Elegansiya ng Ligoy sa “Currimao Fiesta” ni Alwynn C. Javier

Parola, Kuha ni bobby Añonuevo

Parola, Kuha ni Bobby Añonuevo

“Ligoy” ang isa sa mga kahanga-hangang katangian ng Filipino, na ibinatay nang malaki sa Tagalog at sinuhayan ng mga lalawiganing wika sa Filipinas. Tumutukoy ang “ligoy” sa di-tuwirang paraan ng pagsasabi ng kahulugan, at ginagawa ito sa pamamagitan ng pagkasangkapan sa pahiwatig, talinghaga, at sagisag na pawang matalik sa loob ng mga nag-uusap. Sa pag-aaral ng sosyo-antropologong si Dr. Melba Padilla Maggay, ang ligoy ay kaakibat ng kulturang mataas ang antas ng pagkakaunawaan. (Hinango ni Maggay ang mataas na kontekstong kultura sa teorya ni Edward Hall.) Nagaganap ito dahil sa “mahabang tradisyon ng madalasang pakikipag-ugnayan.” Mataas umano ang antas ng pakikiramdam ng bawat kasapi sa kultura, kaya hindi nangangailangan “ng lantarang kodigo o hayagang panuntunan” kung paano uunawain ang ipinahahatid na mensahe ng mga katutubo sa kultura.

Mahalaga ang ligoy sa tula, kung ipapalagay na ang tula ay isang uri ng komunikasyon, at ang diskurso ng makata ay abot ng diskurso ng mga mambabasa. Kapag kinasangkapan ang ligoy, ang pinakamarikit na katangian ay nakapagbabalatkayo ng nakaririmarim na anyo, gaya sa mga tula ni Mike L. Bigornia. Ang kabatiran ay pasikot-sikot, kaya ang bumabasa ng tula ay nahahamon ang guniguni at nagkakaroon ng iba’t ibang pagmalay at pagtanaw hinggil sa pinapaksa. At ang mabigat na pamumuna o pagdaramdam ay nadaraan sa masining na pagpapatawa, kaya gumagaan ang tama pagsapol sa pinatutungkulan. Tanggalan ng ligoy ang tula ay maaasahan ang walang kalasa-lasang mga taludtod at maninipis na saknong na higit na maluwang ang espasyo ng papel kaysa sa dapat taglaying diwain ng tula.

Ang ligoy ng tula ay hindi nangangahulugan ng pag-aaksaya ng mga salita, gaya ng inaakala ng ilang kabataang makata. Iba ang walang habas na paglulustay ng mga salita sa ligoy, dahil ang masasatsat tumula ay karaniwang hindi batid ang kanilang pinagsasasabi. Ang ligoy ay isang sining ng tantiyadong pagbanda at pagpapadaplis, kumbaga sa bilyar, para makapagbuslo ng bola. Ang ligoy ay masinop na paglalatag ng patibong, kumbaga sa ahedres, o kaya’y pagpapadama para lansihin ang kalaban. At ang ligoy ay pagsasabi nang walang kurap, bagaman nagsisinungaling, na ang pakana ay tarakan ng punyal sa dibdib ang kausap.

Katangian ng Filipino ang ligoy na taliwas sa tahas na Ingles, at kung idaragdag ang isa pang kapatid na katangian—ang tinatawag na kabulaklakan—ay higit na kalulugdan ang wikang Filipino. Ang kabulaklakan ng Filipino, o sabihin nang Tagalog, ay hindi dapat tingnang kahinaan, bagkus isang elemento ng lakas at talas. Nagkakaroon lamang ng problema sa Filipino dahil ang bumabasa nito ay ginagamit ang panuntunang Ingles, na para bang walang bukod na katangian ang Filipino. Matalik ang Filipino sa Espanyol, na higit na mabulaklak, at ang ligoy na binihisan ng masalimuot na disenyo ay angkop na angkop sa pagbubuo ng nobela at epikong tula.

