Ina ng Laging Saklolo

Makapangyarihan ang imahen ng ina sa lipunang Filipino, at ang ina ay sumasagisag hindi lamang bilang “ilaw ng tahanan” bagkus tagapagtanggol ng anak laban sa anumang batik na maipupukol ng kalaban. Sa mga telenobela, ang ina ang kunsintidor sa masamang asal ng anak, kung hindi man ay kakutsaba sa maiitim na balak ng anak na babaing ibig makamit ang pag-ibig ng isang binatang guwapo, maykaya, at mabait. Ngunit ina rin ang tagapagsanggalang ng anak na bida, at handang isakripisyo ang buhay mabigyan lamang ng magandang kinabukasan ang anak. Kung babalikan naman ang panahon ng himagsikan, ginamit nina Andres Bonifacio at Emilio Jacinto ang konsepto ng “Inang Bayan” na taliwas sa “Madre España” na “Inang Sukaban” at “Inang Kuhila” na tumutukoy sa rehimeng Espanyol.

Kung lilingunin ang mahabang kasaysayan ng radyo, ginawang popular ng dakilang manunulat na si Liwayway A. Arceo ang dalumat ng ina pagkaraan ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig, at patunay ang kaniyang dulang panradyong Ilaw ng Tahanan na tumagal sa himpapawid sa loob ng labinlimang taon at nakabuo ng tinatayang 32 tomo ng aklat—na hindi pa nalalampasan ni napapantayan ng kasalukuyang henerasyon ng mga manunulat. Sa nasabing dula, lahat ng posibleng maganap sa loob ng pamilya ay tinitingnan sa sipat ng ina at babae, mulang pagsilang at pagpapalaki ng anak hanggang pagsisintahan at paghahanapbuhay hanggang pakikipag-ugnayan sa lipunan at daigdig, at kung hindi pa marahil pipigilin si Arceo ay tuturuan niya ng leksiyon si Lav Diaz hinggil paglikha ng mala-epikong “ebolusyon ng pamilyang Filipino.”

Malakas ang hatak ng ina, at gaya ni Aling Dionisia ay ipagtatanggol ang anak na boksingerong si Manny Pacquiao laban sa tuligsa ng mga komentarista. Ganito rin ang gagawin ni Marlene Aguilar nang ipagtanggol ang kaniyang anak na si Jason Ivler nang paulanan ng bala at tuligsa ng mga awtoridad. Isinasadula lamang muli nina Aling Dionisia at Marlene ang sinaunang pagkilala sa ina, na nagsusumikap itaguyod ang anak, pagsusumikap na halos isasakripisyo ang lahat, gaya ng dangal at ari-arian, at pagkaraan ay halos kalabanin ang anak sa larangan ng pagpapansin sa puting tabing at iba pang aspekto ng sining.

Magnetiko ang hatak ng ina dahil malalim ang paggalang ng mga Filipino kay Birheng Maria, ang kinikilalang ina ni Hesus at tagapamagitan ng mga tao sa diyos. Si Maria ang sukdulang halimbawa ng ina para sa anak, at para sa mga Filipino’y sumasaklaw sa ultimong pag-aalay ng buhay para sa anak, kung babalikan ang tradisyon ng Kristiyanismo at Banal na Kasulatan. Ang katumbalik na imahen ng inang mabait ay putang inang bungangera, kunsintidor, at mukhang salapi, na pinalalaki sa layaw ang anak na pagkaraan ay magiging alibughang anak, at tatanggapin muli sa pagbabalik kapag nagdusa o nagpalaboy-laboy kung saan-saan sa mahabang panahon. Pinagkakitahan nang malaki ang paglilinang sa katauhan ng ina sa panitikang Filipino, at hangga ngayon ay kinababalahuan ng mga manunulat ng dulang pantelebisyon.

Kaya hindi nakapagtataka na gamitin ang hulagway ng ina kahit sa eleksiyon. Ginamit ni Manny Villar sa pampolitikang kampanya ang kaniyang inang si Curita “Nanay Curing” Bamba-Villar, na pinabulaanan ang paratang na nagbuhat sa gitnang uri ang kanilang pamilya. Ganito rin ang ginawa minsan ni Erap Estrada (na sinikap dalawin sa ospital ang nakaratay na inang si Donya Mary Marcelo-Ejercito) nang mapatalsik sa poder at ipabilanggo ng mga kalaban sa politika.  At ganito rin ang ginawa ni Noynoy Aquino na laging kinikilala ang matuwid na pagpapalaki sa kaniya ng inang si Cory Aquino, at iniuugnay nang patalinghaga sa maaaring gawin niya sakali’t maihalal bilang pangulo ng Filipinas. Kahit si Gibo Teodoro ay binibiro ng mga propagandistang ginamit ang mga ina, na matataguriang mga Sugar Mommy at mula sa alta sosyedad, upang makakuha ng pondo para sa kaniyang magastos na kampanya.

Kinakailangan nang sipatin sa ibang anggulo ang konsepto ng ina. Ang pagkilala sa ina ay dapat lumawak at maging makabuluhan, imbes na maging de-kahon at tradisyonal, at ang mga politiko ay makabubuting lumayo sa laylayan ng palda ng kani-kaniyang ina, at ipakilala ang tunay na kakayahan nang hindi mabansagang “Mama’s Boy” kung hindi man “Boy Toy.”

Bontok Igorot, kuha ni Albert Ernest Jenks. Dominyo ng publiko.

Bontok Igorot, kuha ni Albert Ernest Jenks. Dominyo ng publiko. Retrato mula sa artsibo ng Project Gutenberg.

Advertisements

Gabi at Tanikala ni Ahmad Shamlu

Dalawang tula ng makatang Iranian na si Ahmad Shamlu
Salin sa eleganteng Filipino ni Roberto T. Añonuevo

SA GABI

Sa gabi,
kapag ang pinilakang buwan ay nagpapalawà ng malawak na lupain,
ibinubukad ko ang mga layag ng guniguni sa landas ng hangin.

Sa gabi,
kapag tahimik na tahimik ang mga pasyok sa malalalim na sanaw,
malugod kong sinasambit ang matibay na pag-asa sa lilim ng araw.

Sa gabi,
kapag ang mga awit ay inaawit nang walang kapag-a-pag-asa,
hihintayin ko mula sa malayo ang nakapapasong sinag ng umaga
na humahalik sa mga bubungan ng kapitbahay.

Sa gabi,
kapag namumuo ang pighati sa gitna ng malalamig na hardin,
pinakikinggan ko ang pag-ubo ng kamatayan sa ungol-kalansing
ng aking nakatanikala’t sugatang mga kamay.

WALANG LABASAN

Inamoy nila ang iyong bibig
upang alamin kung nakapagwika ka
ng mga salita ng pag-ibig sa sinuman.
Sinamyo nila ang iyong puso.

Gayon kakatwa ang panahon, aking mahal . . .

At pinarusahan nila ang pagmamahal
sa mga salupungan
sa pamamagitan ng mga paghagupit.

Kailangan nating ikubli ang pag-ibig sa maiitim na damit.

Sa ganitong balighong wakas, sa masaklap na pangangatal,
pinanatili nila ang kanilang apoy
sa pamamagitan ng pagsunog sa ating mga awit at tula.
Huwag ibingit sa panganib ang iyong buhay sa pag-iisip!

Gayon kakatwa ang panahon, aking mahal . . .

Kumakatok sila sa iyong pinto kung hatinggabi
upang basagin ang iyong lampara.

Kailangan nating itago ang liwanag sa maiitim na damit.

Tingnan! Rumoronda ang mga matadero sa mga lansangan
habang tangan ang mga duguang karit at patalim.

Gayon kakatwa ang panahon, aking mahal . . .

Tinatagpas nila ang ang mga ngiti mula sa mga labi,
hinihiwa nila ang mga awit na galing sa mga lalamunan.
Kailangan nating ilihim ang damdamin sa maiitim na damit.

Iniihaw nila ang mga dilang-pipit
sa lagablab ng mga hasmin at lila.

Gayon kakatwa ang panahon, aking mahal . . .

Lango sa kaniyang tagumpay,
ang masibang demonyo ay pumasok nang walang abog
sa ating pagdiriwang ng paglalamay.

Kailangang ikubli natin ang salita sa maiitim na damit.

Ahmad Shamlu, hango ang larawan mula sa Rendaan

Ahmad Shamlu, hango ang larawan mula sa Rendaan

Ang Talaba ni Francis Ponge

Tulang tuluyang pinamagatang “L’huître” ni Francis Ponge sa wikang Pranses
Salin sa eleganteng Filipino ni Roberto T. Añonuevo

ANG TALABA

Kasukat ng karaniwang bato, ang talaba ay magaspang ang hulagway, paiba-iba ang kulay, at maningning ang kaputian. Mahigpit na nakapinid ang mundo nito. Ngunit mabubuksan gayunman: kailangang sapinan ito ng basahan paghawak, saka gamitin ang mapurol, bunging patalim na panikwat nang ilang ulit. Mahihiwa ang mga mausisang daliri, mapipingas ang mga kuko: Mahalas itong trabaho. Sa pagpapabuka ng takupis, minamarkahan natin ng mga puting bilog, na wari bang sinag sa ulo, ang sisidlan.

Matatagpuan natin sa loob ang daigdig para kainin at inumin: sa lilim ng mala-perlas na kalangitan (kung tutuusin), ang kalawakan ng itaas ay sumasanib sa kaulapan ng ibaba, na lumilikha ng isang tubigan, ang malagkit, lungtiang sisidlan ng pabango na pabalik-balik ang samyo at anyo, at may laylayang pinalamutian ng itimang puntas.

Namumuo sa bibihirang pagkakataon ang mumunting abaloryo sa mga mala-perlas nitong lalamunan, na mabilis naman nating isinusuot na adorno.

Babaing kumakain ng talaba, pintura ni Jan Steen

"Babaing kumakain ng talaba" (1658), oleo sa panel, pintura ni Jan Steen.

Talaang Tanso at Makata ng Taon

Maringal ang pagpaparangal ng Komisyon sa Wikang Filipino (KWF) sa mga nagwagi ng Talaang Ginto sa Tula ngayong taon, na ginanap kahapon (13 Abril 2010), ngunit ang makulay na pagdiriwang sa Pambansang Komisyon para sa Kultura at Mga Sining (NCCA) ay hindi naikubli ang kasalatan sa kasiningan ng tula ng Makata ng Taon na si David Michael M. San Juan.

Ang kaniyang piyesang “Ang Tutulain kong Harana: Sanlibo’t Isang Pahina ng Istorya’t Historya ng Sintang Bayan Kong Luzviminda” ay mala-epiko ang haba ngunit hindi tula; at maipupuwing na inaantok marahil ang mga hurado nang piliin nila ito at gawaran ng unang gantimpala.

Binuksan ng epigrape mula winika ni Simoun sa El filibusterismo ni Jose Rizal ang sabihin nang tula ni San Juan. Ngunit ang epigrape ay pagmamalabis, dahil ni hindi nagsilbing bintana iyon sa buong tula. Salat sa pagpapahiwatig ito sa konteksto o paglulugar doon sa posibleng maging daloy ng tula; at ang tinig sa tula—na mahihinuhang mula sa makata at hindi sa katulad ni Simoun—ay paglulustay ng winika ng mapaghimagsik na tauhan ni Rizal.

Heto ang prologo ng “Ang Tutulain kong Harana. . . “ ni San Juan:

Pitong libong pulo sa dakong silangan
Bughaw, malumbaying mga katubigan
Bundok, kagubatang sa sigwa’y tanggulan
Hiyas ng balangaw, hinagkan ng araw.

Sinisid sa lalim, hinila ng talim
Sa apoy sinugba, kataga’y hininga
Niyapos ng lumbay, mahikang laragway
Tumawid ng dagat, umahon sa tangway

Isanlibo’t isang limot na gunita
Nalimbag sa papel, nanilaw na pahina
Itinabi, tinago winalambahala
Sa alaala’y naglahong parang bula

Inanod ng batis, tuwa’t pagtititiis
Memoryang niligis, panlunas na langis
Sugat ng kahapon, tumanglaw sa layon
Historya’t istorya, katang maglimayon

Piling-piling bayan, gintong kabukiran
Tubuhang tumatangis, dugo ang panlinis
Busilak na handog, sariwang alindog
Gunitang kapilas, ngayo’y namamalas

Baybayin ang noon, linawin ang ngayon
Hiwaga’y ungkatin, pangamba’y supilin
Dalit ko’y pakinggan, ‘sang haranang bayan
Liwanag, karimlan, tulang kasaysayan.

May pagtatangkang gamitin sa tula ni San Juan ang padron ng awit ni Balagtas na lalabindalawahin ang pantig ngunit sablay sa tugma at sukat. Sa unang saknong pa lamang ay isahan ang tugma (aaaa), na susundan ng sunuran (bbaa), at pagsapit sa ikatlong saknong ay magiging isahan muli (cxcc) bagaman sablay. Ang ikatlong taludtod ng ikatlong saknong ay labis sa sukat. Samantala, mahahalata ang kahinaan sa tugmaan ng tula kapag dumako sa Ikalawang Yugto sa ilalim ng pamagat na “Henesis” na magkasunod ang mga saknong na isahan ang tugma (aaaa/aaaa) na kahit si Balagtas ay hindi ginawa sa kaniyang pamosong Florante at Laura. Walang mahigpit na hati o sesura ang tula, gaya ng 6/6 o 4/4/4, bagaman napakadaling gawin iyon.

Kung sa tugma at sukat pa lamang ay bagsak na si San Juan, lalong mamamalî siya sa paggamit ng ilang salita, gaya ng “dalít” na wawaluhin ang pantig. Hindi “dalít” ang kaniyang tula bagkus “awit” gaya ng kay Balagtas. Hindi rin harana ang kaniyang tula, bagaman may pagtatangkang manambitan at sukdulang magsumamo para makuha ang pansin ng mga mambabasa.

Kasumpa-sumpa ang kinathang Filipinas ni San Juan.

Hindi nailarawan nang maigi ang lugar na tinutukoy ng makata. Paanong magiging tulang kasaysayan ito, kung ni walang mahugot na matinong pahiwatig mula sa mga gasgas na hulagway na gaya ng “pitong libong pulo,” “malumbaying baybayin,” “kagubatang tanggulan sa sigwa,” na pawang inuugnay sa pasulat na tradisyon ng pagsusulat o panitikan? Sanlibo’t isang gunita umano ang nalimbag sa papel, ngunit hindi nilinaw ng persona sa tula kung mapagtitiwalaan ang naturang gunita—na maaaring nauulapan ng prehuwisyo, katangahan, o panunupil ng mga dayuhang interes.

Naglustay ng mga salita ang Prologo na maaaring tanggalin ng awtor, at magiging labag sa kabutihang-asal kung pupunahin ko pa ang marupok na balangkas nito, ang kababawan ng diwain, ang kabulagsakan ng paggamit ng mga salita, ang kahinaan ng pagsasalansan ng mga hulagway at pahiwatig, at iba pang kuntil-butil.

Ginamit din sa obra ni San Juan ang mga himpamagat [subtitle] na gaya ng “Henesis,” “Inkarnasyon,” “Hegemonya,” “Kontra-Hegemonya,” at “Nekropolis” ngunit ang simula at transpormasyon ng pagkakabuo ng kabansaan ay ipinaloob sa tersera klaseng berso na hindi malaman kung saan susuot at hanggang pandulong tugmaan lamang ang halina. Problematiko ang personang nagsasalita sa tula, dahil ang kaniyang mala-bathalang pananaw ay nakaligtaan ang mahahalagang pangyayari na humubog at patuloy na humuhubog sa paglikha ng lunggating kabansaan. Ang tunggalian ng mga puwersa ay hindi nilinaw sa tula, dahil halos walang hanggahan ang nagbubukod sa magkatunggaling panig, kaya ang diyalektikong ugnayan ng “banyaga” at “katutubo” ay nabigong maipamalas nang matuwid.

Mahihinuhang pinahuhulaan ng awtor sa mga mambabasa ang lalim ng kaniyang “talinghaga,” na isang paraan ng pagpapalabo ng tula para ikubli ang katangahan ng nilalaman ng nagsasalitang persona. Walang hiblang nag-uugnay sa “Henesis” sa “Inkarnasyon” (at sa mga kasunod nitong yugto) na kahit pinakamaikling yugto ay hitik sa malikhaing kaululan sa larangan ng pagsulat ng tula.

Aatakihin ako sa puso kung ipagpapatuloy ang pagbusisi sa tulang “Ang Tutulain kong Harana: Sanlibo’t Isang Pahina ng Istorya’t Historya ng Sintang Bayan Kong Luzviminda.”

Hindi karapat-dapat, sa aking palagay, na magwagi ng titulong Makata ng Taon, 2010 si David Michael M. San Juan, lalo kung ang gagamiting lente ng pagbasa ang pakasaysayang pagdulog, bukod sa Bagong Formalismong Filipino ng kritikong Virgilio S. Almario. Isang malungkot na pangyayari ito na ikayayanig ni San Juan, at maaaring magpatiwakal siya kung gagawing masusi ang pag-urirat sa kaniyang tula. Masakit mang sabihin, ang kaniyang tula ay hindi tula kahit sa pinakamababang antas na pamantayan ng sining ng pagtula sa Filipino. At kung ang kaniyang obra ang gagawing halimbawang piyesa sa mga teksbuk sa hay-iskul o kolehiyo, may katwiran ang mga kabataan at magulang na maghimagsik, dahil bumabagsak ang estado ng panulaang itinatampok ng kapita-pitagang Komisyon sa Wikang Filipino.

Erap versus Manny versus Noynoy

Umiinit ang bakbakan sa kampanya, ngunit nananatiling ligtas sa pangunang puwesto si Noynoy Aquino alinsunod sa sarbey ng pambansang halalan. Sinisikap ng kampo ni Manny Villar na alisin sa ekwasyon si Gibo Teodoro, upang ang bakbakan ay maging Aquino vs. Villar. Ang pagkalas ni Prospero Nograles sa koalisyong Lakas-Kampi-CMD ay hindi na bago. Matagal na itong inaasahan, dahil si Teodoro (at si Edu Manzano) ay halatang isinangkalan lamang upang pagkaraan ay isulong ng mga kakampi ni Pang. Gloria Macapagal Arroyo ang kandidatura ni Villar.

Kung mawala man si Gibo sa karera, ang higit na makikinabang ay si Noynoy at hindi si Manny, dahil lumilitaw na sadyang totoo ang paratang na “Villarroyo” na ang ibig sabihin ay tuta, kung hindi man manok, ni Pang. Gloria Macapagal Arroyo si Villar. Gayunman, hindi magwawagi si Villar hangga’t bigo siyang makopo ang baseng maralitang tagalungsod at taganayon na pawang tumatangkilik magpahangga ngayon kay Erap Estrada. Ang laban ay hindi Aquino vs. Villar, dahil ilalampaso ni Aquino si Villar kung walang komputerisadong dayaan sa halalan. Ang laban na inaabangan, lalo sa mga pook maralita, ay Villar vs. Estrada.

Dehado, ‘ika nga, sa sabong si Erap, samantalang liyamado si Manny. Kumbaga sa mga manok, taglay ni Manny ang siyentipikong pagkondisyon bukod sa mahuhusay ang tagapag-alaga sa propaganda. Si Erap naman ay tahimik lamang, ngunit masipag na kumakahig sa mga estratehikong pook ng maralitang tagalungsod at taganayon upang muling magpapakilala sa madla. Sa pagtakbo ni Erap, nabibiyak ang hanay ng mga maralitang tagalungsod at taganayon na nagdadalawang-isip kung susuporta ba o tatalikod kay Manny. Sa panig naman ni Noynoy, nakamit niya ang tangkilik ng pambansang Alyansa ng mga Maralitang Tagalungsod, at ang linyadong boto ng mga kasapi nito ang inaasahang maghahatid ng tagumpay sa kaniya sa Mayo.

Kailangan ni Villar na magpaulan ng salapi sa mga pook maralita upang magwagi sa halalan. Ito ang tanging paraan niya kung nais magwagi. Nagaganap tuwing halalan noon pa mang panahon ng kopong-kopong ang pamimili ng boto, at sa darating na halalan sa Mayo, ang tanging makapamimili ng boto ay ang kandidatong masalapi, gaya ni Villar. Ngunit ngayon pa lamang ay lumilikha na si Erap ng ibang taktika sa pangangampanya, na lihis sa magagastos na anunsiyo sa radyo, diyaryo, at telebisyon, o kaya’y pamimili ng boto. Ang taktika ni Erap ay sumuong sa mga lungsod at munisipalidad at metropolis na laksa ang mga maralita; at sa pamamagitan ng personal na pag-iikot ay inilalapit ang sarili sa taumbayan.

Isang taktika ito na personal, subalit epektibo. At ang paglapit ni Erap sa taumbayan ay hindi matutumbasan ng mga komersiyal o jingle sa radyo at telebisyon. Ginagamit ni Erap ang matalik na komunikasyon sa mga tao sa pamamagitan ng pagpapakita sa kanila. At paghingi ng suporta habang nagsasalita sa wika ng karaniwang tao.

Hindi ito kayang gawin ni Villar kung hindi magsasama ng mga artista, modelo, mang-aawit, at atleta. Lalangawin ang kampanya ni Villar, at kailangan ang hakot mula sa mga lokal na opisyal para mapuno ang kaniyang rali. Kahit sa mismong Tondo ay pagdududahan si Villar, dahil sa aking palagay ay hindi talaga siya nakapag-iikot sa mga pook maralita at umaasa lamang sa mga sinasabi ng kaniyang mga kapanalig na opisyal. Mahirap iboto ang isang kandidato kung hindi nakikita na umiikot sa iba’t ibang pook, liblib man o malapit. Ito ang natutuhan ni Erap noon, at muli niyang isinasagawa kahit ngayon.

Wala nang pagtatalo na ang uring panlipunang nasa A at B ay pumapanig kay Noynoy. Ang mga blokeng C, D, at E ang may malalaking populasyon. Dito magaganap ang bakbakan, dahil kayang tabunan ng mga botanteng nasa D at E ang bilang ng mga botanteng nasa hanay ng uring A, B, C. Ang taktika ni Erap na kumbinsihin ang mga nasa hanay ng uring D at E ay hindi lamang pagpapakilala na siya’y para sa masa. Ito ay matalisik na estratehiya, at estratehiyang subok ng panahong ginawa noon ni Ramon Magsaysay.

Sabihin nang dehado si Erap ngunit ginampanan na niya ang gayong papel kahit sa kaniyang mga pelikula, at sa tunay na buhay ay nabilanggo, inalisan ng dangal, at hiniya sa sukdulang pakahulugan. Mas matagal ang pagdurusa ng pamilya Aquino noong panahon ng Batas Militar, at animo’y mahabang pelikula ang sakripisyo ng mga kalahok.

Samantala, si Manny ay amoy salapi na mapaghihinalaang tusong negosyante, na alanganing mula sa dating dukhang uri. Si Manny ang dating politikong kakutsaba ni Arroyo at uring masalapi para patalsikin sa poder si Erap noong nanunungkulan itong pangulo. Pahamig nang pahamig si Villar, lalo kung sa usapin ng pabahay at sari-saring negosyo, at kung ito ay pagpapamalas ng sipag at tiyaga, sipag at tiyaga ito na may lihim na pakana at nakabalatkayong kasakiman. Sa paghaharap nina Erap at Manny, ang labanan nila ay uungkat ng mga dating tunggaliang pampolitika, at pag-angkin sa teritoryo ng Tondo.

Kaya dapat mangamba si Manny kay Erap. At kung mananatiling banta si Erap sa pagwawagi ni Manny, inaasahan kong dudungisan muli si Erap sa pamamagitan ng maiitim na propaganda, na ang sukdulan marahil ay pagpatay sa kaniya sa malikhaing paraan, upang ganap na mawala sa ekwasyon. Sa oras na sumadsad sa sarbey si Erap, at usigin ng masang mamboboto, doon lamang makokopo ni Manny ang botong dating tinamo ni Erap. Ngunit imbes na bumagsak sa sarbey ay lalong tumataas ang rating ni Erap sa mga sarbey. Nangangahulugan ito na maraming tao ang hindi pa ganap na nakapagpapasiya kung sino ang iboboto nila sa halalan. At buháy ang pag-asa ni Erap.

Makupad man ang kampanya ni Erap ay nagpapamalas ng sipag at tatag. At sa dakong huli, posibleng mailaglag niya si Manny, at ang bakbakan ay mauwi sa Noynoy vs. Erap. Ang magpapabagsak kay Erap ay hindi si Noynoy; ang magpapabagsak kay Erap ay ang dating makulay na rekord niya sa serbisyo publiko. At sa wakas, gustuhin man o hindi ng mga kalaban, hinuhulaan kong magwawagi si Noynoy sa halalan dahil sa katiwalian o kaya’y kapabayaan ng kaniyang mahihigpit na kalaban sa politika. At matatalo lamang si Noynoy kung mapawawalang-bisa ang eleksiyon, sa ngalan man ng elektronikong hokus-pokus o masinop na dagdag-bawas na lampas sa apat na panig ng presinto.

Bagong yugto ito na dapat abangan. At hindi na lamang simpleng tunggalian ng mga uri, bagkus pagharap nang personal at tapat sa buong sambayanan.

Kampanya at Kahirapan

Pinakamalupit na panahon ang Abril, kung hihiramin ang dila ni T.S. Eliot, at idaragdag kong isinisilang nito ang mga bulaklak ng kampanya mula sa tigang na lupain ng propaganda, samantalang dinidiligan ng salapi mula sa bulsa ng mga politiko.

Ipinangangako ni Manny Villar na “tatapusin” ang kahirapan ng mga Filipino, sa pamamagitan umano ng sipag at tiyaga. Maganda mang pakinggan ang gayong islogan, lihis naman ang lohika nito at ang “kahirapan” ay hindi nailulugar ang konteksto, ni hindi naipaliliwanag nang maigi kung bakit nananatiling mahirap ang mga Filipino. Simplistiko ang pagtanaw ni Villar sa kahirapan; at ang kahirapan ay nagiging romantisado ang pagtanaw, gaya ng pagligo sa dagat ng basura.

Isa pang hindi naipaliliwanag ni Villar ay ang mismong “kahirapan.” Sa unang malas ay tinutukoy nito ang kadahupan sa antas ng materyal na pangkabuhayan. Malulutas umano ang kahirapan kung may sipag at tiyaga ang tao. Gayunman, hindi ipinaliliwanag ni Villar ang mga pamamaraan at estratehiya kung paano lulutasin ang gayong problema. Para kay Villar, kung migranteng manggagawa ka na napariwa sa ibayong dagat, ang solusyon ay bigyan ka ng salapi at kaugnay na tulong para makabalik sa bansa. Hindi siya magpapanukala ng paglikha ng negosyo sa loob ng Filipinas; at malabo rin ang kaniyang programa kung paano makatitindig sa sariling mga paa ang bansa para hindi patuloy na umasa sa padalang dolyar ng mga nandarayuhang manggagawa’t propesyonal.

Walang malinaw na plataporma de gobyerno ang Partido Nacionalista, at taliwas ito sa mga komersiyal ni Villar na humahalukay sa damdamin imbes na isip ng mga manonood o tagapakanig. Kahit sa usapin ng panlipunang pabahay ay walang programa si Villar, maliban na lamang sa ilang pagkakataong namimigay siya ng bahay at lupa sa palabas ni Willie Revillame.

Si Villar ang nangangako ng pabahay sa mga maralita. Ngunit saan niya kukunin ang pondo rito? Kung isasaalang-alang na may malaking kakulangan sa pambansang badyet ngayong 2010, ang badyet sa pabahay ay mananatili sa antas o maaaring bumagsak pa mula sa kasalukuyang estado nito, depende sa komposisyon ng kongreso. May dalawang paraan na posibleng ikatwiran si Villar: una, ang pagbebenta ng mga ari-arian ng pamahalaan na ang kita o tubo ay ilalaan sa pabahay; at ikalawa, ang mangutang sa mga institusyong pananalapi sa loob man o labas ng Filipinas. Ang kakatwa’y ginawa na ito dati ng kasalukuyang administrasyon ni Pang. Gloria Macapagal-Arroyo. Ngunit halos ambon lamang na maituturing ang biyayang natamo ng mga maralitang tagalungsod kung isasaalang-alang ang alokasyon ng pamahalaan sa panlipunang pabahay para sa maralita.

Anuman ang piliin ni Villar sa nasabing dalawang paraan ng pagtustos sa pabahay, ang kaniyang mga kompanya ang pinakamalapit na makikinabang sa mga transaksiyon, dahil maaari nilang mahamig ang mga kontrata at pautang ng gobyerno.

Madali ang mangako, wika nga, ngunit mahirap isakatuparan iyon. Ang pangangako ni Villar na tatapusin ang kahirapan ay nagtuturing sa kahirapan na animo’y isang halimaw na maaaring paslangin sa pamamagitan ng espada at agimat. Hindi naipapakilala ang kahirapan sa mahahalagang larang, gaya ng ekonomiya, edukasyon, batasan, turismo, kapayapaan at seguridad, likas-yaman, enerhiya, likas-kayang pag-unlad, populasyon, at iba pa. Kung paimbabaw ang pagpapakilala ni Villar sa kahirapan, maaasahan din na paimbabaw at reaksiyonaryo ang mga panukalang tugon niya upang lutasin ito.

Hindi ipaliliwanag ni Villar ang kahirapan alinsunod sa tunggalian ng mga uri at kasarian, at patunay ang kaniyang mga kandidatong senador na pinaghalo-halong personalidad mulang dulong kanan hanggang dulong kaliwa—na isang pampolitikang taktika para makalikom ng boto imbes na lutasin ang problema ng isang sektor. At lalong hindi niya ipaliliwanag ang kahirapan kung sino ang mayhawak ng aparato ng produksiyon, at kung ano ang magaganap kung mananatiling nasa kamay ng iilang tao o korporasyon ang kinabukasan ng Filipinas.

Ang pakikipisan ng mga kandidatong senador na iba-iba ang kulay sa partido ni Villar ay isang estratehiyang may kaugnayan sa pangangalap ng pondo at pagsakay sa pambansang makinarya sa kampanya. Kaya walang maririnig na batikos kay Villar mula sa dulong kaliwa dahil animo’y may kautusan ang partido na sumakay na lamang sa alon ng kampanya para manalo ang mga manok nito, at isinusulong na mga party list. Itinatampok ni Villar ang kampanya ng isang koronel ngunit ang totoo’y hindi ang pagwawagi ng naturang kawal ang mahalaga; higit na mahalaga na makilala si Villar sa hanay ng mga sundalo at pulis na makapagbibigay ng solidong boto para sa mapipiling kandidato.

Kaugnay ng pangangalap ng boto mula sa mga rehiyon ang pagdadala kay Bongbong Marcos. Nakinabang nang mas malaki si Villar kaysa kay Marcos dahil malaking populasyon ang hilagang panig ng Filipinas, bukod sa maaasahan ang boto ng mga Ilokano sa ibayong dagat. Ngunit maaaring ilaglag ni Villar si Marcos pagsapit ng Metro Cebu o Metro Davao o Metro Manila, at pasusubalian na lamang ito sa mismong araw ng halalan kung mababasa sa mga polyeto ang pangalan ni Marcos sa listahan ng Partido Nacionalista. Abala rin si Villar na hakutin ang mga lokal na opisyal na dating kapanalig ng administrasyon; subalit ang gayong paghakot ay walang kaugnayan sa linya ng plataporma de gobyerno ng Nacionalista bagkus nasa antas lamang pagpapatatag ng makinarya sa antas ng pamahalaang lokal.

Si Villar din ang pinakamagaling mangako, at handa siyang sumang-ayon sa mga kasunduan sa iba’t ibang sektor, gaya ng sa mga manggagawa, militar, simbahan, kababaihan, mass media, negosyante, at maralitang tagalungsod. Ang ganitong tindig ay nananatiling nasa antas ng pangako lamang; kinakailangang suriin nang maigi ang mga negosasyon sa panig ng mga sektor, at kung realistiko nga ang mga kahilingan at pag-abot sa gayong kahilingan. Pinakamalaki ang impluwensiya ni Villar sa mass media, dahil ang mga mamamahayag ay maaaring masilaw sa ipinangangako niyang ginhawa at layaw na matutustusan lamang ng walang kamatayang balon ng salapi o pabuya.

Malaya si Villar na mangakong “tatapusin” ang kahirapan. Ngunit dapat tandaan niyang ang kahirapan ay hindi linear. Hindi pelikula o nobela ang kahirapan na may simula, gitna, sukdulan, at wakas. Ang kahirapan ay parang C-5 na lumilihis ng landas sa dati nitong inaasahang lunan, at sumusuot kung saan-saan, at nadaragdagan nang nadaragdagan ang bayarin sa paglipas ng panahon, bagaman maaaring walang tiyak na hanggahan. Ang kahirapan ay mananatili hangga’t hindi nauugat ang malalaking problema, gaya ng korupsiyon at panloloko sa taumbayan; at walang programadong pagkilos ang mga mayhawak ng kapangyarihan at kayamanan.

Ang kahirapan ay walang kisapmatang solusyon, bagkus malulutas lamang ng sama-samang pagkilos at pakikilahok ng taumbayan. Kung walang kakayahan si Villar na hulihin ang guniguni ng taumbayan, at bigkisin ang iba’t ibang sektor ng lipunan, kung isasaalang-alang ang partidong kaniyang pinagmulan, ang kaniyang pangangako na “tatapusin” ang kahirapan ay isang pagbabalatkayo at pansamantala lamang. At pagbabalatkayo na sa malao’t madali ay matutunugan ng mga mamamayang hindi na makatitiis at magsisimulang maghimagsik sa matatamis na pahayag ng kagalang-galang na politikong gaya ni Senador Manny Villar.

Riple at Pag-ibig ni Heberto Padilla

Mga tula ng makatang Cubano, Heberto Padilla, mula sa orihinal na Espanyol
Salin sa eleganteng Filipino ni Roberto T. Añonuevo

ANG LUGAR NG PAG-IBIG

Natatanaw ko lagi sa balikat mo ang mundo.
Sumisiklab ito sa gitna ng mga unos.
Ito ang piraso ng bulók na kahoy, ang lumang
parol na lumulutang wari sa hihip ng hangin.
Ang mundo na ang mga katawan natin
(ang ating pag-iisa) ay hindi kayang maparam,
ang siglo ng mga sapador at maninisid
na pawang nakapailalim sa iyong mga unan,
ang pook na ang iyong mga balikat
ay higit na lumalamig at higit na dumurupok.
Siyempre, sa ibabaw ng iyong mga balikat
(na pangyayaring hindi natin maiiwasan)
may listahan ng mga nawawalang tao,
may isang nayon na nawasak,
may isang batang paslit na nangangatal.

ANG TANONG SA PAARALANG FRANKFURT

Ano kaya ang nasa isip niya?
Ano kaya ang iniisip
ng lalaking
nangangatal sa gitna ng riple at pader?

Maaaring sumagot
alinsunod sa pagkakasunod-sunod:
Horkheimer
Marcuse
Adorno.

Isaayos muli ang tanong
kung sa palagay mo’y kailangan:
Sa pagitan ng riple at pader,
ano kaya ang iniisip
ng lalaking nangangatal,
na abot-tanaw, inilibing sa panahon niya,
gayunman ay nasa yugtong babawiin
palayo
na hindi naisahinagap ni minsan ng kaniyang ina?

Larawan ng pagbaril sa kaaway, Mexico, 1916. Dominyo ng publiko at hango sa Wikimedia Commons.

Larawan ng pagbaril sa kaaway, Mexico, 1916. Dominyo ng publiko at hango sa Wikimedia Commons.

Sappho at Calypso ni William Carlos Williams

Mga tula ni William Carlos Williams
Salin sa eleganteng Filipino ni Roberto T. Añonuevo

SAPPHO, PUMANATAG

May isa lamang na pag-ibig
hayaan itong maging maya
na makikimkim sa dibdib
at araw-araw huhuni nang munti sa atin

ano ang halaga nito?
Ako, sabihin natin, ay umiibig sa babae
ngunit ang totoo
higit kong mahal ang sarili. Mahal ni Sappho

ang musika ng kaniyang
mga awit na bibihirang isaloob
ng mga lalaki para sa kaniya, ang magandang dalaga
na labis niyang kinagigiliwan:

Ito ang aking sarili bagaman
ang kinasusuklamang salamin
ay nagpapamalas araw-araw ng malaki kong ilong.
Malalamig ang lalaki sa akin, giliw ko

ngunit hindi ko ipagpapalit
ang kahusayan ko sa pagkatha para
sa lahat, ang ikalawang ibig, ikaw
na naririto para sa maaalab kong haplos.

CALYPSOS

I
Ang Diyos ay
pag-ibig
kaya ibigin ako

Ang Diyos
ay pag-ibig kaya
ibigin mo ako Diyos
ay
pag-ibig kaya ibigin
ako nang lubos

II
Mahal ang araw
ay
bumabangon

sa umaga
at
sa

gabi’y
gising na gising
na lumilisan

III
Pinanood natin
ang pulang labuyo
na

may dalawang inahin
doon
sa museo

sa
St. Croix
ikinampay ang kaniyang

mga pakpak
gising na gising
at tumitilaok

Plahiyo at Mukha

May leksiyong mahuhugot sa nakaraang alingasngas na kinasangkutan ng bilyonaryong si Manuel V. Pangilinan, na may kaugnayan sa plahiyo. At ito ang pagiging matapat sa sinasabi, at ang pagsipi nang maayos sa diwain ng iba, at ang pagtataglay ng mukha na inihaharap sa madla. Ang kakatwa, may bahagi ng talumpati si MVP hinggil sa kaniyang karanasan sa pangongopya sa pagsusulit doon sa San Beda, na pinilit siya ng awtoridad na banggitin ang kaniyang mga kakutsaba ngunit tumanggi, at binawi sa kaniya ang karangalang dapat tamuhin ng estudyanteng masikap sa pag-aaral. Parang napanood ko na ito sa pelikula, bagaman naiba nang kaunti sa tunay na buhay.

Kahanga-hanga ang pagpapakumbaba ni MVP, na umako ng kasalanan at hindi na idinamay pa ang dalawang estudyanteng katuwang niya sa pagsulat ng talumpati. “Wala talaga akong ihaharap na mukha pagkatapos,” ang nawika niya sa sulat kay Fr. Bienvenido Nebres.

Mahalaga ang “mukha” para sa mga Filipino. Ang “mukha” ay kaugnay ng dangal, tiwala, at kalooban. May “mukha” na inihaharap sa matatalik na kaanak o kaibigan, at iba ang “mukha” na inihaharap sa publiko. Kapag ang mukha ay nadungisan, para nang winasak ang pagkatao at puri ng sinumang tao. Sa ibang pagkakataon, ang pagkawala ng mukha ay katumbas ng pagpapatiwakal; at sa iba, maihahalintulad sa habambuhay na batik na malilinis lamang sa paggawa ng pambihirang kabutihan sa bayan. Samantala, may ibang “makakapal” ang mukha, na ang ibig sabihin ay gagawin ang lahat makaungos lamang sa kapuwa.

Kung babalikan ang talumpati ni MVP, maiikling sipi lamang naman ang hinugot sa mga talumpati nina Barack Obama, Oprah Winfrey, Conan O’Brien, at J.K. Rowling. Maiikli ngunit sapat na ang mga ito para maibunyag ang pagmamalabis at katamaran, at pag-angkin ng mga diwain at salita ng iba. Kung napaghandaan ang talumpati, higit na makulay ang sariling karanasan ni MVP bilang negosyante at pilantropo na kinakailangan lamang lapatan ng katumbas na mga salitang kaugnay ng katapatan. De-kahon ang pag-uulit hinggil sa kabiguang pinaghunos na tagumpay; higit na magiging kapana-panabik, halimbawa, kung paano maaabot ang tagumpay sa pagtapak sa balikat ng iba o pagsuot sa shortcut para makaharurot nang mabilis.

Natural na malungkot si MVP dahil nagkataong binigyan siya ng doktorado ng Pamantasang Ateneo de Manila na maituturing na kagalang-galang na institusyon sa larangan ng edukasyon. At ang masaklap, ang dalawang estudyanteng naging katuwang niya ang pataksil na gumawa ng pangongopya para mapadali ang asignatura. Mapalulusot na bata pa sila; ngunit kung gayong kabata’y palulusutin na, ano pa ang magiging kinabukasan ng bansang pinababayaan ang katiwalian?

Sa aking palagay ay hindi madali ang paghahanap ng mga manunulat na bumubuo ng talumpati at nasa likod ng isang personalidad. Hindi lamang talino at kadalubhasaan ang kailangan, bagkus tiwala at malasakit para sa tao na kanilang pinagsisilbihan. Ang pangulo, halimbawa, ay maaaring magkaroon ng anim o sampung manunulat, bukod sa mga mananaliksik, at ang mga sinulat nila ay masinop na paglalangkapin ng isa o dalawang editor. Mapapansin ito tuwing magtatalumpati ang pangulo sa pagbubukas ng batasan, at ang kaniyang wika ay nabubudburan ng elegante at balbal, ng Ingles at Filipino, at kung minsan ay mga siping sinadya para hingin ang palakpak ng taumbayan. Maiiba nang kaunti si Pang. Ferdinand Marcos, dahil kahit mahuhusay ang kaniyang lihim na manunulat ay iginigiit niya ang pananaw na parang isa ring propesyonal na manunulat.

Panahon ngayon ng mga makinang panghanap [seach engines], kaya napakabilis mapasakamay ang samot-saring impormasyon. Gayunman, kaugnay niyon ang pagmamadali, at maraming manunulat ang pinalalampas ang tumpak na pagsipi para makaraos agad sa dedlayn, at magmukhang kahanga-hanga sa madlang haharapin nila. Ang ginawang pagsipi ng mga manunulat ni MVP ay kalakaran ng maraming estudyante at di-iilang guro, at masakit mang sabihin ay umiiral magpahangga ngayon. Bumuklat ng teksbuk sa hay-iskul o kolehiyo, at mapapansin ang mga kinopyang bahagi ng akda.

Kung nais ni MVP na maibalik ang kaniyang mukha, maimumungkahi kong magbigay siya ng pondo na laan sa pagpapahusay sa pagsusulat, pananaliksik, panitikan, at paglinang ng mga wika. Hindi lamang pagkakamal ng salapi ang ikabubuhay ng tao, bagkus pagkakamal din ng karunungang may dangal at may kaugnayan sa pagsasatitik ng isip at kalooban. Kailangang maturuan muli ang mga kabataan ng tamang pagkatha, at paglikha ng mga orihinal na diwaing maipagmamalaki hindi lamang ng Ateneo bagkus ng lahat ng mamamayang Filipino.

Panukalang Pambansang Adyenda sa Kultura

Napag-uusapan lamang ang pambansang adyenda hinggil sa kultura kapag dumarating ang halalan. Ngunit ni isang partidong pampolitika ay walang handang sagot sa pagharap sa pagpapalago ng kultura. Noong Abril 2, Biyernes Santo, dumalo ako sa pagtitipon ng mga manunulat at alagad ng sining na pawang naglinis ng plasa ni Balagtas sa Pandacan, Maynila bukod sa nagsulong ng panukalang adyenda para sa kultura ng bansa. Binasa nina Virgilio S. Almario at Gemma Cruz ang naturang adyenda, na nilagdaan ng mga prominenteng tao na kinabibilangan nina Benedicto Cabrera, Isagani Cruz, Bienvenido Lumbera, Gary Granada, Danilo Silvestre, Zosimo Lee, Victor Emmanuel Carmelo Nadera Jr, Romulo Baquiran Jr, Phillip Kimpo Jr, at iba pang kumakatawan sa mga samahang pangkultura.

Pambungad nga ng naturang panukala:

Kailangang buuin ang isang patakarang pambansa na ganap na kumikilala at nagpapahalaga sa kultura bilang sentro at bukal ng anumang patakarang pangkabuhayan at pampolitika ng pamahalaan, laging isinasaalang-alang na pangunahin ang pangangalaga at pagpapayabong sa katutubo’t makasaysayang pamana ng lahi, at naninindigan ukol sa pagpapalusog at pagpapatibay ng isang pambasang kultura mula sa bahaghari ng mga pangkating etniko’t rehiyonal bilang pangunahing makabansa’t demokratikong adhika para sa kagalingan at kaginhawahan ng sambayanan.

May pitong panukala ang adyenda at malalagom ito sa sumusunod: una, ang pagtatatag ng isang bukod at ganap na Kagawaran ng Kultura; ikalawa, ang pagtatatag ng Pambansang Surian sa mga Malikhaing Industriya sa loob ng Unibersidad ng Pilipinas; ikatlo, ang pagtangkilik sa potensiyal ng kultura at malikhaing gawain para sa produksiyong ekonomiko; ikaapat, ang pagtataguyod sa paglaganap ng Filipino bilang wikang pambansa; ikalima, ang pagtustos sa mga gampanin upang mapangalagaan at maisaayos ang mga pamanang likás at pangkultura; ikaanim, ang pagtatalaga ng isang opisyal na Tagapag-ugnay Pangkultura sa bawat bayan, lungsod, at lalawigan upang maging kinatawan ng Kagawaran ng Kultura sa naturang pook; at ikapito, ang pagsasanay sa mga guro sa mababa’t mataas na paaralan tungo sa wastong edukasyong pangkultura.

Ambisyoso ang naturang panukalang adyenda, at nag-iiwan ng maraming posibilidad.

Ang pagtataguyod ng Kagawaran ng Kultura (KK)ay nagbubukas ng pag-asa sa unang malas, ngunit nagbabadya rin ng panganib. Ito ay dahil kinakailangan ang muling pagsasabalangkas ng mga ugnayan, halimbawa sa panig ng Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining (NCCA), Sentrong Pangkultura ng Pilipinas (CCP), Pambansang Aklatan (PNL), National Historical Institute (NHI), Komisyon sa Wikang Filipino (KWF), National Book Development Board (NBDB), National Printing Office (NPO), at mga sangay ng ahensiyang pangkultura sa antas ng pamahalaang lokal. Kung ang naturang Kagawaran ay “pangangasiwaan” ang mga umiiral na ahensiya, ang mandato ng bawat ahensiyang nakapailalim dito ay dapat baguhin upang maiwasan ang duplikasyon ng mga trabaho at tungkulin.

Sa gayong pangyayari, may posibilidad na lusawin ang estruktura ng NCCA kung ito ay mag-uulit lamang ng trabaho ng KK. Ang KK bilang bukod at nagsasariling ahensiya ng pamahalaan ay nangangailangan ng pagsasabalangkas ng pambansang badyet, at paghahanap ng bagong bukál ng pondo para matustusan ang itataguyod na pasilidad, kawani, estruktura, at iba pang bagay na may kaugnayan sa operasyon nito. Samantala, ang pambansang alokasyon nito ay maaaring mailagay sa panganib depende sa magiging komposisyon ng kongreso. Kinakailangan kung gayon ang pagpapatibay ng bagong batas para matustusan ang gayong dakilang lunggati; at kahit mangako ang isang bagong pangulo hinggil sa pagsusulong ng pambansang kultura, ang kaniyang pangako ay posibleng mapako depende sa magiging resulta ng bakbakan, kung hindi man balitaktakan, sa loob ng batasan. Isang hakbang pasulong ang maimumungkahing pagtatatag ng party list ng mga manunulat at alagad ng sining na handang maghain ng panukalang batas para sa kanilang kapakanan.

Ito ay sapagkat hindi makapagbubuo agad ng Kagawaran ng Kultura ang sinumang papalaring maging pangulo pagkaraan ng Halalan sa Mayo 2010. Ang pagbubuo ng kagawaran ay nangangailangan ng malaking salapi; at depende sa panukalang badyet ng Kongreso, ang pangulo ng bansa ay makagagalaw lamang alinsunod sa itinatakda at saklaw ng naturang badyet na ipinasa ng Kongreso. Kung isasaalang-alang ang kakulangan [deficit] sa badyet sa 2010, malinaw na maihuhuli ang usapin ng kultura sa hapag ng gabinete. Ang tanging solusyon, kung gayon, ay maihalal ng taumbayan ang isang pangulong puwedeng maging diktador, at bilang mapagpalang diktador ay mapasusunod niya ang lahat ng sangay ng pamahalaan para unahin ang pagsusulong ng pambansang kultura.

Maiiba nang kaunti ang kaso ng panukalang “Pambansang Surian sa mga Malikhaing Industriya” dahil nakapailalim ito sa UP at ang gastusin nito ay maaaring isabay na lamang sa pagbubuo ng badyet ng UP na magsusumite naman ng panukala sa Kongreso. Ang dapat lamang linawin ay kung hanggang saan ang mandato ng pambansang surian—kung ito ba’y sa antas lamang na pampatakaran o pampangasiwaan—dahil nakasalalay sa gayong pangyayari ang magiging badyet nito.

Sa ganang akin, ang kinakailangan ay masinop na transisyon tungo sa pangarap na Kagawaran ng Kultura. Ang ganitong posibilidad ay maaaring simulan sa paglingon sa Saligang Batas ng 1987, Artikulo XIV, mga seksiyon 14–18.

SEKSYON 14.  Dapat itaguyod ng Estado ang pangangalaga, pagpapayaman at dinamikong ebolusyon ng isang pambansang kulturang Pilipino salig sa simulaing pagkakaisa sa pagkakaiba-iba sa kaligirang malaya, artistiko at intelektwal na pagpapahayag.

(2)  Dapat pasiglahin at tangkilikin ng Estado ang mga pananaliksik at mga pag-aaral tungkol sa mga sining at kultura.

SEKSYON 15.  Dapat tangkilikin ng Estado ang mga sining at panitikan.  Dapat pangalagaan, itaguyod, at ipalaganap ng Estado ang pamanang historikal at kultural at mga likha at mga kayamanang batis artistiko ng bansa.

SEKSYON 16.  Ang lahat ng mga kayamanang artistiko at historiko ng bansa ay bumubuo sa kayamanang kultural nito at dapat pangalagaan ng Estado na maaaring magregula sa disposisyon nito.

SEKSYON 17.  Dapat kilalanin, igalang, at pangalagaan ng Estado ang mga karapatan ng mga katutubong pamayanang kultural sa pagpapanatili at pagpapayaman ng kanilang kultura, mga tradisyon, at mga institusyon.  Dapat isaalang-alang nito ang mga karapatang ito sa pagbabalangkas ng mga pambansang plano at mga patakaran.

SEKSYON 18.  (1)   Dapat seguruhin ng Estado ang pantay na pagtamo ng mga pagkakataong kultural sa pamamagitan ng sistemang pang-edukasyon, mga kultural na entity sa publiko o pribado, at mga scholarship, mga kaloob at iba pang mga insentibo, at mga pampamayanang sentrong kultural at iba pang mga tanghalang pangmadla.

Sa naturang tadhana ng batas, maiisip na ginagawa na ang mga ito ng NCCA at CCP bagaman kulang na kulang ang ambag ng dalawang ahensiya para kalamayin ang loob ng mga manunulat at alagad ng sining. Kung iisipin na nauunsiyami ang tadhana ng konstitusyon, ito ay dahil wala pang batas na nagbibigay-kapangyarihan [enabling act] na magiging gulugod ng KK kung ihahambing sa Kagawaran ng Edukasyon (DepEd) at iba pang ahensiya ng pamahalaan. Ang kinakailangan kung gayon ay maisabatas ang pagbibigay-kapangyarihan tungo sa kaganapan ng KK. Ito dapat ang isa sa mga pangunahing panukala ng pambansang adyenda ng pangkat nina Almario, Cabrera, Cruz, at Lumbera.

Nakasaad din sa panukalang pambansang adyenda ang “pagtataguyod sa paglaganap ng Filipino bilang wikang pambansa.” Walang masama rito. Ang nasabing panukala ay humuhugot ng lakas sa itinatadhana ng Artikulo XIV, mga seksiyon 6–7.

SEKSYON 6.  Ang wikang pambansa ng Pilipinas ay Filipino.  Samantalang nililinang, ito ay dapat payabungin at pagyamanin pa salig sa umiiral na wika sa Filipinas at sa iba pang mga wika.

Alinsunod sa tadhana ng batas at sang-ayon sa nararapat na maaaring ipasiya ng Kongreso, dapat magsagawa ng mga hakbangin ang Pamahalaan upang ibunsod at puspusang itaguyod ang paggamit ng Filipino bilang midyum ng opisyal na komunikasyon at bilang wika ng pagtuturo sa sistemang pang-edukasyon.

SEKSYON 7.  Ukol sa layunin ng komunikasyon at pagtuturo, ang mga wikang opisyal ng Pilipinas ay Filipino at, hangga’t walang ibang itinatadhana ang batas, Ingles.

Ang mga wikang panrehiyon ay pantulong na mga wikang opisyal sa mga rehiyon at magsisilbi na pantulong na mga wikang panturo roon.

Dapat itaguyod nang kusa at opsiyonal ang Kastila at Arabik.

Nababalam ang kaganapan ng mga probisyong ito ng Konstitusyon dahil hangga ngayon ay wala pa ring batas na magbibigay-kapangyarihan [enabling act] na suhay ng wikang Filipino bilang “bilang midyum ng opisyal na komunikasyon at bilang wika ng pagtuturo sa sistemang pang-edukasyon.” Maimumungkahi kung gayon sa susunod na administrasyon na simulan na ang seryosong pagsasabatas na magpapatibay sa aplikasyon ng wikang Filipino sa iba’t ibang ahensiya ng pamahalaan. Mabibigo lamang ang ganitong hakbangin kung sakali’t baguhin muli ang nilalaman ng Konstitusyon, at iayon sa pampolitikang hakbangin ng mga bata ni Pang. Gloria Macapagal Arroyo na nangangarap muling bumalik sa Kongreso para maging Punong Ministro sa bagong sistema ng pamahalaan.

Masisilip ang isa pang butas sa panukalang pambansang adyenda sa kultura kapag pinagdikit ang KK (na sentralisado ang kapangyarihan) at ang pagtatalaga ng isang isang opisyal na Tagapag-ugnay Pangkultura sa antas ng pamahalaang lokal. Ang naturang tagapag-ugnay ay magiging kinatawan ng KK at “magpapatupad ng mga proyektong pangkultura para sa naturang pook.” Sa hangaring gawing sentralisado ang pagpapatakbo ng KK, mailalalagay sa alanganin ang debolusyon at desentralisasyon ng kapangyarihang itinatadhana ng Kodigo ng Pamahalaang Lokal ng 1991 (RA 7160). Ang pondo ay magmumula sa pamahalaang sentral, alinsunod sa binuong panukalang badyet ng kongreso, at ipamumudmod pababa sa mga pamahalaang lokal. Na problematiko, dahil ibig ng naturang Kodigo na bigyan ng kapangyarihan ang pamahalaang lokal at makapagsarili at makatayo sa sariling paa ngunit darating muli ang KK na ang ugnayan sa pamahalaang lokal ay hindi malinaw at maibabatay pa lamang sa mga umiiral na ugnayan na nagaganap sa loob ng NCCA, CCP, at KWF. Isa pang aspektong pagtatalunan ang alokasyon ng pondo sa mga pamahalaang lokal, at kung ano ang magiging batayan kung bakit dapat gawing priyoridad ang isang pook pangkultura kompara sa ibang pook pangkultura.

Ang problema sa pagsasakatuparan ng debolusyon at desentralisasyon ay makikita rin sa pagbubuo ng mga sentrong pook, gaya ng Metro Manila, Metro Cebu, at Metro Davao, na ang mga lungsod at munisipalidad ay pinagbubuklod para mabilis ang kolektibong paglago ng mga pook. Kung sisipatin sa panig ng debolusyon at desentralisasyon, ang pagbubuo ng mga metropolis ay salungat sa itinatadhana ng kodigo bagaman masisipat pa rin ito na bahagi ng mga pagsubok hinggil sa tamang timpla ng pamamahala sa antas ng lokal, kung ihaharap sa antas na pambansa. Kung babalikan ang panukalang pagbubuo ng KK at Pambansang Surian sa mga Malikhaing Industriya, ang dalawang ito ay daraan sa paglilitis kung hanggang saan mahihigit ang bisa nito sa antas ng pamahalaang lokal at sa pambansang antas na pagmumulan ng pondo para sa pagsasakatuparan ng mga grandeng programa at proyektong makaaapekto sa malaking populasyon ng mga Filipino.

Nais kong imungkahi sa pagbubuo ng pambansang adyenda sa kultura ang sumusunod:

  1. Ikawing ang pagbubuo ng Kagawaran ng Kultura sa pagbabalangkas ng Medium Term Philippine Development Plan (MTPDP) na maaaring simulan sa susunod na taon hanggang sa pagwawakas ng termino ng pangulo sa 2006.
  2. Magbuo, magpatibay, at magpatupad ng mga batas na magbibigay kapangyarihan [enabling law] sa mga probisyon ng Konstitusyon 1987 hinggil sa kultura at wika, partikular ang malaganap na paggamit sa Filipino bilang midyum ng komunikasyon at midyum sa edukasyon, samantalang pinayayabong ang mga lalawiganing wika, at ginagamit sa pandaigdigang talastasan ang mga internasyonal na wikang gaya ng Ingles, Espanyol, Arabe, at Mandarin.
  3. Seryosong balangkasin ang konsolidasyon ng mga ahensiya ng pamahalaan na pawang may kaugnayan sa kultura at sining, gaya ng NCCA, CCP, KWF, NBDB, at iugnay sa planong pagtatatag ng Kagawaran ng Kultura na isasalang sa Kongreso; at magtalaga ng mga pinunong may sapat na kakayahan, sigasig, at malasakit sa sining at kultura, bukod sa walang batik ng katiwalian o korupsiyon ang rekord.
  4. Iugnay at ikawing ang planong pagbubuo ng KK sa mga umiiral at panghinaharap na plano at programa ng iba pang ahensiya ng pamahalaan, gaya ng batasan, telekomunikasyon, transportasyon, pagawaing-bayan, sandatahang lakas, industriya ng aklat at palimbagan, edukasyon, turismo, kalusugan, isports, at iba pa.
  5. Pagpapaunlad ng umiiral na balon ng pondo ukol sa kultura at sining, pagsasabalangkas ng taunang pambansang badyet, at paghahanap ng karagdagang bukal ng pondo na kusang palo ng susunod na administrasyon para sa lunggating pagsasakatuparan ng KK.
  6. Paglulunsad ng malawakang konsultasyon hinggil sa masinop na ugnayan ng sentralisadong KK at desentralisadong KK alinsunod sa itinatadhana ng Saligang Batas at Kodigo ng Pamahalaang Lokal, at batay sa umiiral na komposisyon ng mga pook na binuo bilang metropolis at mga pook na nagsasarili.
  7. Pagtataguyod ng Surian ng mga Malikhaing Industriya na kakatawanin ng mga manunulat at alagad ng sining mula sa iba’t ibang organisasyon, anuman ang kulay ng paniniwala, uring pinagmulan, at antas ng edukasyon.
  8. Tangkilikin at seryosong harapin ang pagpapaunlad ng panloob na industriya ng papel, makinarya at kasangkasan sa palimbagan, tinta at iba pa, samantalang isinasaalang-alang ang pagbabawas ng taripa sa mga imported na papel, tinta, aklat at mga babasahing may kaugnayan sa edukasyon, panitikan, at iba pang larang.
  9. Ibaba ang buwis na ipinapataw sa mga malikhaing obra ng mga manunulat at alagad ng sining para matulungan silang makatindig sa sariling paa at makapamuhay nang marangal.
  10. Isulong ang pambansang programa hinggil sa pangangasiwa ng internet at kaugnay nito sa telekomunikasyon para mapangalagaan ang sariling kultura mula sa pagkalusaw, samantalang itinatampok ang mga positibo nitong katangian para sa kapakinabangan ng sambayanan.

Mga mungkahi lamang ito at maaaring hindi makarating sa awtoridad. Ngunit puwedeng maisaalang-alang ng susunod na administrasyong may ginintuang pangarap—na magtutuwid sa tiwaling pagpapahalaga ng mga nakalipas na panahon.

Balagtas Rally

Mga Pambansang Alagad ng Sining Virgilio S. Almario at Bienvenido Lumbera, kasama ang mga manunulat at iba pang artist na nagrali sa harap ng bantayog ni Balagtas noong Abril 2, 2010. Kuha ni Phillip Kimpo Jr.