosphorus  –          posporus
physics          –          pisiks, pisika
graph             –          grap, graf
graphology    –          grapoloji
phenomenon –         penomenon (tingnan ang Panuto Blg. 9)
pharmacologist –      parmakologist, parmakolojist (tingnan Panuto Blg. 9)
phoebe          –          Pibi, Fibi (tingnan ang Panuto Blg. 9)
phantom        –          pantom, fantom (tingnan ang Panuto Blg. 9)

9. Gayunman, makabubuting isaalang-alang ang iba pang salitang may titik \f\ o katunog ng \f\ na gaya ng digrapeng \ph\ sa Inggles; ang tunog ng mga ito bilang katinig [fricative sound]; at ang posibleng maging anyo nito pagsapit sa Filipino. Halimbawa,

Pagpapanatili ng titik \f\

Inggles                   Filipino

fancy              –         fansi
fan                –         fan
farm               –         farm
fault              –         folt
ferry              –         feri
full house      –        fulhaws
fissure            –         fishur, pisyur
forest             –         forest
fast               –         fast
fistula            –         fistula
firm               –        firm
flagman         –         flagman
flamingo        –         flaminggo
flop               –         flop
flint              –         flint
flip flop          –         flip flop
folklore           –         foklor
foreman         –         forman
forward           –         forward
Frisbee           –         Frisbee
football           –         futbol
differential     –         diferensiyal
fir                –         fir
flash              –         flash
flier              –         flayer
fin                –         fin
fillet             –         filey
figure             –         pigura, figyur
fish               –         fish

Digrapeng \ph\ na katunog ng \f\

Inggles                    Filipino

 

phoenix         –         finiks
cell phone     –         selfon
photograph   –         fotograp
Phaedra         –         Fídra
Phantom       –         fantom
Phobia           –         fobíya, var pobya
Physiology    –         fisyoloji
Phonetic        –         fonetik
Physical         –         fisikal, pisikal (balikan ang Bilang 8)
Photon           –         foton

10. Paghalili ng \k\ sa titik \c\ kung ang \c\ na mula sa salitang Inggles ay katunog ng \k\, halimbawa:

Inggles                    Filipino

apricot            –         aprikot
account          –         akawnt
active             –         aktib    (aktibo)
activity           –         aktibiti
actor              –         aktor
access            –         akses
cordon            –         kordon
corner             –         korner
carot              –         karot
coupon          –         kupon, kiyupon
counter          –         kawnter
critique           –         kritik
dichotomy     –         daykotomi
galactic          –         galaktik
rollback          –         rolbak
rest back        –         resbak
heckler           –         hekler
Hercules        –         Herkules
icon               –        íkon (Esp), aykon (Ing)
archipelago   –        arkipelago

11. Paghalili ng \s\ sa titik \c\, kung ang \c\ na mula sa salitang Inggles ay katunog ng \s\. Halimbawa,

Inggles                   Filipino

center             –        senter
Cyclops          –          sayklops
cyst               –          sist
deception      –          desepsiyon
decision         –          desisyon
decimal          –          desimal
gastric ulcer –          gastrik ulser
cellar             –          selar
cigarette         –          sigaret,  sigarilyo
cinema           –          sinema, sine
cinematography –      sinematograpi
notice             –          notis

12. Paghalili ng \ks\ o \s\ sa titik \x\ na nagtataglay ng gayong mga tunog sa Inggles. Halimbawa,

Inggles                  Filipino

xylophone     –         saylopon
X-ray             –         eksrey
Xerox             –         seroks
Xenon           –         Senon
xylography    –         saylograpi
antrax            –         antraks
sexy              –        seksi
taxi              –         taksi
fax               –         faks
sex               –         seks
sexual            –         sekswal

13. Pagtanggal ng isang titik sa \bb\, \dd\, \ff\, \ll\, \mm\, \pp\, \rr\, \ss\ o \zz\  na mula sa salitang Inggles  upang mapadali ang pagsulat, maliban sa ilang salitang maiikli, gaya ng add (ad),  ass (as),  app (a), halimbawa:

Inggles                  Filipino

address          –         adres
addition          –         adisyon (adishon)
abbot             –         abot
lobby             –         lobi
access            –         akses
accrue            –         akru
accumulate   –         akyumuleyt
affix             –         afiks, apiks
bluff             –         blap, blaf
afford            –       aford, apord
arrest            –         arest
arrival           –         araybal
carrot            –         karot
buzz              –         bas
compass        –         kompas
trespass         –         trespas
assess            –         ases
comma           –         koma
collapse         –         kolaps
ribbon            –         ribon
rabbit            –         rabit
rock and roll  –         rakenrol
toll gate         –         tolgeyt
banner           –         baner
battery           –         bateri
bitter            –         bíter

14. Paghalili ng titik \i\ sa kambal na titik \ee\ o sa tunog ng mahabang patinig na \e\ sa Inggles doon sa mga salitang may dalawa o higit pang pantig,  halimbawa:

Inggles                   Filipino

cheese           –         tsis  (keso)
coffee            –          kopi, kofi, kape
creek             –          krik (exception)
guarantee      –         garanti
feedback        –          pidbak
meatball         –         mitbol
beadwork       –         bidwork
feeble            –         fibol, pibol
wheel-barrow –         wilbaro
honeybee      –          hanibi

15. Paghalili ng titik \i\ sa mahabang tunog na \e\ o sa mga salitang nagwawakas  sa titik \y\ na ang tunog  ay \i\ sa Filipino  o  Inggles, ngunit nagtataglay lamang ng dalawa o higit pang pantig ang buong salita, halimbawa:

Inggles                       Filipino

party               –          parti
seat belt         –          sitbelt
breeder          –          brider
happy              –          hapi
entry               –          entri
city hall          –          sitihol
civilian           –          sibilyan
pantry             –          pantry
busy               –          bisi (schwa)
rally               –          rali
bodyguard     –          badigard
army               –          armi
mystery          –          misteri

Sa kaso ng ibang salita sa Inggles na ang \y\ ay katunog ng \ay\ o \i\, inihahalili ang \ay\ o \i\ sa \y\, halimbawa,

Inggles                       Filipino

nylon                          naylon

typewriter                   tayprayter

apply                          aplay

bypass                       baypas

cyclops                       sayklops

hybrid                         haybrid

hyperbola                  hayperbola

hyperactive               hayperaktib

myna                          mayna

mystique                    mistik

mystery                      misteri

physics                      pisiks

physical                     pisikal

psychic                      saykik

psychology                saykoloji

psychiatry                  saykayatri

16. Paghalili ng \u\ sa kambal patinig na \oo\ o sa mahabang tunog na \u\ sa Inggles, doon sa mga salitang may dalawa o higit pang pantig, halimbawa:

 

Inggles                                   Filipino

movie house             –          mubihaws

plywood                     –          playwud

book store                  –          buk-istor

boomerang               –          bumerang

football                       –          futbol

swimming pool         –          suwimingpul

bookmark                  –          bukmark

shoot                          –          siyut

shooting                    –          siyuting

collapse                     –          kulaps

collage                       –          kulads

flute                            –          flut

flourine                      –          plorin, florin

crematorium                         –          krematoryum

toothpaste                 –          tutpeys

17. Pagpapanatili ng \o\ sa mahabang patinig na \o\ na may bigkas na \ow\ o kaya’y sa mga salitang ang \o\ ay may bigkas na \a\ sa Inggles, ngunit sa mga salitang may dalawa o higit pang pantig lamang. Halimbawa,

Inggles                       Filipino

hopeless       –          hoples
boatman        –          botman
poisoning      –          poysoning
oil            –          oyl (oleo)
photographic –          potograpik, potograpiko
power          –          power (pawer)
tower          –          tower  (tawer)
overlook       –          oberluk
Roman          –          Roman
moray          –          moray

18. Paghalili ng \yu\ sa mahabang patinig na \u\ o sa mga salitang may tunog na \yu\ sa Inggles, halimbawa[iii]:

Inggles                       Filipino

tribune           –         tribyun
bugle             –         biyugel
Unicorn          –         Yunikorn
tube              –         tsub
compute        –         kompiyut
tune              –         tsun
exclude          –         eksklud
reduce            –         redyus
fluke             –         fluk, pluk
produce         –         prodyus
resume          –         resyum
salute            –         salut  (exception)
volume           –         bolyum
perfume         –         perpiyum, perfiyum
blue              –         blu (exception)
interview        –         interbiyu
cute              –         kyut, kiyut
cuticle           –         kiyutikel, kyutikel

  1. Pagpapanatili sa tunog at titik \z\  sa Inggles (na  maitatangi sa tunog ng katinig na \s\),  o kaya ay may tunog na \ts\ ang \z\, halimbawa:

Inggles                       Filipino

May tunog na \z\

 

zoo                  –          zu, su
zebra              –          zebra
zigzag            –          zigzag
Zulu                –          Zulu
zest                 –          zest
zero                –          zero
zoom              –          zoom
zenith             –          zenith

May tunog na \ts\

 

pizza               –          pizza, var pitsa, pidsa
Nazi                –          Nazi
waltz               –          waltz
Mozart             –          Mozart

Maliban kung ang salita ay matagal nang inangkin sa Filipino, at hinalinhan ng \s\ ang \z\, gaya sa zipper na naging siperzodiac na naging sodyakzarzuela na naging sarsuwela.

20. Pagpapanatili ng titik \s\ sa mga salitang may katunog na \s\ o \z\, kahit pa ang salita ay walang titik \z\, halimbawa,

Inggles              Bigkas                   Filipino

reason                  \’rizan\                 rison
adviser                 \ad’vayzer\              adbayser
because                 \be’koz\                 bekos
present                 \’prezent\               present
seismometer             \sayz’mometer\          saysmomiter
seize                   \’siz\                   sis
series                  \’siriz\                 siris, serye

21. Sa mga salitang ang titik \s\ o \z\ ay may katumbas na aunog na \zh\ sa Inggles, pinanatili ang tunog na \s\, \sy\ o \ds\,  halimbawa,

Inggles              Bigkas sa Inggles     Filipino

massage                 \ma’sazh\             masads
beige                   \beizh\               beyds
garrage                 \ga’rash\             garads
vision                   \’vizhon\            vishon, bisyon
azure                    \ash’ur\             asur
television               \’tele,vizhon\       telebisyon
version                  \’verzhon\           bersiyon
conclusion               \kan’kluzhon\       konklusyon
measure                  \’mezhur\ m          mesyur
exposure                 \ik’spozhur\        eksposyur

22. Pagpapanatili sa titik \b\ sa mga salitang may tunog na \bi\ sa Inggles, halimbawa:

May maiikling patinig       

Inggles                                   Filipino

best                        –          best
bring                       –          bring
boyfriend                  –          boypren
baloon                      –          balun
rubberband              –          raberban
backpack                   –          bakpak
blog                        –          blog
bottom                      –          botom
botox                       –          botox
bucolic                     –          bukolik
brag                        –          brag
blackmarket              –          blakmarket
balcony                     –          balkoni
bonsai                      –          bonsay
barber                      –          barber
brandy                      –          brandi
backer                      –          báker
backyard                    –          bakyard
bangs                       –          bangs
bangle                      –          banggel
banyan                      –          banyan
basket                      –          basket
bellboy                     –          belboy
billboard                   –          bilbord

May mahahabang patinig

Inggles                                   Filipino

baby                         –          beybi
baloon                       –          balun
labor                        –          leybor
blinder                      –          blaynder
barricade                    –          barikeyd
barrast                      –          barast
baywood                     –          beywud
bazaar                       –          basar
battleship                   –          batelship
bailiwick                    –          beylawik
baker                        –          beyker
backstroke                  –          bak-istrok
bargain                      –          bargeyn
bailable                     –          beylabol

23. Pagpapanatili ng titik \g\ sa mga salitang ang tunog ay katumbas ng \j\ o \zh\, at paghiram ng buong salita, samantalang pinag-aaralan pa sa Filipino ang implikasyon ng naturang tunog kung tutumbasan ng titik \j\ o \dy\ kapag inangkin nang ganap sa Filipino, halimbawa,

Inggles              Bigkas            Filipino

general                 \jeneral\         general (jeneral)
gin                     \jin\           gin (jin)
agent                   \eyjent\     agent, eygent (ajent)
energy                   \enerji\         energy (enerji)
manage                   \manidzh\       manage (manej)
suggest                  \sagjest\      suggest(sajest, sadyest)
mirage                   \mirahzh\        mirage (mirash)
garage                   \garahzh\        garage (garash)
beige                    \beihzh\         beige (beysh)
rouge                    \roozh\          rouge (rush)
engine                   \’endjin\        engine  (endyin, enjin)
camouflage               \ ˈkæm əˌflɑʒ\     camouflage (kamuflash)

Gayunman, maaaring simulan ang eksperimento ng pagpapalit ng \j\ sa \g\ sa mga salitang gayon ang tunog sa dulong pantig, halimbawa,

Inggles               Filipino

Technology               teknoloji
Psychology               saykoloji
Allergy                  alerji
Analogy                  analoji
Ecology                  ekoloji
Biology                  bayoloji
Trilogy                  triloji
Topology                 topoloji
Astrology                astroloji
Lithurgy                 liturji
Strategy                 istrateji

Ang prinsipyong ginamit sa itaas ay kahawig ng paraan ng pag-angkin ng mga salitang Espanyol, na ang \j\ na napalitan ng \h\, gaya jurado na naging hurado pagsapit sa Filipino.

24. Paghalili ng titik \k\ o \kw\ sa \q\ o \qu\ kung ang naturang mga titik sa Inggles ay katunog ng \k\ o \kw\, halimbawa,

Inggles                Filipino

antique                   antik
unique                    unik
technique                 teknik
grotesque                 grotesk
Iraq                      Irak
equinox                   ekwanoks, ikwanaks
quality                   kwaliti
question                  kwestiyon
equal                     ikwal
require                   rekwayr
quit                      kwit
quorum                    kworum
quota                     kwota
quit                      kwit
quilt                     kwilt
queen                     kwin
quarry                    kwari  (shcwa)
squatter                  iskwater
squad                     iskwad

25. Paghahalili ng \ks\ sa \x\ kahit ang titik \x\ na mula sa salitang Inggles ay katunog man ng \ks\ o \gz\, halimbawa,

Inggles                  Filipino

May tunog na \ks\

exercise                    eksersays
relax                       relaks
axis                        aksis
expect                      ekspek
external                    eksternal
taxi                        taksi
axel                        aksel
axiom                       aksiyom
exceed                      eksid
excel                       eksel

May tunog na \gz\

exam  \ig’zam\                      eksam

exact   \ig’szakt\                     eksak

exit      \eg’zit, ek’sit\             eksit

executive \ig’zekyutiv\         eksekyutib

exist    \ig’zist\                        eksis

exult   \ig’zolt\                        eksult

example \ig’sampol\                        eksampol

exhibit  \ig’sibit\                     eksibit

26. Pagpapanatili ng titik \t\ sa mga salitang walang diin (unvoiced) ang tunog ng \th\, o paghalili ng \de\ sa \th\ kung may diin (voiced) ito, ngunit dapat nagtataglay ng dalawa o higit pang pantig upang maiwasan ang kalituhan sa ibang kahawig na salitang may iisang pantig lamang. Halimbawa,

Inggles                                   Filipino

Walang diin (unvoiced \th\ na katunog ng \te\), katumbas ng \θ\

thematic                     –          tematik

thermal                      –          termal

therapy                       –          terapi

thinner                       –          tiner

thermos                     –          termos

broth                           –          brot

tooth brush                –          tutbras, sepilyo

shoulder                    –         sholder

thunderbolt               –          tanderbolt

bath                            –          bat(h)

zither                          –          ziter, siter

May diin (voiced \th\ na katunog ng \de\), katumbas ng \ð\

tithing                         –          tayding

mother                       –          mader

father                          –          páder

weather                      –          weder

bother                         –          bader

gathering                   –          gadering

rhythm                       –         ridem

wither                         –          wider

clothes                       –          klowds, klods

leather                        –          leder

feather                       –          feder, peder

worthy                                    –          wordi

thy                               –          day

27. Pagpapanatili ng titik at tunog \v\ kung ang pagpapalit nito sa \b\ ay magkakaroon ng kalituhan pagsapit sa Filipino, halimbawa,

Inggles                                   Filipino

vapor                          –          vapor, beypor  (cf  bapor)

valet                            –          valet  (cf ballet)

vamp                          –          vamp ( cf bump)

vent                            –          vent (cf bent)

vowel                          –          vowel (cf bowel)

lava                             –          lava (cf labá)

liver                             –          liver (cf Liber)

venison                      –          venison

van                             –          van

vapor                          –          vapor, beypor, veypor

vendor                        –          vendor

vending                     –          vending

vigilante                     –          vigilante, vijilante, bijilante, bidyilante

28. Pagpapalit ng \ng\ sa titik \n\ na mula sa Inggles, kung ang \n\ ay may tunog na \ng\, halimbawa:

Inggles                                   Filipino

bronco                        –          brongko

bronchitis                  –          brongkaytis                                                                                                                                                                          bunker                       –          bungker

bank                           –          bangk (Esp bangko)

banker                        –          bangkero, bangker

tank                            –          tangk (Esp tangke)

tank                            –          tangker                                                                                                                                                   angle                          –          anggel (Esp anggulo)

flamingo                    –          flaminggo

bingo                          –          binggo

lingo                           –          linggo (cf Linggo)

lingua franca            –          lingguwa prangka

plank                          –          plangk

anchor                       –          angkor, angkla

brink                           –          bringk

29. Sa kaso ng digrapeng \ch\ ng Inggles, maaari itong tumbasan ng \ts\ kung ito ay binibigkas na voiceless postalveolar affricate \tʃ\(pangala-ngalang diin sa \ts\); o kaya’y \k\ kung katumbas ng voiceless velar plosive [pasalong dila na bigkas sa \k\; at \sh\ kung katumbas ng voiceless postalveolar fricative \ʃ\[pangala-ngalang bigkas sa \sh\]. Halimbawa:

 

Voiceless postalveolar affricate  \tʃ\ o \ts\

Inggles                       Bigkas                        Filipino                                                                 

chicken                      \ˈtʃɪkən\                        tsiken

choke                         \tʃoʊk\                         tsok

cheetah                     \ˈtʃitə\                           tsita

cheddar                     \ˈtʃɛdər\                        tsedar

cherub                       \ˈtʃɛrəb\                        tserub

check                         \tʃɛk\                            tsek

chief                           \ tʃif\                             tsip

Voiceless velar plosive \k\

Inggles                       Bigkas                        Filipino

character                   \ˈkærɪktər\                   karakter

chemical                    \ˈkɛmɪkəl\                   kemikal

chorus                        \ˈkɔrəs, ˈkoʊr-\       korus

chlorine                     \ˈklɔrin, -ɪn, ˈkloʊr-\            klorin

Christmas                  \ˈkrɪsməs\                   Krismas

chromatic                  \kroʊˈmætɪk, krə-\ krowmatik, kromatik

Chiron                                    \ˈkaɪrɒn\                      Kayron

cholera                       \ˈkɒlərə\                      kolera

dichotomy                 \daɪˈkɒtəmi\                daykotomi

Voiceless postalveolar fricative \ʃ\  o \sh\

 

            Inggles                       Bigkas                        Filipino

 

            Chevalier                   \ˌʃɛvəˈlɪər\, o          shebalyír

\ʃəˈvælyeɪ, -ˈvɑl-\      shévalyey

Chivalry                     \ˈʃɪvəlri\                        shíbalri

chiffon                                   \ʃɪˈfɒn\, \ˈʃɪfɒn\            shifón

chevron                     \ˈʃɛvrən\                       shébron

cheroot                       \ʃəˈrut\                          sherút

machinist                  \məˈʃinɪst\                   mashínist

30. Sa kaso ng digrapeng \sc\, maaaring tumbasan ito sa Filipino ng \isk-\ para kumatawan sa tunog ng \s\ ng Inggles (voiceless alveolar fricative/ pasitsit na tunog ng katinig); o kaya’y ng \si\ kung ang \sc\ (voiceless interdental fricative/ pariing sitsit sa katinig) ay may kasunod ng \e\ o \i\ at hindi binibigkas ang \c\. Halimbawa:

Voiceless alveolar fricative \isk-\

Inggles                       Filipino

Scallop                       iskalop

Scale                          iskeyl

Scalpel                       iskalpel

Scam                          iskam

Scandal                     iskandal

Scan                           iskan

Scarf                           iskarf

Schema                     iskima

Schedule                   iskedyul

School                       iskul

Scriptwriter                iskriprayter

Scripture                    iskriptsur

Voiceless interdental fricative \si-\

 

            Inggles                       Filipino

Scene                                    sin

Scenery                     sineri

Scenario                    sinario

Scion                          sayon

Scimitar                     simiter, simitar

Scissor                       sisor

Scenic                        sinik

Scent                          sent

31. Sa kaso ng digrapeng \gh\, ang tunog nito ay matutumbasan ng \g\ kung matatagpuan sa unang pantig ng salita; ngunit kung ang \gh\ ay matatagpuan sa dulong pantig ay matutumbasan ng \f\, halimbawa:

Voiced velar plosive \g\ na hindi binibigkas ang \h\

Inggles                       Bigkas                        Filipino

 

            Ghana                        \ˈgɑnə, ˈgænə\           Gána

Ghetto                        \ˈgɛtoʊ\                        géto

Gherkin                      \ˈgɜrkɪn\                      gerkin

Ghoul                         \gul\                             gul

Ghazal                       \gɑz’al\                       gasal

Voiceless labiodental fricative \gh\ na katunog ng \f\

Inggles                       Bigkas                        Filipino

Enough                     \ɪˈnʌf\                           inaf

Laugh                                    \læf, lɑf\                laf

Dough                   \doʊ\                           do, dow

Doughnut                  \ˈdoʊnət, -ˌnʌt\           donat

Rough                                    \rʌf\                              raf

Tough                                    \tʌf\                              taf

32. Sa kaso ng digrapeng \wh\ ng Inggles, maaaring tumbasan ito ng \w\ o \h\ pagsapit sa Filipino, halimbawa:

May katumbas na \w\

            Inggles                       Bigkas                        Filipino

 

Wheel                                    \ʰwil, wil\                    wil

Whacking                  \ˈʰwækɪŋ, ˈwæk-\       wáking

Wheat                                    \ʰwit, wit\                wit

Whistle                  \ˈʰwɪsəl, ˈwɪs-\            wisel

Whisky                       \ˈʰwɪski, ˈwɪs-\        wiski

Where                   \ʰwɛər, wɛər\         wer

What                           \ʰwʌt, ʰwɒt, wʌt, wɒt\ wat

May katumbas na \h\

Who                            \hu\                             hu

Whole                                    \ hoʊl\                         hul

Whooping                 \huping\              huping

Whore               \hor\                 hor

33. Pagpapanatili ng tunog \r\ sa mga digrapeng \rh\ at \wr\, na ang mga katinig na \h\ at \w\ ay hindi karaniwang binigbigkas, halimbawa:

Mga salitang may digrapeng \rh\

Inggles                       Filipino

Rhapsody                  rapsodi

Rhea                          Rea, Riya

Rhesus                      rísus, resus

Rheumatism             rúmatisim, rumatisem

Rhinocerus               raynoserus

Rhine                         Rayn

Rhythm                      ridem

Rhodium                   Ródiyum

Mga salitang may digrapeng \wr\

Inggles                       Filipino

Writer                          rayter

Wrecker                     reker

Wreckage                  rekeyds

Wrestling                   resling

Wriggle                      Rigel

Wristwatch                riswats

Wrong                                    rong

Pangwakas

 

Mapapansin na bagaman tinalakay sa papel na ito ang mga tunog ng katinig sa wikang Inggles ay hindi pa masasabing sapat na ang mga halimbawa. Iminumungkahi na pag-aralan pang maigi ang siyam na tunog ng katinig sa Inggles, na kinabibilangan ng tunog ng \v\, \f\, \h\, \s\, \sh\, \z\, \zh\, at ang malakas at mahinang \th\, gaya ng thin \èin\, think \èink\, at thick \èik\ (na pawang mahihina) at them \ð[m\, feather \’f[ðYr\, at weather \’w[ðYr\ (na pawang malakas).

Iminumungkahing pag-aralan din ang mga kambal katinig na \ch\ o klaster na \tch\ na maitutumbasa sa \ts\; ang \ck\ na katunog ng \k\; ang \gu\ na katunog ng \gw\; o ang klaster na gaya ng \dge\ na katunog ng \j\; ang \sch\ na katunog ng \sk\ o \sh\, na magluluwal ng gaya ng iskolar (scholar), iskul (school), iskim (scheme), at iskedyul (schedule).

Malaking hamon ang pagtatakda ng panuto sa mga titik na hindi binibigkas [silent letters]  sa Inggles, gaya \bt\ at \pt\, gaya ng doubt at receipt;   o kaya’y \kn\, \gn\,  at \pn\ na gaya ng knee, gnome, pneumonia.  Bagaman ang ilang di-binibigkas na titik, gaya ng \ps\, \rh\, at \wr\ ay hindi gaanong problema kapag binaybay sa Filipino, halimbawa saykologist o saykolojist (psychologist),  ang problema ay natutuon sa posibilidad ng pagkakaroon ng ibang kahulugan ng salita, gaya ng wrapper (na may digrape na \wr\ na katumbas ng tunog na \r\ at \pp\ na katumbas ng \p\) na kapag binaybay na raper  sa Filipino ay makalilito kung ito ba ay pambalot o mang-aawit ng musikang rap, o bagong bersiyon ng rapist.

May natatagong pagsalungat ang wikang Filipino sa pag-angkin ng tunog ng \j\, at karaniwang tinutumbasan ito ng \dy\, gaya sa d’yanitor (janitor), d’yaging (jogging), d’yunyor (junior).  Nagkakaroon ng problema sa panghihiram kung ang tunog \j\ ay dinikitan ng  tunog \s\, gaya sa judge  (jadz), knowledge (nalejz), at college  (koledz), ledger (lejer, ledyer). Sa ganitong pangyayari, ang tunog \j\ ay nilalapatan na lamang ng pinakamalapit na tunog, at ang aproksimasyon na ito ay batay sa pandinig ng Filipino.

Maimumungkahi na gamitin ang paraan ng pagbigkas sa Filipino, sapagkat ang mga baguhang mag-aaral ay hindi naman maláy sa pinagmulan ng Inggles at iba ang pamamaraan ng pagbigkas sa Filipino at lalawiganing wika. Ang pagpapanibago ng ortograpiyang Filipino ay dapat nasa parametro ng Filipino, at hindi dapat laging nakatingala sa gaya ng Inggles.

Napapanahon na, kung gayon, na repasuhin at baguhin ang Ortograpiyang Filipino ng KWF.

Ang panukalang pagbabago sa ortograpiyang Filipino ay inaasahang magbubukas din ng iba pang pinto para sa pagsagap ng mga salita mula sa iba pang internasyonal na wika. Kung paano ang mga ito makapagpapalago sa diskurso ng mga Filipino ay isang usaping nangangailangan ng iba pang talakayan. xxx

[Binasa ang unang bersiyon nito at tinalakay ni KWF Dir. Hen. Roberto T. Añonuevo sa Pangasinan State University, Bayambang, Pangasinan noong 24 Agosto 2012, kasabay ng pangwakas na palatuntunan ng Buwan ng Wika. Ang ilang talakay sa Espanyol, at ang kabuuan ng paliwanag sa Inggles, ay mula sa at idea ng awtor at hindi pa naibibilang sa Bagong Ortograpiyang Filipino ng KWF na inalathala noong 2009 at inilimbag nang ilang beses.]

Dulong  Tala

[i] Hango ang mga halimbawa sa http://www.andropampanga.com/Spanish.html noong 21 Agosto 2012, alas-otso ng umaga, ngunit ang paglalapat sa makabagong ortograpiya ay mula sa awtor.

[ii] Hango ang karamihan sa mga halimbawa sa http://www.resourceroom.net/ readspell/wordlists/last3sylltypes/longa.asp noong 22 Agosto 2012, alas-tres ng hapon sa Filipinas. Ang ilang dagdag na salita ay hinango sa The Lexicon Webster’s Dictionary of the English Language (Edisyong 1990), edit nina Bernard S. Cayne, Doris E. Lechner, atbp.

[iii] Hango ang mga halimbawa sa http://teacherhelpforparents.com/category/ reading/long-vowel-sounds/ noong 23 Agosto 2012, alas-dos ng hapon, ngunit ang paglalapat ng tunog sa Filipinoay orihinal ng awtor.

Give Up Tomorrow

Napapanahong mapanood ng mga estudyante at guro ang dokumentaryong pelikulang Give up Tomorrow (2011) nina Michael Collins at Marty Syjuco. Inilalantad ng dokumentaryo, sa pananaw at kritika ng mapanuring lente, ang mapait na kapalarang sinapit ni Francisco Juan Larrañaga (alyas “Paco”) at ng anim na iba pang akusado makaraang madawit sa pagdukot at pagpatay sa magkapatid na Marijoy at Jacqueline Chiong isang gabing maunos noong 1997.

Si Larrañaga ang naging mukha ng iba pang naparusahan; at madaranas niya ang mala-karnabal na paglilitis; ang prehuwisyo at sensasyonalismo sa pamamahayag at opinyon ng publiko; ang malahayop na pamumuhay sa loob ng bilangguan; at ang mahatulan nang dalawang ulit na habambuhay na pagkakapiit. Hanggang lumabas ang kaniyang usapin tungo sa pandaigdigang antas, at manghimasok ang mga kilalang internasyonal na organisasyong nakikisangkot sa karapatang-pantao, saka mapansin at makialam ang gobyerno ng Espanya, at sa pamamagitan ng Hari nito ay nailipat si Larrañaga—na kambal ang pagkamamamayan—sa Espanya upang doon gugulin ang natitirang panahon sa hatol na pagkakabilanggo.

Ang kredito ay maipapataw sa mahusay na editing ng mga pinaghalo-halong hulagway ng balita, retrato, pelikula, interbiyu, paniniktik, papeles, at iba pang bagay—at kung paano paano ang mga ito napagdugtong-dugtong sa limitadong oras ay dapat hangaan. Ang mahigpit na editing ay tinumbasan ng pambihirang pagsipat sa isang anggulo: ang anggulo ni Larrañaga. Hindi inilihim ni Syjuco na kamag-anak niya si Larrañaga (asawa ng kaniyang kapatid ang nakatatandang kapatid ni Paco); ngunit kahit ang ganitong pangyayari’y hindi makapagpapapusyaw sa katotohanang isinisiwalat ng pelikula. Mula sa paningin ni Larrañaga ay unti-unting ilalahad ang pasikot-sikot na daan tungo sa paghahanap ng katarungan at pagpapanatili ng katinuan.

Maaaring ipalagay na kasiraan ng Filipinas ang bulok na sistema ng hukuman at pulisya, gayunman ay mapanlahat ang ganitong kuro-kuro sapagkat hindi maaaring kumatawan ang kaso ni Paco sa iba pang bilanggo. Ang totoo’y umuurirat ang pelikula sa umanidad ng isang kabataang ipagpalagay nang pilyo at laki-sa-layaw ay hindi karapat-dapat na mabilanggo dahil isinabit lamang siya ng pulisya, at kinondena nang walang taros sa hapag ng publikong opinyon. Nilitis hindi lamang si Paco bagkus maging ang kaniyang ang pribilehiyadong angkan, at ito ang isang naging pabigat upang lumayo ang simpatya sa kaniya ng taumbayan. Isang anyo rin ng paglilitis ang pelikula sa panig ng pamilya Chiong—partikular kay Thelma Chiong na ina ng magkapatid na pinatay. Si Thelma ay ipinamalas sa dokumentaryo na may koneksiyon sa Malacañang sa pamamagitan ng kaniyang kapatid; at walang takot na lumalapit sa huwes at kawani ng hukuman, at siyang maipapalagay na pag-impluwensiya sa magiging kiling ng hatol. Ngunit ang masaklap, si Thelma rin ang bukás na nakikipag-ugnayan kay Davidson Valiente Rusia, ang pinagtiwalaang saksi ng estado, at ibinibilang sa isa sa mga gumahasa at pumatay sa magkapatid.

Ang kaduda-dudang personalidad ni Rusia ay walang pasubaling ginigiba sa dokumentaryo. Ito ay sapagkat si Rusia ang tanging direktang magdidiin kay Paco na isa sa mga pangunahing gumawa ng krimen; samantalang ang iba pang saksi na ipinirisinta sa paglilitis ay nagsabi lamang na nakita nila si Paco (at si Josman Aznar) sa Cebu at kausap ang magkapatid na Chiong noong gabing maganap ang krimen. Si Rusia na isa umanong adik at tambay ay ipinirisinta sa korte na guwapo, malinis at mapagtitiwalaan, at ang pagpapapogi niya ay dahil sa tulong at reimbensiyon ni Thelma Chiong. Ang tanong ni Mimi Larrañaga (kapatid ni Paco) kung bakit ganito ang asal ng isang ina ay balido; sapagkat ang tunay na inang may malasakit sa kaniyang dalawang anak ay isusumpa ang sinumang pumatay at lumuray sa kanilang pagkatao, kasama na ang kakutsabang gaya ni Rusia.

Kung susuriing maigi, ang dokumentaryo nina Collins at Syjuco ay tandisang sumasalungat sa pasiya ng Korte Suprema sa kasong G.R. Nos. 138874-75 na pinagtibay ni Punong Mahistrado Hilario G. Davide Jr at iba pa. Una, hindi mapagtitiwalaan si Rusia. Ikalawa, nagkamali ang korte nang tanggihan ang alibay o palusot ni Paco na siya ay nasa Maynila at wala sa Cebu nang maganap ang krimen. Ikatlo, may nilabag na karapatang-pantao ang korte nang tanggihan nito ang ibang testimonya ng ibang saksi na panig kay Paco. At ikaapat, ang bangkay na natagpuan sa Carcar, Cebu ay hindi labi ni Marijoy. Sa ganitong presentasyon ay matatasa kung nagtagumpay ang dokumentaryo at mapapaniwala nang lubos ang mga manonood.

Ipagpalagay nang tunggalian ito ng dalawang pamilya upang makamit ang hustisya at katotohanan, at ang mga aktor ay may dugong Espanyol sa isang panig, at may dugong Tsino sa kabilang panig. Ang saksi ay may dugong Amerikano; samantalang ang huwes sa kaso ay isang Filipino, bukod sa mga Filipino rin ang iba pang nasasakdal, at Filipinong sambayanan ang tagasubaybay mulang paglilitis  hanggang paghatol. Kinagat ang gayong pangyayari sa pahagayan, radyo, at telebisyon sapagkat ang paggahasa at pagpatay ay may kaugnayan sa konsepto ng “puri” at “dangal” sa mga Filipino. Idagdag pa rito ang pangyayaring ang mga nagaganap na karumal-dumal na krimen ay iniuugnay sa impunidad ng alta sosyedad—na ang pagkalahi’y mahaba ang kasaysayan ng pang-aapi sa mga karaniwang mamamayan. Nabuksan din sa kaso ang isa pang anggulo: ang ilegal na droga ng sindikato, at kung ano ang kaugnayan nito sa buhay ni G. Chiong ay mananatiling nakabitin magpahangga ngayon.

Nakapanghihinayang na winasak ng krimen ang dalawang pamilya at pinarupok ang mga institusyon ng pamahalaan. Si Hukom Martin Ocampo ay umani ng kapuwa paghanga at paglibak; at ang mga abogado ng depensa ay kaniyang ipinakulong dahil sa pag-uyam sa korte (na bulaklak ng dila para sa di-patas na paglilitis). Bagaman isinaalang-alang ni Ocampo ang panig ni Larrañaga at iba pa at ang panig ng pamilya Chiong sa kaniyang hatol, isang palaisipan pa rin kung bakit hindi pinayagan ng huwes ang pagsusuri sa DNA ng mga bangkay at pagtestigo ng mga eksperto sa pagsusuri ng mga labi ng bangkay, gaya ni Prof. Jerome Bailen, at kung bakit hindi pinayagan ang pagtestigo ng 35 kaibigan, kaklase, at kakilala ni Larrañaga upang patunayang nasa Maynila si Paco at wala sa Cebu nang maganap ang krimen. Hindi rin matiyak kung ang dalawang bangkay ay mga anak nga ni Thelma Chiong, dahil sa pagkawasak ng mukha. May posibilidad na ang isa sa dalawang bangkay ay hindi ang sinuman sa magkapatid na Chiong; at kung gayon, ang hatol kay Larrañaga at iba pa ay mananatiling kuwestiyonable magpahangga ngayon. Ang pagpapatiwakal ni Ocampo ay nag-iiwan ng mga tanong sa posibilidad na pinatay ba siya o hindi; at kung totoo nga siyang nagbaril ng sarili ay lalong nabaon sa limot ang katotohanan.

Kahit sinong magulang ay maghihimagsik kapag pinagsamantalahan at pinatay ang kanilang mga anak. Ngunit ang paghihimagsik na pulos galit at prehuwisyo ay hindi makatutulong upang mapiga ang katotohanan. Sa ganitong pangyayari, kahit ang mag-asawang Chiong ay dapat iniimbestigahan, at kung totoo ngang may kaugnayan si G. Chiong sa kaso ng droga, ayon sa dokumentaryo, ito ay dapat inuusisa. Si Larrañaga ay waring isinakrisyo upang ilihim ang isang grandeng tagpo at sindikato; at kung titimbangin ang mga paramdam o pahiwatig ng mga hulagway at usapan sa dokumentaryo ay hindi malayong mapagdudahan kahit ang mismong motibo ni Thelma Chiong. Dahil kahit sinong magulang ay dapat isumpa kahit ang mga kakutsaba, at si Rusia ay mahimalang tumanggap pa ng ilang pabuya mula kay Thelma.

Ang kaso ni Larrañaga na umabot sa internasyonal na antas ay kahanga-hanga. Bagaman nakakuha siya ng simpatya sa pandaigdigang opinyon, hindi ito natumbasan ng karampatang pagtugon sa hanay mismo ng karaniwang Filipino. Ito marahil ay sa pangyayaring negatibo ang pagtanaw kay Larrañaga sa loob ng Filipinas, at ang pagtalikod niya sa pagiging mamamayang Filipino ay isang anyo ng pagtakas, kaya kinakailangan niya ang tulong ng iba pang bansa upang yugyugin kung hindi man baligtarin ang publikong opinyon nang maitanghal sa ibang anggulo ang kaniyang kaso at maisaayos ang talaro ng katarungan.

Ang pangwakas na interbiyu kay Thelma na hitik sa panlilibak at pang-uuyam, habang siya’y tumatawa o nakangisi, ay isang nakahihindik na tagpo sa dokumentaryo. (Pinayagang ilipat si Larrañaga sa Espanya sa bisa ng kasunduan ng palitan ng mga bilanggo.) Ang himig ng pagganti para tumbasan ang pang-aapi ay hindi nalulutas ang ugat ng suliranin, at ito ang marahil hindi pa kayang tanggapin ni Thelma Chiong at ng kaniyang mga kaanak. Napipinid nang mahigpit ang utak at puso, at pagkaraan, ang nagdurusa ay ang mga Filipino na naging aktibong saksi sa gayong mala-telenobelang paglilitis—ang paglilitis na mag-uuungkat lalo ng talamak na sugat sa pagtatamo ng katarungan, samantalang nagbibigay ng hamon para isapuso ang marahil ay napakailap na pag-asa.