Isang halimbawa ng ligoy ang matatagpuan sa tulang “Currimao Fiesta” (2006) ni Alwynn C. Javier. Purong Ilokano si Javier na mula sa liping magsasaka ngunit pambihira kung kumasangkapan ng wikang Filipino. Nagwagi siya nang ilang ulit sa Timpalak Palanca, at ngayon ay abala sa pagtuturo sa Ateneo de Manila University. Heto ang kaniyang tula:

Currimao Fiesta
ni Alwynn C. Javier

Gutom ang nagbunsod sa kanilang
makipagsapalaran sa ibang bayan.
Ang mga magsasaka ng Cabugao,
bawang na nagpahugot sa karampot
na lupa sa pagitan ng dagat at bundok.
Ang matatanda ng Bacarra,
sibuyaw na nagpabunot sa mahinang
kapit ng mabuhanging lupa.
Ngayo’y palay silang nakayuko
sa mayamang lambak ng Isabela;
pinyang nakatunghay sa patag ng Bukidnon;
malunggay na nag-ugat sa baybayin ng Hawaii.

Tunghayan ang piging ng mga balikbayan:
kung paano nilalamusak ang utak ng baka
at inilalamas sa malapot na dinakdakan;
kung paano pinipiga ang apdo ng kalabaw
at ibinubuhos sa lamanloob ng papaitan;
kung paano kinakanaw ang nanigas na dugo
at inihahalo sa asim ng sinampalukang aso.

Makisalo sa hapag ng karangyaan:
may umaapaw nang sabaw sa bandehado;
may namumuong sebo sa isang sartin;
may nanggigitatang pitsel ng tubig-poso;
may lumang mumo sa plastik na plato.
Maghanda sa pagkakamay:
sa sabay-sabay na paghinaw sa tubig;
sa walang habas na pagdakma sa kanin;
sa walang patumanggang pagdampot ng ulam;
sa garapal na pagkalawkaw sa plato;
sa daklot-daklot na pagsubo.

Makitawa sa eksena ng mga bisita:
ang kantiyaw sa dating batang galisin
na ngayon ay milyonaryo na;
ang nakangingilong haguthot
ng mamang di-matanggalan ng tinga;
ang aleng biglang nabilaukan
habang namumuwalan;
ang nilalangaw na pulang dura
ng matandang ngumunguya ng nganga.

Mangahas man ang batang nakapag-aral
na maghanap ng senyal ng sopistikasyon,
mapapahiya siya sa katotohanang
kabilang siya sa lahi ng mga dugyot at kuripot
at walang layás na bituka ang maaaring makalimot.

Ipinamamalas ni Javier sa kaniyang tula ang isang paraan ng paglalatag ng parikala. Ang nagsasalita sa tula, na maaaring ang kabataang nakapag-aral sa Maynila o kaya’y sa ibang bansa, ay inilahad ang mga pangyayari na dinaranas ng mga Ilokano. Ang unang saknong ay pulos ligoy na inihalintulad ang mga magsasaka at matanda sa bawang at sibuyas na madaling ilipat kung saan, ngunit mabilis ding magtagumpay. (Bawang at sibuyas ang mga produkto ng lupain sa Ilokos, at malaking negosyo magpahangga ngayon.) Ang transpormasyon ng pagkatao at antas ng kabuhayan ay mapapansin sa paggamit ng “palay,” “pinya,” at “malunggay” mula sa pagiging halamang-ugat. Lumawak din ang espasyo ng naturang mga Ilokano, at mahihiwatigan ang paglalakbay mulang ibang lalawigan tungong ibayong-dagat.

Sa ikalawang saknong, pambihira ang detalye sa paghahanda ng piging para sa mga balikbayan, na mahihinuhang Ilokano pa rin. Nakapaglalaway ang dinakdakan, papaitan, at sinampalukang aso, na pawang eksotiko ang pagtitimpla at pagluluto na parang sadyang ibinagay sa nangulilang mga Ilokano. Susuhayan ng ikatlong saknong ang ikalawang saknong, at ang detalyadong paglalarawan ng paraan ng pagkain, mulang paghihinaw [i.e., paghuhugas ng kamay] hanggang padaklot na pagsubo ng pagkain ay tila kakatwang tagpo na mala-karnabal.  Pipihit ang tagpo sa anyo ng mga bisita, na may milyonaryo, marungis, at waring salaula.

Matatagpuan ang parikala sa dulong saknong. Walang silbi ang sopistikasyon sa mga tagpo ng pagtitipon-tipon, at ibinabalik sa alaala ang mga sinaunang pagkakakilanlan sa mga Ilokano gaya ng “dugyot” at “kuripot.” Ang dugyot ay tumutukoy sa katangiang marumi o magulo ang pamamaraan, kumbaga sa pisikal na anyo; samantalang ang kuripot ay tumutukoy sa labis na pagtitipid sa gastos. Ngunit ang dugyot at kuripot, kung aaninawin sa tula, ay mga terminong ipinapataw ng mga tagalabas sa kulturang Ilokano. Sa dulo ng tula, walang pakialam ang mga balikbayan kung ano man ang itawag sa kanila. Ang higit na mahalaga ay ang pagbabalik mula sa matagal na panahong pagkakawalay, ang pagsasalo-salo sa tagumpay, at ang pakikibahagi muli sa pamayanan ng kulturang Ilokano.

“Walang layás na bituka ang maaaring makalimot,” ito ang pagwawakas ng tula. Na napakagandang taktika kung isasaalang-alang na malimit makipagsapalaran ang mga Ilokano kung saan-saan upang humanap ng ikabubuhay at seguridad sa buhay. Ngunit gaano man kalayo ang kanilang nilakbay ay hindi nila nalilimot ang ugat at kultura. Sa tula ni Javier, ang deskripsiyon hinggil sa piging, kainan, kumustahan, at iba pa ay isa lamang ligoy para ipamalas na hindi nagbabago ang mga Ilokano hinggil sa pamilya. Maaaring sa unang malas ay pisikal na anyo ang tinitingki ng tula, subalit higit pa sa panlabas na anyo ang paglabas sa sarili—at pag-angkin ng Kailokuhan—upang makisalo sa mga kapuwa Ilokano nang di-alintana ang sasabihin ng mundo.

Mapapansin sa tula ni Javier na ang talinghaga ng “gutom” ay doble-talim, gayundin sa pagkasangkapan sa “pagkain” at “piging.” Baligtaran din ang pahiwatig ng pamagat na “Currimao” (kurimaw) na nagpapahiwatig ng masagwang anyo, at unang pinasikat sa palabas na Eat Bulaga! ng GMA Network. Ang kurimaw ay hindi lamang ang pook at tao, at tumatagos kahit sa panig ng bumabasa. Ipinakikita lamang ni Javier na ang paghuhunos ng Ilokano ay madaraan sa ligoy, at ang pagsasabi ng katotohanan ay hindi laging sa paraang tahas at kumbensiyonal. Hindi natitighaw ng yaman ang uhaw sa lupang tinubuan. At kung babalikan ang sinaunang kawikaan, umulan man ng ginto sa ibayong dagat ay hindi maipaparis yaon sa ginhawang matatamo sa sariling bayan.

Dapat pag-aralang muli ang bisa ng ligoy alinsunod sa punto de bista ng Filipino. At ito ang maaaring unang leksiyon ng mga kabataan para makaiwas maging kritikastro at mambeberso ng kanilang iniinugang panahon.

Isang Tugon

  1. Napahanga po ako sa pagpapaliwanag ng isang napakagandang tula. Tunay nga pong napaka-epektibo ng ligoy sa pagpapalaway sa tunay na mensahe ng tulang Currimao.

    Maraming Salamat po. Mabuhay po kayo.

Mag-iwan ng Tugon

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Palitan )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Palitan )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Palitan )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Palitan )

Connecting to %s

%d bloggers like this: