Advertisements

Ilang Pagbubulay sa Buhay

Nakaiinip ang kaibigan, kung ang iyong kaibigan ay pamamaalam, at ikaw ay nakatakdang mabuhay nang mahaba sa dapat asahan.

∞ ∞ ∞

Sumasayaw sa iyong paningin ang mga alaala ng sakate at sampagita, ang pagpapakain ng mga baboy sa kural, at ilang baryang iuuwi upang ipambili ng bigas at gulay.

Iindak ka sa parang. At ikaw ang pinakamarikit na nilalang.

∞ ∞ ∞

Yayakapin mo ang iyong mga anghel. Idadampi sa noo nila ang kalinga at pag-aalala. At sa iyong pagtanda, yayakapin ka ng mga anghel, at idadampi sa iyong noo ang pinakamatimyas na pagmamahal.

∞ ∞ ∞

Ilang payyo ang katumbas ng pagsisikap ng magulang para sa anak? Itatanong mo ito sa iyong sarili, na tila ang iyong magulang ay may tungkuling magpanday ng mga dambuhalang tulay tungong kalangitan para sa iyo at sa iyo lamang.

∞ ∞ ∞

Makalalakad ang magulang nang laksa-laksang milya para sa anak, ngunit ang anak ay hindi mailalakad ang magulang nang kahit isang dipa.

Mauunawaan mo ito habang nakatitig sa iyong ina, at ang iyong ina ay lumuluha nang hindi mo maunawaan.

∞ ∞ ∞

Isisilang ka sa banig, at magsisilang ka sa banig. Mararatay ka sa banig, at ang banig ay ibibilot ka bago ihulog sa hukay.

Iginagalang mo ang banig, at maglalala ka ng maraming banig sa aming mga isip at kalooban.

∞ ∞ ∞

Kumain ka na ba? Dumating na ba ang iyong kapatid? Matamlay ka yata? Mahaba ang litanya ng pag-aalala ng ina, at ang mga anak ay mauumid sa kahihiyan dahil hindi ka nila ganap na magagantihan.

∞ ∞ ∞

Madaling-araw pa’y magsasaing ka’t maghahanda ng mga ulam. Magtataka ang iyong mga anak kung bakit pinakamasarap ang prito mong itlog o tuyo, na hindi maipaparis sa pinakamasaganang piging. Anu’t napakatamis ng tsokolate kapag ikaw ang nagtimpla!

Marahil, sadyang may mahika ang mga palad ng magulang. At ito ang tutuklasin ng mga anak, hanggang sila’y maging magulang din pagdating ng araw.

∞ ∞ ∞

Maglalaba ka at lalabhan ang aming kasuotan o susuotan. Magpaplantsa ka at aayusin ang gusot ng aming kalooban. Ihahanger mo ang palda o pantalon, hanggang di-alintana ninuman ang iyong pagdaramdam.

Winika ito ng anak, habang tinatanaw ang kaniyang pawisang magulang.

∞ ∞ ∞

Tatanda rin ako. At tatanda rin ang aking kabiyak. Ang nakapagtataka’y lalong sumisigla ang aming pagtitinginan habang kami’y nagkakauban.

∞ ∞ ∞

Makintab ang sahig. Makislap ang bintana. Mabango ang banyo. Malinis ang hapag. Maaliwalas ang mga silid at sala. Kung magagawa ito ng isang ina para sa kaniyang mga supling at kabiyak, ang tahanan ay langit na ibig kong marating.

∞ ∞ ∞

Yayaman ang aking mga anak, sabi ng magulang, ngunit ang kanilang yaman ay hindi mababayaran magpakailanman ang aking pinaghirapan.

Titingalain ng mga anak ang magulang. At kailangan ang kagitingan kahit sa gayong kapayak na paraan.

Advertisements

Alamat ni Tungkung Langit

Hindi makapaniwala ang mga tao noon na wala naman talagang langit at lupa. Ako, si Alunsina, at ang asawa kong si Tungkung Langit ang pinagmulan ng lahat ng bagay. Kaming dalawa lamang ang pinag-ugatan ng buhay. Mula sa kaibuturan ng kawalan, itinakda ng aming kasaysayan ang paglitaw ng daigdig ng mga tao.

Nabighani si Tungkung Langit nang una niya akong makita. Katunayan, niligawan niya ako nang napakatagal, sintagal ng pagkakabuo ng tila walang katapusang kalawakan na inyong tinitingala tuwing gabi. At paanong hindi mapaiibig si Tungkung Langit sa akin? Mahahaba’t mala-sutla ang buhok kong itim. Malantik ang aking balakang at balingkinitan ang mahalimuyak na katawan. Higit sa lahat, matalas ang aking isip na tumutugma lamang sa gaya ng isip ni Tungkung Langit.

Kaya sinikap ng aking matipuno’t makapangyarihang kabiyak na dalhin ako doon sa pook na walang humpay ang pag-agos ng dalisay, maligamgam na tubigan. Malimit kong marinig ang saluysoy ng tubig, na siya ko namang sinasabayan sa paghimig ng maririkit na awit. Napapatigalgal si Tungkung Langit tuwing maririnig ang aking tinig. “Alunsina,” aniya, “ikaw ang iibigin ko saan man ako sumapit!” Pinaniwalaan ko ang kaniyang sinambit. At ang malamig na simoy sa paligid ang lalo yatang nagpapainit ng aming dibdib kapag kami’y nagniniig.

Napakasipag ng aking kabiyak. Umaapaw ang pag-ibig niya; at iyon ang aking nadama, nang sikapin niyang itakda ang kaayusan sa daloy ng mga bagay at buhay sa buong kalawakan.

Iniatang niya sa kaniyang balikat ang karaniwang daloy ng hangin, apoy, lupa, at tubig. Samantala’y malimit akong maiwan sa aming tahanan, na siya ko namang kinayamutan. Bagaman inaaliw ko ang sarili sa paghabi ng mga karunungang ipamamana sa aming magiging anak, hindi mawala sa aking kalooban ang pagkainip. Wari ko, napakahaba ang buong maghapon kung naroroon lamang ako’t namimintana sa napakalaki naming bahay.

Madalas akong gumawi sa aming pasigan, at manalamin sa malinaw na tubig habang sinusuklay ang mababangong buhok. Ngunit tuwing tititig ako sa tubig, ang nakikita ko’y hindi ang sarili kundi ang minamahal na si Tungkung Langit.

Sabihin nang natutuhan ko kung paano mabagabag. Ibig kong tulungan ang aking kabiyak sa kaniyang mabibigat na gawain. Halimbawa, kung paano itatakda ang hihip ng hangin. O kung paano mapasisiklab ang apoy sa napakabilis na paraan. O kung paano gagawing malusog ang mga lupain upang mapasupling nang mabilis ang mga pananim. Ngunit ano man ang aking naisin ay hindi ko maisakatuparan. Tumatanggi ang aking mahal. “Dito ka na lamang sa ating tahanan, Alunsina, di ko nais na makita kang nagpapakapagod!”

Tuwing naririnig ko ang gayong payo ni Tungkung Langit, hindi ko mapigil ang maghinanakit. Kaparis ko rin naman siyang bathala, bathala na may angkin ding kapangyarihan at dunong. Tila nagtutukop siya ng mga tainga upang hindi na marinig ang aking pagpupumilit. Nagdulot iyon ng aming pagtatalo. Ibig kong maging makabuluhan ang pag-iral. At ang pag-iral na yaon ang sinasagkaan ng aking pinakamamahal.

Araw-araw, lalong nagiging abala si Tungkung Langit sa kaniyang paggawa ng kung ano-anong bagay. Makikita ko na lamang siyang umaalis sa aming tahanan nang napakaaga, kunot ang noo, at tila laging malayo ang iniisip. Aaluin ko siya at pipisilin naman niya ang aking mga palad . “Mahal kong Alunsina, kapag natapos ko na ang lahat ay wala ka nang hahanapin pa!” At malimit nagbabalik lamang siya kapag malalim na ang gabi.

Sa mga sandaling yaon, hindi ko mapigil ang aking mga luha na pumatak; napapakagat-labi na lamang ako habang may pumipitlag sa aking kalooban.

Dumating ang yugtong nagpaalam ang aking kabiyak. “Alunsina, may mahalaga akong gawaing kailangang matapos,” ani Tungkung Langit. “Huwag mo na akong hintayin ngayong gabi’t maaga kang matulog. Magpahinga ka. Magbabalik din agad ako. . . .” May bahid ng pagmamadali ang tinig ng aking minamahal. Lingid sa kaniya, nagsisimula nang mamuo sa aking kalooban ang matinding paninibugho sa kaniyang ginagawa. Umalis nga si Tungkung Langit at nagtungo kung saan. Subalit pinatititikan ko siya sa dayaray upang mabatid ang kaniyang paroroonan. Ibig ko siyang sundan.

Natunugan ni Tungkung Langit ang aking ginawa. Nagalit siya sa dayaray at ang dayaray ay isinumpa niyang paulit-ulit na hihihip sa dalampasigan upang ipagunita ang pagsunod niya sa nasabing bathala. Samantala, nagdulot din yaon ng mainit na pagtatalo sa panig naming dalawa.

“Ano ba naman ang dapat mong ipanibugho, Alunsina?” asik ni Tungkung Langit sa akin. “Ang ginagawa ko’y para mapabuti ang daloy ng aking mga nilikha sa daigdig ng mga tao!” Napoot ang aking kabiyak sa akin. Nakita ko sa kaniyang mga mata ang paglalagablab, at lumalabas sa kaniyang bibig ang usok ng pagkapoot. Dahil sa nangyari, inagaw niya sa akin ang kapangyarihan ko. Ipinagtabuyan niya ako palabas sa aming tahanan.

Oo, nilisan ko ang aming bahay nang walang taglay na anumang mahalagang bagay. Nang lumabas ako sa pintuan, hindi na muli akong lumingon nang hindi ko makita ang bathalang inibig ko noong una pa man. Hubad ako nang una niyang makita. Hubad di ako nang kami’y maghiwalay.

Alam kong nagkamali ng pasiya si Tungkung Langit na hiwalayan ako. Mula noon, nabalitaan ko na lamang na pinananabikan niya ang paghihintay ko sa kaniya kahit sa gitna ng magdamag; hinahanap niya ang aking maiinit na halik at yakap; pinapangarap niyang muling marinig ang aking matarling na tinig; inaasam-asam niya na muli akong magbabalik sa kaniyang piling sa paniniwalang ibig kong makamit muli ang kapangyarihang inagaw niya sa akin. Ngunit hindi.

Hindi ko kailangan ang aking kapangyarihan kung ang kapangyarihan ay hindi mo rin naman magagamit. Hindi ko kailangan ang kapangyarihan kung magiging katumbas iyon ng pagkabilanggo sa loob ng bahay at paglimot sa sariling pag-iral.

Ipinaabot sa akin ng dayaray ang naganap sa dati naming tahanan ni Tungkung Langit. Sinlamig ng bato ang buong paligid. Pumusyaw ang dating matitingkad na palamuti sa aming bahay. Lumungkot nang lumungkot si Tungkung Langit at laging mainit ang ulo. “Mabuti naman,” sabi ko sa dayaray. “Ngayon, matututo rin si Tungkung Langit na magpahalaga sa kahit na munting bagay.”

Umaalingawngaw ang tinig ni Tungkung Langit at inaamo ako dito sa aking bagong pinaghihimpilan upang ako’y magbalik sa kaniya. Ayoko. Ayoko nang magbalik pa sa kaniya. Kahit malawak ang puwang sa aming pagitan, nadarama ko ang kaniyang paghikbi. Oo, nadarama ko ang kaniyang pighati. Lumipas ang panahon at patuloy niya akong hinanap. Ngunit nanatili siyang bigo.

Ang kaniyang pagkabigo na mapanumbalik ang aking pagmamahal ay higit niyang dinamdam. Nagdulot din yaon sa kaniya upang lalong maging malikhain sa paghahanap. Akala niya’y maaakit ako sa kaniyang gawi. Habang nakasakay sa ulap, naisip niyang lumikha ng malalawak na karagatan upang maging salamin ko. Hindi ba, aniya, mahilig si Alunsina na manalamin sa gilid ng aming sapa? Nababaliw si Tungkung Langit. Hind gayon kababaw ang aking katauhang mabilis maaakit sa karagatan.

Pumaloob din si Tungkung Langit sa daigdig na nilikha niya na laan lamang sa mga tao. Naghasik siya ng mga buto at nagpasupling ng napakaraming halaman, damo, palumpong, baging, at punongkahoy. “Marahil, maiibigan ito ni Alunsina,” ang tila narinig kong sinabi niya. Gayunman, muli siyang nabigo dahil hindi ako nagbalik sa kaniyang piling.

Humanap pa ng mga paraan ang dati kong kabiyak upang paamuin ako. Halimbawa, kinuha niya sa dati naming silid ang mga nilikha kong alahas. Ipinukol niya lahat ang mga alahas sa kalawakan upang masilayan ko. Naging buwan ang dati kong ginintuang suklay; naghunos na mga bituin ang mga hiyas ko’t mutya; at naging araw ang ginawa kong pamutong sa ulo. Kahit ano pa ang gawin ni Tungkung Langit, hindi na muli akong nagbalik sa kaniyang piling.

Namighati siya. At nadama niya kung paanong mamuhay nang mag-isa, gaya lamang ng naganap sa akin dati doon sa aming tirahan. Lumuha nang lumuha si Tungkung Langit, at ang kaniyang pagluha ay nagdulot sa unang pagkakataon ng pag-ulan. Kapag siya’y humahagulgol, nagbubunga yaon ng malalakas na pagkulog at pagkidlat. May panahong tumitindi ang kaniyang pighati, kaya huwag kayong magtaka kung bakit umuulan. Ang mga luha ni Tungkung Langit ang huhugas sa akin, at sa aking kumakawag na supling.

[Hango sa mito ng Hiligaynon at Waray,  at muling isinalaysay ni Roberto T. Añonuevo]

Ang Trahedya ng Bayani sa Pangwakas na Hudhud

Kalugod-lugod na proyekto ang Huling Hudhud ng Sanlibong Pagbabalik at Paglimot para sa Filipinas kong Mahal (2009, C&E Publishing) ni Rio Alma, ang alyas ng Pambansang Alagad ng Sining Virgilio S. Almario. Sa nasabing akda’y muling itinatampok ang paghahanap ng mga butil ng hiyas sa Filipinas, at tinutuklas sa tatlong pananaw ang kaakuhan ng Filipino. Sa unang malas ay nakasisindak ang pagbabasa ng tula. Una, namumutiktik ang epigrape mula sa kasaysayan, kultura, panitikan, at iba pang larang na kung hindi batid nang lubos ng mambabasa’y sisisihin niya ang angking katangahan. Ikalawa, malalim ang bokabularyo ng makata, at ang bokabularyong ito ay tinumbasan ng dalubhasang paggamit ng iba’t ibang pamamaraan ng pagtula. Ikatlo, malawak ang pintungan ng pananalinghaga at dalumat ng makata, at ang dalumat at pananalinghagang ito ay pinagsamang karanasan at pag-aaral na pawang may kaugnayan sa paglalakbay sa Filipinas at ibang bansa. Ikaapat, matayog ang bisyon ng tula na lumalagom wari sa pagbubulay ng makata bilang manlilikha at tagasubaybay ng kasaysayan ng panitikan at kasaysayan ng Filipinas. At ikalima, mabigat ang panukalang pagbabago ng tula, o ng mga persona ng tula, kung paano ganap na mapauunlad ang Filipinas. Waring nilalagom lamang ni Rio Alma sa naturang akda ang lahat ng kaniyang dating ginawa sa pagtula, at anumang dagdag na pagbabago’y matatagpuan sa pinaglakip na karanasan sa pagtula ng iba pang makatang Filipino.

Sa pagsusuring ito, sisikaping ipaliwanag ang dalumat ng trahedya ng kabayanihan sa panig ng Filipinas habang tumatanaw sa konsepto ng trahedya doon sa kanluran. Ilan sa mahahalagang tanong na tatangkaing sagutin ang sumusunod: Una, paano sinisipat ng “Diwa ng Kasaysayan” ang tatlong bayani-manlalakbay sa epiko? Ikalawa, ano ang konsepto ng trahedya sa bawat personang bayani sa epiko? Ikatlo, ano ang puwesto ng kasaysayan sa pagtimbang sa bawat bayani? Ikaapat, paano lumulugar ang bawat persona-bayani sa pagharap sa itinuturing nitong kasamaan? Ikalima, ano ang konsepto ng gunita bilang lunan ng tunggalian sa buong epiko? At ikaanim, ano ang mga panukalang pagtanaw sa Filipinas na maituturing na trahedya sa mga persona ng tula?

Ang konsepto ng kasaysayan
Ipinakilala sa epiko ang “Diwa ng Kasaysayan” na matutunghayan sa pambungad, at nag-aanyaya sa mga manlalakbay na tuklasin muli ang Filipinas. Mahihiwatigan agad sa seksiyong ito ang maaaring tahakin ng salaysay. Kung ang “Diwa ng Kasaysayan” ay ituturing na isang omnisyente’t makapangyarihang tinig, ang tinig na ito ang lilitis at magpupurga sa katauhan ng tatlong personang kinabibilangan nina Aliguyon, Jose Rizal, at Kabataang Di-kilala. Ito ay dahil may kakayahan ang Diwa ng Kasaysayan na mabatid nang malawak at malalim ang Filipinas, bukod sa natatanto ang katauhan ng tatlong pilas na persona, at ang pagkakabatid sa bansa ay higit sa karaniwang maisasaad ng aklat at iba pang babasahin. Matitingnan din ang Diwa ng Kasaysayan na mahalagang bahagi ng Filipinas, bagaman hindi ito ganap na masusukat o mailalarawan o mauunawaan. Subalit madarama ang gayong diwa—sa pamamagitan ng mga hulagway, sagisag, at pahiwatig—na pawang makapagtataglay ng pambihirang hiwaga lalo na sa tatlong pilas na persona.

May anomalya agad sa paanyaya ng Diwa ng Kasaysayan. Ang “paanyaya” ay kapuwa hámon at pagsubok, at sinumang tutugon ay makaaasa na sasailalim siya sa matinding pagdalisay ng katauhan. Ang pagtugon sa paanyaya ay makapagpapahiwatig na ang kalahok ay nagtataglay ng bukod-tanging katangiang nakahihigit sa kayang taglayin ng mortal. Ito ay dahil hinihingi sa sinumang tutugon ang masigasig, matalim, at masinop na pakikipagdiyalogo hinggil sa mahahalagang paksang may kaugnayan sa kabansaan at pagkamamamayan. Makikipag-usap ang Diwa ng Kasaysayan sa tatlong pilas na persona, at tutugon ang tatlong tauhan sa magkakaibang pagdulog.  Magkakaroon ng mahabang paglalakbay na kayang sumalungat sa daloy ng panahon at espasyo, alinsunod sa lawak at husay ng imahinasyon ng makata, at makakatagpo ng tatlong persona ang iba pang tauhang magpapakilala ng iba pang pangyayaring magpapalitaw ng trahiko at heroikong aksiyon. Ang pagtugon ng tatlong pilas na persona sa Diwa ng Kasaysayan ay isa nang pagkilala at pagtanggap sa awtoridad nito at kapangyarihan. Mahihinuha rito na ang tatlong pilas na persona ay nakapailalim sa Diwa ng Kasaysayan. Ang pakikipagdiyalogo ng tatlong tauhan sa nagkatawang-tao na Kasaysayan ang masasabing paglilinaw ng kalabuan at pagtutuwid ng pagkakamali noong nakaraan—tungo sa maaliwalas na bukas at pag-angkin muli sa dating maginhawang kalagayan.

Kung ang paglalakbay sa kasaysayan ay isasadula ng tatlong persona, ang bawat persona ay magkakaroon ng tatlong magkakaibang pook, panahon, pakikipagsapalaran, pangalan, at pagkilala sa kani-kaniyang daigdig. Halimbawa, ang pook at panahon ni Aliguyon ay iba sa pook at panahon ni Rizal at sa karanasan ng Kabataang Di-kilala. Sa ganitong pagkakataon, magiging iba rin ang salalayan ng pagsuri sa katauhan ni Aliguyon sa dalawa pa niyang kapuwa manlalakbay, na ang posibilidad ng pag-iral ay magaganap hindi sa materyal na realidad bagkus sa realidad ng guniguni. Ang Aliguyon kung gayon na lumabas sa kaniyang ili at nagising sa Kadungayan, at naglakbay sa iba’t ibang pulo at panahon, ay hindi magiging pareho ng karanasan ni Rizal na umiral sa Perdido Eden at ng Kabataang Di-Kilala na naglulunggati ng Nelendangan dahil magkakaiba ang kanilang mga pook at pangangailangan, alinsunod sa hinihingi ng panahon, bagaman maisasaad din na posibleng magsalupong ang kanilang lunggati [at salaysay] sa tinatawag na Filipinas.

Ipagpalagay nang maaaring maganap ang lahat sa daigdig ng haraya, na tatawagin sa tulang “binagong kasaysayan.” Ang kasaysayang ito ay hindi makaiiral gaya ng kronika, dahil maaaring ang interpretasyon sa kasaysayan at pakikipagsapalarapan ay pinanghihimasukan ng makapangyarihan at mala-bathalang tinig na nakababatid ng kasaysayan ng Filipinas at kayang magpanukala ng pagbabago sa hinaharap, alinsunod sa pambihirang pagtanaw na Filipino sa daigdig. Sa ganitong pagkakataon, ang trahikong pagkilos ay hindi basta paggagad sa materyal na realidad—na may simula, gitna, at wakas—alinsunod sa pananaw ni Aristotle, at nilalagom ng pangangailangan at posibilidad. Ang trahikong pagkilos ay masisipat sa pakikilahok ng mambabasa sa nabubuong kasaysayan sa bawat persona; at ang anumang kakulangan o kalabisan ng bawat persona ay maaaring ipaliwanag ng pabigkas at pasulat na tradisyon ng kasaysayan at panitikan, gaya ng isinasaad sa serye ng epigrape. Si Rizal at ang Kabataang Di-Kilala, samakatwid, na bagaman masisipat na higit na matimbang sa daigdig ng materyal na realidad, ay makatutulay din sa daigdig ng mito at kababalaghan.

Matatagurian ang gayon na “mala-karnabal,” kung hihiramin ang dila ni Mikhail Bakhtin. Ang mala-karnabal na tagpo ay nagbibigay ng sariwang hagod sa trahikong pagkilos ng mga tauhan, saka yumayanig sa pundasyon ng makapangyarihan, awtoritatibong tinig ng tagapagsalaysay. Pinagsasalimbay ang makabago at ang makaluma, ang katutubo at ang banyaga, ang katotohanan at ang kathang-isip, ang seryoso at ang kakatwa, ang sagrado at ang karnal. Nabubura halos ang tinig ng awtoridad, at puwedeng maganap ang lahat na parang panonood ng serye ng mga hulagway sa MTV video. Naibubukod ang tinig ng “Diwa ng Kasaysayan” at napalilitaw ang magkakaibang tinig, gunita, at guniguni nina Aliguyon, Rizal, at Kabataang Di-Kilala na pawang nakikipag-usap o kinakausap ng iba pang tauhan sa mitolohiya at kasaysayan. Ngunit higit sa kayang itakda ng Socratikong diyalogo at satirang Menippean, ang kaluluwa ay hindi lalabas ng katawan upang magtalumpati o magpamalas ng kakatwa. Ang kaluluwa ng mga bayani ay iiral sa daigdig ng guniguni o panaginip, maglalakbay sa laberinto ng kapuluan, at magtatangkang magbalik muli sa ngalan ng pambihirang resureksiyon. Ang Kadungayan ni Aliguyon ay naging katumbas ng daigdig ng buháy, at pinanatili ang pag-iral ng bait at kapasiyahan ng tao. Muling isinadula ni Rizal ang pag-iral sa kaniyang Perdido Eden, ngunit sa pamamagitan ng pakikilahok bilang aktor sa sariling mga nobela, liham, salaysay, at iba pang akda, at ang trahiko’y kinakailangan ang heroikong tatag upang makaigpaw sa dating mapagsariling pagkilos, at makilahok sa malawakang pakikibaka ng mga bagong anak ng bayan. Samantala, pambihira ang Nelendangan ng Kabataang Di-Kilala. Ang Nelendangan ni Agyu ay hindi na lamang sumasaklaw sa tribung Manobo kundi sa buong Filipinas, at may posibilidad na maaangkin ng sinumang Filipino saan man siya naroroon. Ang kakayahan ng Kabataang Di-Kilala na kumilos gaya ni Agyu sa pamamagitan ng malikhaing pagdulog imbes na madugong pakikihamok ang magtatakda sa pagkakamit ng lunggati hinggil kaligtasan ng Nelendangan, o sabihin nang “Filipinas.” Upang maganap iyon, kakailanganin din niya ang tapang ni Aliguyon at ang talino ni Rizal, ang puwersa ng mga kapuwa bayaning di-kilala sa kasaysayan at kasalukuyan, itaboy ang mga matalinghagang mananakop na Pintado o Dayo, kung hindi’y masasadlak muli siya sa mga pagkakamali na ginawa ng mga dating tauhan sa kasaysayan o alamat.

Ang sinasabing “binagong kasaysayan” ay maaaring sipatin din na kaugnay ng gunita. Gaano mapagtitiwalaan ang gunita, suhayan man ng pasulat at pabigkas na tradisyon? Ang gunita ba’y subhetibo alinsunod sa pagsagap ng tatlong pilas na persona at pinaaalingawngaw ng mga epigrape? O ito’y obhetibo na gaya ng ipinahihiwatig ng Diwa ng Kasaysayan? Maaaring magkahawig ang karanasan ni Rizal at ng Kabataang Di-Kilala, dahil maaaring ang lunan ng kasaysayan nila ay matimbang sa materyal na kasaysayan, bagaman maikakatwirang higit na mapanuri ang katauhan ni Rizal, samantalang mapagtaya at sensuwal ang katangian ng Kabataang Di-Kilala. Ngunit pagsapit kay Aliguyon ay maiiba ang pihit ng pangyayari. Si Aliguyon ay umiiral sa daigdig ng mito at alamat, at kung ipapaloob si Aliguyon sa materyal na kasaysayan ng gaya ni Rizal at sa bisyon ng hinaharap ng Kabataang Di-Kilala ay maaaring lumitaw na mabigat na pananagutan. Mabubura ang hanggahan ng mito at kasaysayan, at ang kasaysayan ay hindi dapat ituring gaya ng kanonigong kasaysayan kundi gaya lamang ng teksto hinggil sa mitolohiya at alamat. Ang paglitis kung gayon kay Aliguyon ay dapat natatangi kaysa kina Rizal at Kabataang Di-Kilala. Ang paglitis kay Rizal ay dapat itangi kina Aliguyon at Kabataang Di-Kilala. At ang paglitis sa Kabataang Di-Kilala ay dapat itangi kina Aliguyon at Rizal. Ipinapanukalang tatlo ang paraan ng paglitis sa mga tauhan dahil mahirap lapatan ng makatwiran at isahang salalayan ang paglilitis, yamang magkakaiba ang kanilang pinag-ugatan, pangangailangan, paniniwala, at pananaw hanguin man iyon sa mitolohiya o kasaysayan.

Ipinapanukala rin na ang “binagong kasaysayan” ay lunan ng tunggalian. Ito ang Kadungayan, ang Perdido Eden, at ang Nelendangan. Kung ang Kadungayan ay daigdig ng patay na kahawig ng daigdig ng tao, ayon kay Manuel Dulawan, ang Kadungayan ay maaaring sipatin bilang direktang salamin ng realidad. Ang tunay na daigdig ng tao ay walang ipinagkaiba sa daigdig ng guniguni, bagaman masasabing higit na malaya ang mga pangyayari at pagpapasiya sa daigdig ng guniguni. Maaaring ang Kadungayan ay limitado kung pagbabatayan ang epikong Hudhud, dahil ang kapasiyahan ng tao ay magwawakas sa oras na pumaloob siya sa daigdig ng mga patay—na inuulit lamang na parang sirang plaka ang daigdig ng buháy. Ang naroroon ay maaaring karaniwang mamamayan na walang heroikong katangian kompara sa bida ng mga pelikulang pantastiko, at isa lamang si Aliguyon na marapat [at may kakayahang] daanan iyon na parang gumagalugad sa Inferno ni Dante Alighieri. Ang Kadungayan ay masisipat na lunan na sasalà at pipiga sa katauhan ni Aliguyon upang mailabas niya ang kabayanihang lumalampas sa itinatakda ng laos at baryotikong pagdulog ng kaniyang ili, at ang kabayanihang iyon ay maaaring magsimula mula sa rekonstruksiyon ng gunita at reimbensiyon ng guniguni.

Sa oras na pumaloob si Rizal sa daigdig ng mito at kasalukuyan, ang Rizal na hango sa pasulat na kasaysayan ay magwawakas saka magbabago ng anyo alinsunod sa guniguni ng makata. Maaaring taglayin ni Rizal ang limitasyon ng nakaraan batay sa mga tekstong naisulat niya o isinulat hinggil sa kaniya, gaya ng labis na pagmumuni sa paligid na hitik sa dilim. Ang pagmumuni ay edukadong pagmumuni, na malalahiran ng kaniyang karanasan bilang manlalakbay at kritiko mulang Europa at iba pang lupalop tungong Filipinas. Ang Rizal sa makabagong hudhud ay magiging estranghero sa Banaue, Puerto Princesa, Cagsaua, Loboc, Davao, at iba pang pook, gayunman ay makapagbibigay ng pambihirang pagtanaw sa binubuo niyang nasyong Filipinas ng guniguni batay sa nasagap niya sa ibayong dagat at hango sa ideolohiya ng mga ilustrado-prinsipal. Isa sa mga trahedya ni Rizal ay kailangang umiwas siya palagi na makumunoy sa kaisipang Europeo sa pagbasa sa kasaysayan at karanasan ng kaniyang bayan.

Ang kaso ng Kabataang Di-Kilala ay mauunawaan sa daigdig na kaniyang ginagalawan. Halimbawa, halos madurog ang kaniyang loob habang binabalikan ang mitolohikong kuwento ni Onnawa, ang babaeng umibig saka nabuntis ng lalaking mula sa ibang tribu at kabilang sa dukhang uri, at ito ang orihinal na kasalanang nangangailangan ng kadakilaan ng loob at kagitingan sa persona upang matalikdan nang ganap. Nalalahiran ng pananaw ng Kristiyanismo ang pagtanaw ng Kabataan, at ang pagnguyngoy ay halos sumayad sa melo-dramatiko. Walang magagawa ang persona kundi humanga kay Onnawa dahil sa pagtataglay nito ng dalisay na pag-ibig at pag-ibig na walang kapara, at ang gayong paghanga ay maaaring kaugnay ng kapareho niyang karanasan sa tunay na buhay. Ang pagpaloob ng Kabataang Di-Kilala sa daigdig ng mito ay paraan lamang ng trahikong pagkilos upang suriin ang baluktot na kaugalian hinggil sa pag-iibigan ng magkasintahan, na maaaring umiiral pa rin hangga ngayon sa tunay na daigdig at panahon ng mga konyo at jologs. Gayunman, mahahanggahan siya ng damdamin kung paano magiging tagapagligtas na papawi ng “orihinal na kasalanan.”

Mahihiwatigan na ang kinathang daigdig ng Kabataang Di-Kilala ay Nelendangan na may makabagong anyo, na kapuwa nagtataglay ng mitolohiko at istorikong katangian, bukod sa lunan ng paghihimagsik ng mga inaapi at kulang-palad sa lipunan. Ang Nelendangan bilang ideal na pook ay humahangga sa diwaing utopia, alinsunod sa paulit-ulit na malikhaing pagkatha ng tao upang matagpuan ang tunay na kaginhawahan sa buong bansa.

Paghuhunos ng Hudhud
Sa pag-aaral ni Lourdes Saquing Dulawan, ang hudhud ng Ifugaw ay pahimig na mahabang salaysay ng buhay, pakikipagsapalaran, at pakikibaka ng mga bayaning kayang sumalungat sa panahon at espasyo. Maihahalimbawa ang “Si Aliguyun at si Bugan” na isa sa mga tanyag na bersiyon ng Hudhud ng Ifugaw.  Tumutukoy ang “hudhud” sa anyo at paraan ng pahimig na pagsasalaysay ng Ifugaw na kabilang sa pangkat ng Tuwali. Binibigkas nang patula ang hudhud tuwing tag-ani sa mga payyo; tuwing naglalamay sa tao na namatay nang likas (at hindi pinatay o nagpakamatay); at tuwing may bogwa na ritwal kapag may hinuhukay na bangkay.

Sa bersiyong mula kay Marcela Guminigin na isang munhaw-e (makatang tagapagsalaysay), ayon sa tala ni Manuel Dulawan, ang hudhud na “Si Aliguyun at si Bugan” ay umiinog sa pag-iisang dibdib ng dalawang tao na galing sa magkaibang lipi. Anak ni Amtalaw na mula sa Hujbitan si Aliguyun; samantalang si Bugan ang anak na babae ni Pangaiwan ng Gonhadan. Noong bata pa umano si Bugan, nakaligtaan siya ng kaniyang inang abala sa trabaho at dinagit pagkaraan ng mga dambuhalang uwak. Inilagak ng mga ibon si Bugan sa talahiban, at mabuti lamang ay natagpuan siya ni Kullaw na isang matandang naninirahan sa kagubatan. Inampon ni Kullaw si Bugan, at itinuring na sariling apo.

Lumaki si Bugan na isang marikit na dalaga. Isang araw, makakatagpo niya si Aliguyun, na isang mayamang binata mula sa Kiyangan. Manliligaw si Aliguyun at sasapit ang araw na pakakasalan niya ang dilag. Maghahain sila ng uyauy—na ritwal sa kasalan—para sa kanilang lipi. Samantala, makikilala naman ni Guminigin si Aginaya, ang babaeng kapatid ni Aliguyun at mahuhulog ang loob ng lalaki sa dalaga. Makaraan ang pista sa Hujbitan, dudulog si Guminigin at yayaing pakasalan si Aginaya. Papayag naman si Aliguyun at ibibigay ang kaniyang basbas. Magtutungo sina Guminigin at Aginaya sa Gonhadan. Magpapakasal sila, at magbibigay ng uyauy upang ipagdiwang ang kanilang pagsasama.

Ang isa pang bersiyon ng hudhud, na pinamagatang “Hudhud hi Aliguyun,” ay hitik naman sa madudugong bakbakan nina Aliguyun at Pangaiwan na siyang ama ni Bugan. Mababasa ito sa The Epics (2001) na tinipon at pinamatnugutan ng dakilang si Damiana L. Eugenio. Sa naturang bersiyon, ang magkatunggaling pamilya ay nagkabati dahil ang mga anak ng dalawang angkan ay nagpakasal matapos ang matagal na panahong bakbakan ng mga pangunahing tauhan, sampu ng kanilang matatapat na kawal. Ang pag-uugnay ng dalawang lipi ang simula ng walang hanggang kapayapaan at kaunlaran, dahil maibubuhos ang pansin sa pangangalaga ng mga lupaing maituturing na “langit sa ibabaw ng lupa.”

Kung gagamitin ang ganitong pananaw, si Aliguyon sa tula ni Rio Alma ay naglalaro sa daigdig ng mito at katotohanan, at ang kapangyarihang makapagpabalik-balik sa dalawang lunan ang magtatakda ng kaniyang kabayanihan tungo sa lunggating pagbabago sa lipunan. Maaari ding sipatin si Aliguyon sa tula ni Rio Alma na Aliguyong nagsawa na sa dating naratibo ng kaniyang lipi, at dating inihinagpis umano ni Pumbakhayon, at ang gayong pagkayamot ang lumikha ng puwang upang likhain ang bagong sangang salaysay sa buhay at hinaharap ni Aliguyon. Sa ganitong pagtanaw, sina Rizal at Kabataang Di-Kilala ang ekstensiyon ni Aliguyon upang makabuo ng iba pang kaugnay na hudhud. O kaya’y may sariling hudhud sina Rizal at Kabataang Di-Kilala na bukod kay Aliguyon, at ang naturang mga hudhud ay hindi lamang istoriko o mitolohiko bagkus kontemporaneo kung hindi man panghinaharap.

Kung ituturing naman na ang gunita ay nalalahukan ng malikhaing rekonstruksiyon ng mga posibilidad, makaiiral si Rizal at ang Kabataang Di-Kilala sa dimensiyon ng mito at alamat. Gayunman, magiging limitado pa rin ang kanilang pagtugon sa inaakala nilang “kasamaan” na mahalagang aspekto ng trahedya, dahil ang tugon nila ay maibabatay sa mga nasulat na teksto at ilang kuro-kuro o tsismis pangkasaysayan. Ang kasamaan na matatagpuan ni Rizal at ng Kabataang Di-Kilala ay hindi lamang bagay na nasa labas ng kanilang katauhan, gaya ng makinarya ng kolonisasyon. Ang kasamaan ay maaaring magmula rin sa kanilang mga loob at bait, at ang loob na ito ang magiging lutuan ng iba’t ibang karanasan, batay sa pagkatha ng makata. Sa ganitong pagkakataon, maaaring hangaan si Rizal at ang Kabataang Di-Kilala sa pagbasa nila sa nagaganap noon sa kasaysayang kinabibilangan nila. Ngunit nakatatakot pa rin ang pangyayaring ang kanilang mga tugon ay limitado at hanggang sa maisasaad lamang ng materyal na kasaysayan o limbag na panitikan.

Sa kabilang dako, si Aliguyon na dating umiiral sa lunan ng mito at tumawid sa lunan ng materyal na kasaysayan ay magiging limitado rin ang pagtugon sa kasaysayan dahil bagaman nasa kaniya ang lahat ng katangian ng kabayanihan sa pagbubuo ng ili sa pambansang antas, mahahanggahan pa rin siya ng tradisyonal na pagsagap sa kasaysayan at pagtanaw sa daigdig, alinsunod sa rekonstruksiyon ng kaniyang katauhan, na lulutasin lamang sa bandang huli ng mungkahi ng “Diwa ng Kasaysayan” kung paano haharapin ang búkas. Bagaman may pagkakataong iisang pook ang tinahak nina Aliguyon, Rizal, at Kabataang Di-Kilala, ang pook na iyon ay hindi estatikong pook at humintong panahon. Kaya ang pagdulog ng tatlong tauhan ay magkakaiba rin. Mapandigma ang sensibilidad ni Aliguyon, mapanuri ang edukadong Rizal, at mapanlikha ngunit maramdamin ang Kabataang Di-Kilala.

Trahedyang Filipino
May ikinukubling pagmamataas ang pamagat ng epiko: Huling Hudhud ng Sanlibong Pagbabalik at Paglimot para sa Filipinas kong Mahal. Kung babalikan ang hudhud ng Ifugaw, maraming bersiyon ng salaysay hinggil sa buhay ng mga maalamat na bayani ngunit hindi kailanman nagwawakas ang salaysay. Ito ay sa pangyayaring inmortal ang mga bayani sa guniguni at gunita ng lipi, at ang bayani ay hindi lamang dapat sipatin sa panig ni Aliguyon, kundi maging sa panig ng lipi ni Pumbakhayon at iba pang tauhan, at kung paano ang pagsasanib ng dalawang lipi sa pamamagitan ng kasal lalong tumitibay ang pagsasamahan ng mga tao. Mahalaga ang pagbubuklod ng mga lipi, yamang ito ang magsasaayos ng ugnayan sa lipunan, at magpapanatili ng kaayusan at seguridad sa pamumuhay noong hindi pa sopistikado ang pamamahala sa mga lupain at pamayanan. Maaaring alam ito ng personang Aliguyon sa tula ni Rio Alma. Si Aliguyon ay lumabas sa nakagawiang ritwal ng pagdiriwang ng pag-aani at paglilibing, at ang buhay niya ay naging mahabang proseso ng paglilinang, pagtatanim, pagpapayabong, at pag-aani, at sakali’t sumapit sa yugto ng kamatayan ay nagbabadya pa rin ng resureksiyon tulad ng mga epikong bayani ng Ifugaw.

Kung may kakayahan ang gaya ni Aliguyon na lampasan ang hanggahang itinatakda ng panahon at espasyo, hindi niya kinakailangang mangamba sa kasamaang lumalaganap sa kaniyang lipunan, anuman ang anyo at ubod ng naturang kasamaan. Ang kabayanihan ni Aliguyon ay mahihinuhang hinuhugot sa aspektong moral, sa pagpapahalaga sa dangal o puri ng lipi at bansa, at ang kaniyang pagpapatiwakal sa dulo ng hudhud ay waring pagsasadula muli ng sama-samang pagpapatiwakal sa Botbotan dahil wala nang uuwiang pamilya at pamayanan ang mga mandirigmang inakalang ang kanilang lipi ay nilipol ng baha. Sa pananaw na Dionysian ng sinaunang trahedyang Griyego, ang tadhana ni Aliguyon ay alinsunod sa nais ng mga anito. Walang pakialam ang mga anito kung hangad man ni Aliguyon na itakda ang katarungan, kalayaan, at kaunlaran sa Filipinas, at salungatin ang anumang kasamaan. Ang ganitong tindig ng mga anito ang nakayayanig, alinsunod sa trahikong pananaw nina Homer, Aeschylus, at Sophocles, dahil kinakailangang magtiwala si Aliguyon sa sarili na aabot kahit sa pagtataglay ng pambihirang yabang [hybris] at maglalantad ng kaniyang kahinaan. Masisipat si Aliguyon na nagsisikap alamin at baguhin ang daigdig, sa kabila ng kawalang-pakialam ng mga diyos [i.e., Diwa ng Kasaysayan], at ang tadhanang ito ang lilikha ng trahikong kabayanihan sa panig niya.

Maiiba nang kaunti ang pananaw na Apollonian sa kaso ni Aliguyon. Ang mga anito ay ganap at dibino, at ang gunita at guniguni ni Aliguyon ay masisipat na kahalintulad ng taglay ng mga diyos. Mapapariwara lamang si Aliguyon kung lilihis o sasalungat sa itinatadhana ng mga anito—at sa pagkakataong ito ay masasabing ang makapangyarihang tinig ng Diwa ng Kasaysayan—dahil ang kasamaan at kakulangan ay ang magiging kaganapan ni Aliguyon, at lahat ng pakikibaka niya ang ugat ng trahikong aksiyon o tugon. Ang pangmoral, pangkultura, at pampolitikang kapasiyahan ni Aliguyon ay maaaring alinsunod sa tradisyon ng kaniyang lipi—na mapanghihimasukan ng Diwa ng Kasaysayan—at ang kapasiyahang ito ay aabot hanggang sa pagtataglay at pagtatanggol ng mga sinaunang paniniwala. Sina Aliguyon, Rizal, at Kabataang Di-Kilala ang “magsasagawa ng pagwawasto,” ayon na rin sa Diwa ng Kasaysayan, dahil kabahagi rin sila sa naganap na “kapabayaan at pagtataksil” sa bayan—na matalinghagang pagsasabi ng “Filipinas.” Mahalagang aspekto sa tula, samakatwid, ang pagkilala ni Aliguyon sa pagbubuo at pagkatha ng diwaing kabansaan na kaganapan ng pagpapalawak sa konsepto ng banua, bayan, at ili.

Kaya anuman ang gawin ng tatlong persona sa iisang epiko ay nakatakdang sumailalim sa trahikong pagganap. Mapipilitan silang gumanap bilang mandirigma na may katangian ding manlilikha at manunuri, at ang gayong ideal na katauhan ang magwawakas sa kanilang makataong pag-iral at magsusupling ng kabiguan at siphayo. Sa piyesang sa “Si Aliguyon sa Kadungayan,” hinahatak si Aliguyon na gumanap sa naiibang hudhud na kinasasawaan ni Pumbakhayon. Ang pagsisikap ni Aliguyon na lisanin ang kaniyang tahimik na pag-iral ay sanhi ng mararagsang modernisasyon, na inaangkat ng kabundukan ang lahat ng taglay ng ibang sibilisasyong mula sa kapatagan kahit ang kapalit ay pagkalusaw ng sariling ugat at anino. Ang naturang tula ay susuhayan ng “Ngayong Sabado sa Banaue” at “Isang Disyembre sa Banaue.” Ang unang tula ay pagbubulay kung paano lalakbayin ang Banaue, at ang gayong paglalakbay ay nangangailangan ng mala-bayaning katatagan upang makita ang hinahanap at mabatid kung ano man ang ibig hanapin. Ang ikalawang tula naman ay paggunita sa isang paglalakbay sa payyo sa Banaue, at ang gayong kaselang paggunita ay nangangailangang mala-bathalang lakas upang matandaan hindi lamang ang partikular na pook kundi ang bawat hulagway na minamahalaga sa pag-iral ng Banaue. Magkakaroon lamang ng problema kung ipipilit ang tatlong tanaw nina Aliguyon, Rizal, at Kabataang Di-Kilala sa loob ng iisang panahon at espasyo. Malinaw ang panig ni Aliguyon sa “Si Aliguyon sa Kadungayan”; samantala’y maaaring ipagpalit ang tula na laan kina Rizal at Kabataang Di-Kilala at walang mababawas. Mahahalata lamang na kay Rizal ang tulang pasalaysay dahil tila munting tala sa diary o blog ang akda na may banggit hinggil sa ilustrado, bukod sa makiling sa prosa si Rizal, ngunit maliban doon ay wala na itong ikinaiba. Mabulas naman ang “Isang Disyembre sa Banaue” dahil ang pagtanaw na turista ay kapuwa sensuwal at karnal, na magiging matalinghagang sungay sa heroikong pagsisikap ng persona na pahalagahan ang kaniyang nadanas o nasaksihan.

Ang ikatlong pananaw ng trahedya na mailalapat sa tula ay mula sa tradisyon ng Kristiyanismo. Ayon sa Bibliya, nilikha ng diyos ang lahat ng mabuti. Ngunit dumating ang demonyo at tinukso si Eba na kumain ng bunga mula sa Puno ng Karunungan, saka tinukso pagkaraan si Adan. Ang kasamaan ay gawa at kapasiyahan ng tao, at ang trahikong pagtugon ay magaganap sa pagsisikap na bumalik sa dating maginhawang kalagayan [i.e., paraiso], ngunit hindi ito magaganap, maliban na lamang kung magsasagawa muli ng heroikong aksiyon si Hesus [tao] na magiging Kristo [diyos] pagkaraan, at ililigtas sa orihinal na kasalanan ang buong sanlibutan. Ang kaganapan ng pagliligtas sa sanlibutan ay nasa resureksiyon ni Hesukristo at magbibigay ng gulugod sa pananampalatayang Kristiyano. Kung babalikan ang epiko ni Rio Alma, ang trahikong pagkilos nina Aliguyon, Rizal, at Kabataang Di-Kilala ay nakasentro sa kani-kaniyang pagsisikap na ibalik ang ideal na Filipinas mulang likas na kaligiran hanggang likas na katatagan tungong likas na talino ngunit hindi pa rin sapat ang lahat ng ito upang makamit ang inaasahan. Mahihinuha lamang sa epiko na sina Aliguyon, Rizal, at Di-Kilalang Persona ay metonimiya lamang ng kaakuhang Filipino, at ang kaakuhang ito ay hindi iisang panig lamang, bagkus sari-sari na maglalaro sa kasarian, lipi, pananampalataya, pananaw, uri, at wika. Yamang iba-iba ang katangian ng tatlong persona, ang pagliligtas sa Filipinas ay maaaring gawin sa iba’t iba ring pagdulog—na ang wakas marahil ay pagsasalikop ng puwersa ng mga tao bilang mga posibleng aktor.

Ang pagkilala sa mga karaniwang tao bilang “bayani” ang mahalaga. Ang bayaning ito, ayon sa pag-aaral ni Zeus Salazar, na tinatawag ding “bagani” sa iba pang taal na wika, ay malalim na dalumat sa Filipinas at kaugnay ng pagtataguyod ng permanenteng bahayan sa bayan, sa pagtatakda ng teritoryo o heograpiya sa banua, at sa paglilipat o pagtatanggol ng ili na maaaring maging lunsaran ng pagsalakay o pagsanggalang sa mga pamilya o mamamayan sa panahon ng digmaan. Taliwas sa konsepto ng “hero” o “bida” ng kanluran, ang “bayani” ng Filipinas ay mahihinuhang hindi nakasalalay sa iisa o ilang tao lamang; ang “bayani” ay kolektibong puwersa, talino, at guniguni ng taumbayan, na ang manipestasyon ay gaya ng Aklasang Bayan sa EDSA [EDSA People Power] na lumalampas sa kudeta ng mga heneral.

Ang trahikong pagkilos ng tatlong persona sa epiko ni Rio Alma ay hindi laging pasibo. Minsan, susubukin ang mga persona upang ipagunita sa kanila ang naririyan sa tabi-tabi ngunit ipinagwawalang-bahala, at kinakailangan ang mala-bayaning pagdama upang muling matagpuan ang mahalaga. Maihahalimbawa ang tulang “Si Aliguyon sa Lipoon” na ang persona sa tula’y kinakausap si Aliguyon at ipinaaalala sa kaniya ang kaniyang pagkahumaling sa “palakpak at elektrisidad” na pawang talinghaga sa kasikatan at modernisasyon. Ang Lipoon na matatagpuan sa Palawan ang pook ng makasaysayang Yungib Tabon, at nagsasaad na mayroon din itong kasaysayan na dapat lingunin kahit ni Aliguyon. Ang kabaguhan ng lipi at pook ni Aliguyon ang masaklap na trahedya rin sa buhay ni Aliguyon. Kailangang mamatay muli ang kabundukan ng Ifugaw upang isilang muli. Kung paano ito gagawin ni Aliguyon ay isang palaisipan, na parikala sa pagsugpo sa kasamaan. Magandang itambis dito ang “Portada ng Puerto Princesa” na tulang pasalaysay na nasa personang si Rizal. Si Rizal bilang manlalakbay ay sisipatin ang Puerto Princesa alinsunod sa mito ni Kablay na pinaghunos na pating ni Neguro [Neguno], dahil sa labis na pagtutubo at kasakiman. Ang talinghaga ni Kablay ay hindi na lokal na propitaryo, bagkus mga dayuhang negosyante, pirata, at mangingisda na pawang umuubos sa likas-yaman ng Palawan. Isinaad ng personang si Rizal na kailangan ang aktibong pagbabantay at pangangalaga—na taliwas sa pasibong pagbabantay ng diyos sa sinaunang paraiso, kaya natukso sina Adan at Eba na tumikim ng prutas at angkinin ang inaakala nilang karunungang magdudulot ng sukdulang kalayaan.

Paglugar ng mga Bayani
Hinihingi ng pagkakataon na ilantad ng bawat persona ang kagitingan upang maunawaan at mahuli ang gunita. Ito ang payo ni Don Juan ng Ibong Adarna kay Aliguyon. Para naman kay Rizal, ang paggunita ay dapat nalalahukan ng matalas na pagmamasid at pagpapahalaga sa katutubo at hindi sa dayuhan, gaya ng puna niya sa marker at dambana ni Lapulapu sa Mactan (“Pagdalaw sa Dambanang Lapulapu”). Sa isa pang pagtanaw, ang gunita, ayon sa Kabataang Di-Kilala, ay dapat kaugnay ng matapat na paglilimayon o pagdanas, gaya ng mangingibig na umaalam sa tarik at alindog ng Matutum. Kaugnay ng paglikom ng gunita ang pag-alaala sa sinaunang Mithi, gaya ng kalayaan, kaunlaran, at katarungan para sa buong bansa. Upang maganap ito, kailangang harapin ng bawat persona ang mahigpit na engkuwentro sa loob ng guniguni.

Ang kakatwa sa tula ni Rio Alma ay magiging pangunahing usapin ang gunita samantalang magigising si Aliguyon sa Kadungayan—ang Daigdig ng Patay. Magdedeliryo ang Kabataang Di-Kilala sa pananaginip ng eksotiko’t erotikong tagpo. At maglalagalag si Rizal na parang kaluluwang balisa at di-matahimik habang hinahanap ang kalangitan. Matatagpuan ang kahawig na batayan kung babalikan ang konsepto ng psyche sa Indo-Europeong tradisyon.

Mamamatay, at kung minsan ay mawawalan ng malay, ang tao kung walang psyche. Ito ang paniniwala ni Homer. Sa oras na kumawala sa katawan ang psyhe ay magtutungo ito sa Daigdig ng Patay na tinataguriang Hades. Ngunit ang kamatayan ay hindi katumbas ng inmortalidad, dahil ang pagiging inmortal [athanatos] ay pagtataglay ng katangian ng mga diyos na siyang malayo sa Homerikong psyche na inihalintulad sa usok. Sa ibang makatang Griyego, ang psyche ay lunan ng damdamin; at pagsapit ng ikalimang siglo ay maiuugnay sa gawaing pangkaisipan. Inmortal at dibino ang psyche na parang kaluluwa, ngunit nang pumaloob ito sa katawan ng tao ay nadungisan. Madadalisay lamang ito sa pamamagitan ng pagsubok at ritwal. Muling isisilang ang psyche na may sari-saring anyo, hanggang magwakas sa pakikisanib sa pangkalahatang Maykapal.

Pagsapit kay Plato ay maiiba ang pagdulog. Layon umano ng kaluluwa na tumakas palayo sa pisikal na katawan upang matamo ng kaluluwa ang sukdulang karunungan. Ang kaluluwa ay maaaring hatiin sa nous [isipan], thumos [damdamin], at epithumia [hilig]. Kung babalikan ang Hudhud ni Rio Alma, si Rizal ang nuos na sumasagisag sa matalisik na pagmamasid; si Aliguyon ang thumos na sumasagisag sa ilahas na pagdama; samantalang ang Kabataang Di-Kilala ang epithumia na sumasagisag sa makalupang pagnanasa. Naniniwala si Plato na ang lipunan ay makikita sa bawat tao; at ang mga tao ay mauuri sa tatlong pangkat: artesano, sundalo, at taliba. Pinaghahari ng tunay na pilosopo ang katwiran, at bawat bahagi ng kaluluwa ay dapat tumutulong upang makamit ang pangkalahatang kabutihan. Ang gayong paniniwala ay susuwayin ni Aristotle na naniniwalang ang kaluluwa ang nagpapakilos para makapag-isip, makadama, at makasagap ng bagay-bagay ang tao. Ibig sabihin, ang tatlong kalidad ay maaaring taglayin ng isang tao lamang.

Kung babalikan ang epiko ni Rio Alma, sina Aliguyon, Rizal, at Kabataang Di-Kilala ay makaiiral nang bukod sa isa’t isa ngunit hindi kokontrolin ni Rizal [isip] ang agos ng salaysay. May bukod na kapangyarihan si Aliguyon na hiwalay din sa katangian ng Kabataang Di-Kilala. Ang tatluhang pilas na persona ay mahihinuhang naninimbang sa mga teorya nina Plato at Aristotle, at gumagagad sa tatlong persona sa iisang diyos ng Kristiyanismo, na mapabubulaanan ng makata. Kung sasangguniin naman ang pananaw ni Plotinus, ang pinakamatayog na magagawa ng tao ay pagbubulay tungo sa pangingibabaw ng kabutihan ng lahat, na pag-uugatan ng sari-saring katauhan. Naliliwanagan ang katawan dahil sa kaluluwa, at nakadarama ang kaluluwa dahil sa katawan. Mahalaga kay Plotinus ang konsepto ng “gunita” dahil ito ang nagpapatuloy para maging malay sa sarili ang tao. Kung walang gunita, wala umanong mabubuong pagkakakilanlan sa sarili ang kaluluwang nakapaloob sa katawan. Dito papasok ang panukalang “lakbay-nilay” ni Rio Alma habang ginagalugad ang buong kapuluan na may Nelendangan [ideal], Perdido Eden [pisikal], at Kadungayan [espiritwal].

Bawat pook ay pook ng engkuwentro. Ang engkuwentro ay maaaring magsimula sa mga pasulat na teksto ng mga istoryador, panitikero, antropologo, rebolusyonaryo, salawikain, at iba pa na pawang nakasaad sa epigrape. Ang mga epigrape ay maaaring sipatin na bintana upang mahiwatigan ang niloloob ng tula, bagaman hindi masasabi nang ganap na ang pagkakasipi sa bawat epigrape ay alinsunod sa konteksto at hinihingi ng tula. Maaaring makairal nang hiwalay ang mga epigrape sa tula, at makaiiral nang mag-isa ang tula. Gayunman, nakatutulong din ang mga epigrape upang linawin ang ilang salita, pakahulugan, at pahiwatig sa tula. Ang mga epigrape ay nagbubunsod ng diyalohikong diskurso tungo sa tatlong pilas na persona, at ang anumang tugon ng naturang persona ay mahihinuhang may kaugnayan sa paglikom ng gunita. Yamang ang bawat persona ay hindi malamig na midyum lamang ng epigrape, o kaya’y alingawngaw ng sinasabi ng mga istoryador, sosyologo, at antropologo, ang kasalungat na tugon o tinig ay maaaring magmula sa multi-personang kumakausap kina Aliguyon, Rizal, at Kabataang Di-Kilala.

Ang trahedya ni Aliguyon ay kailangang lampasan niya ang basal at ilahas na silakbo, gaya ng masisilayan sa mga piyesang “Pag-iinuman nina Sandayo at Aliguyon” at “Pagdalaw ni Agyu kay Aliguyon sa Panaginip.” Ang pakikidigma ni Aliguyon ay higit sa marahas na pagpugot ng ulo ng kaaway, at kailangan niya ang pambihirang kagitingan na magbubukás ng malalim na pagkaunawa sa ugnayan ng mga puwersa sa lipunan o kasaysayan, yamang ang tunggalian ay sumasaklaw sa isipan at kalooban. Sa kabilang dako, ang trahedya ni Rizal ay nasa labis na pagdulog na klinikal at personal, kahit pa sabihing may bahid ng satira o parikala ang kaniyang pagmamasid, gaya sa mga piyesang “Eden Nature Park” at “Ang Hawla ni Alex.” Hanggang matalim na pagpuna lamang ang káya niya, at hindi magpapanukala ng magaspang na pagkilos sa balighong kairalan. Nangangailangang makahimok siya ng iba pang utak at pusong handang magtaya para sa panukalang rebolusyon niya. Ang Kabataang Di-Kilala naman ay nakatakdang kainin ng kaniyang malayaw na pagtingin sa paligid, na waring laging selebrasyon ng búhay ang lahat ng bagay, na madaraan sa makalupang eksperimento ang himig at pagsasakataga ng pakikipagsapalaran sa ngalan ng modernisasyon, at maaaring isangkalan ang lahat, upang matupad ang pansariling kaluguran gaya ng pag-asinta sa banog na lumilipad.

Kung isasaalang-alang ang disenyo ng aklat, ang mga retrato ay bahagi ng engkuwentro. Ipinamamalas ng mga hulagway ang maparikalang tagpo sa iba’t ibang pook, at kung paanong ang makabagong sibilisasyon ay marahang gumagapang na di-mapipigilang agos tungo sa mga liblib na nayon, bundok, at tubigan. Bagaman hindi ganap na masasaklaw ng mga imahen ang lunan ng mito at kababalaghan, nakapagpapahiwatig naman iyon sa maaaring tunggaliang nagaganap sa guniguni ng tatlong pilas na persona. Ang hudhud ni Rio Alma kung gayon ay proyekto ng multi-disiplinaryong pagdulog, na ang teksto ay tumitingkad at nakakargahan ng pahiwatig kapag tinapatan ng retrato, at ang hulagway sa loob ng retrato ay ekstensiyon ng diwain ng tatlong pilas na personang naglalakbay—na nagkataong sinasamahan din ng makata o kaya’y Diwa ng Kasaysayan.

Landas ng Pakikipagsapalaran
Isa sa mahahalagang diwaing nakatimo sa epikong Hudhud ni Rio Alma ang kabatirang may pinsala sa bansa. Ang naturang pinsala ay hindi likas o aksidente bagkus sanhi ng kolonisasyon at kapabayaan ng tao. Ang pinsala ay nasa katawan, isipan, at kalooban na ang manipestasyon ay ganap na pagkatiwalag ng mamamayan sa lupang tinubuan. Taglay niyon ang paniniwalang munti lamang ang Filipinas na walang maipagmamalaki sa iba. Paano sumapit sa ganitong teorya ang tula? Sa pamamagitan ng pagpapamalas ng tatlo at sabayang paglalakbay ng mga tauhan na makikipagdiskurso sa iba pang tauhan ng mito at kasaysayan ng Filipinas. Mahalagang balikan at sangguniin ang Oriental (1994) ni Rio Alma dahil ang gayong pagbasa sa kabansaan ay matutunghayan samantalang nagsasaad ng panukalang pagbasa at pagpanahon sa panitikang Filipinas.

Ang mga tinig na kakausap kina Aliguyon, Rizal, at Kabataang Di-Kilala ang magpapakilala sa tatlo ng kanilang pinag-ugatan at magsisilbing lunsaran upang maibalik ang “gunita.” Ang trahedya sa tula’y kung walang takdang panahon at espasyo ang daigdig ng tatlong pilas na persona sa daigdig ng guniguni, anuman ang gawin nila ay walang halaga at walang kahulugan, at mauuwi sa wala ang lahat. Walang katapusang siklo ang paglalakbay, pagtatagpo, pagtataksil, pagpapako, pagkamatay, at pagkabuhay muli (gaya ng sa estasyon ng krus na alinsunod sa Bibliya at tradisyon ng mga Kristiyano) at mananatiling mailap at walang katuparan ang lunggati. Maaaring sipatin ang Diwa ng Kasaysayan at ang mga epigrape [bilang iba-ibang tinig] na pawang may pagkukulang, yamang nabuo yaon sa isang tiyak na panahon, na maaaring ang panahong iyon ay tumpak lamang noon at kakatwa kung paniniwalaan sa ngayon. Mag-uudyok ito upang paulit-ulit na gawin ng tatlong pilas na persona ang pansarili at kolektibong pagbabago para makamit ang Mithi, at mabanaagan ang lunggating Nelendangan sa hinaharap.

Kapag natupad ang lunggating Nelendangan, matutupad din ang resureksiyon ng Filipino, at ang hudhud ay magwawakas ang silbi at puwedeng mapalitan ng ibang salaysay hinggil sa kabayanihan. Ito ang maghuhudyat na tapos na ang tungkulin ng tatlong pilas na persona, at malaganap na ang kaligtasan ng Filipino.

Mahihinuha na walang tutulong o gagabay sa tatlong pilas na persona kundi ang makakasalubong nila sa paglalakbay, kung hindi man ang makapangyarihang tinig ng Diwa ng Kasaysayan. Mahalaga kung gayon ang bawat engkuwentro sa bawat tauhan ng kasaysayan o alamat, na maaaring sipatin hindi lamang sa negatibong paraan kundi maging sa positibong paraan. Sa patalinghagang antas, ang paghahanap ng mithi ng tatlong persona ay waring paghahabol ni Apollo kay Daphne na magpapakipot at tatakas palayo sa lalaki hanggang mag-anyong punongkahoy. Ngunit habang lumalayo siya’y lalong aasamin kung hindi man kalilibugan ni Apollo. At nagbago man ng anyo ang pisikal na katawan ng Daphne’y gagamitin ni Apollo ang naghunos na balát, dahon, at ugat upang maging sagisag ng kaniyang matapat na pagmamahal sa naglahong dilag.

Problematiko, sa aking palagay, ang pag-iral ng “Diwa ng Kasaysayan” sa hudhud. Ang pagsasadula ng mito nina Aliguyon, Rizal, at Kabataang Di-Kilala ay maaaring paraan ng malikhaing pag-iwas o paglihis sa tunay na nagaganap sa lipunan, imbes na magtuon sa kaganapan ng dakilang Mithi at Nelendangan. Sa kabilang dako, ang pagsasadula ng mito at kasaysayan sa kontemporaneong anggulo ang magpapamalay ng mga kamalian—na nakapokus hindi para sa tatlong pilas na manlalakbay bagkus para sa mga mambabasa. Malaki ang kakulangan sa mga katangian nina Aliguyon, Rizal, at Di-Kilalang Kabataan upang maituring na bayani sa iba’t ibang panahon, na tiyak kong makahihimok at hahámon sa mga Filipino para bumuo ng sariwang lawas ng mga bayani mula sa iba’t ibang sektor ng lipunan.

Mangangaral, manunuligsa, magpapayo, mamumuna, at higit sa lahat, magpapanukala ng pagbabago para sa kaganapan ng bagong Filipinas ang Diwa ng Kasaysayan sa dapat maging pagtanaw at pagkilos ng tatlong pilas na persona sa Hudhud. Kung walang katapusan ang hudhud, alinsunod sa orihinal nitong pakahulugan, ang Diwa ng Kasaysayan ay mayayanig sa mataas nitong luklukan, mahuhubaran ng damit o pagkakakilanlan, at maaaring magpalaboy-laboy sa kung saan-saang lansangan upang maghanap ng iba pang bayani na may ibang lunggati, may ibang pagtanaw, may ibang pagdama na kayang sumaklaw sa lahat ng maikakabit sa katauhan ng Filipinong paulit-ulit namamatay ngunit kataka-takang paulit-ulit din nabubuhay. Ang trahedya ng mga bayani sa Hudhud ni Rio Alma ay mahihinuhang hindi pangwakas gaya ng pagpapatiwakal ni Aliguyon upang gulantangin ang kinakalyong damdamin ng taumbayan. Ang pagpapatiwakal ay hindi pagsuko bagkus isang uri ng pagtutol sa balighong kalakaran nang mapanumbalik ang pambansang dangal. Ang pagpapanumbalik din ng dangal ang isasahinagap ni Rizal na aniya’y dapat palitan ang mga bantayog ng mga politiko’t negosyanteng bulok, at ihalili o ilantad ang mga bantayog o dambana ng mga bayaning mula sa hanay ng mga karaniwang mamamayang nakapag-ambag nang malaki sa ikalalago ng bansa. Maraming pangangailangan ang bagong henerasyon, ayon sa Kabataang Di-Kilala, at ang litanya ng pagbabago ay maaaring mulang pagtatakwil ng pamahiin hanggang pagtanggap ng siyentipikong tuklas. Mangangailangan din ng sariwang hininga [psyche] ang darating na salinlahi upang sumigla sa susunod na panahon. Wakasan man ni Rio Alma ang kaniyang hudhud ay naniniwala akong  magpapatuloy sa pagkatha ng sari-saring bersiyon ng hudhud ang iba pang makatang Filipino para sa mga Filipino, at sa ikalalago ng Filipino, saanmang panig ng mundo.

(Karapatang-ari© ni Roberto T. Añonuevo, at hindi maaaring ilathala ninuman  nang walang pahintulot mula sa awtor.)

Alamat ng Karagatan

Nainip sa ilalim ng karagatan si Amansinaya, ang bathala ng tubigan, noong musmos pa ang daigdig. Wala siyang makitang kaaya-aya, kundi ang malalamig na bato sa pusod ng dagat; o ang mapuputing buhangin sa gilid ng pasigan. Wala siyang makausap, at nayamot siya sa paglipas ng mga araw. Umulan man at umaraw, ang kaniyang kapangyarihan ay nanatiling nakapaloob sa tubigan. Tubig, tubig, tubig ang kaniyang kapangyarihan at ang malimit niyang bukambibig.

Ngunit ano ang silbi ng kapangyarihan kung siya lamang—si Amansinaya—ang nakababatid? Kailangang subukin niya ang hanggahan ng kaniyang lakas, talino, at loob. Kailangan niyang ilabas ang kapangyarihan sa loob ng kaniyang katauhan. Nag-isip siya ng mga paraan, at nilibot niya ang kaniyang nasasakupan: ilog, lawa, tangway, dagat, at iba pang malalalim na guwang ng lupang nagsilbing imbakan ng tubig-ulan.

Napansin siya ni Araw at nagwikang, “Kay-lungkot mo naman, kaibigan, nag-iisa ka riyan at tila walang kabuluhan!”

Nagpanting ang tainga ni Amansinaya. Walang sinuman ang nakauuyam sa kaniya noong una pa man. “Ipakikita ko sa iyo ang aking kapangyarihan,” mabilis na sambit ni Amansinaya kay Araw. Sumigaw nang malakas si Amansinaya at ang kaniyang sigaw na umalingawngaw ay nagpaalimbukay ng mga alon. Lumitaw ang matitinding daluyong na nagpabaha sa mga baybayin at nagpalubog ng ilang pulo. Paulit-ulit na sumigaw si Amansinaya at nagdulot iyon ng dambuhalang ipuipo sa laot. Pagdaka’y umahon sa tubigan ang marahas na buhawi na pumuwing sa mabibilog na mata ni Araw.

Nagulantang si Araw. Humingi siya ng paumanhin kay Amansinaya. Mula noon, ang kinaugaliang-anyo ni Araw ay tila umaahon siya sa silangang dagat tuwing umaga, at lumulubog naman sa malalim na kanlurang dagat tuwing dapithapon. Paulit-ulit ginagawa yaon ni Araw ayon sa takdang panahon upang ipagunita sa sinumang makasasaksi ang anyo ng nagkakasundong tubig at liwanag.  Hindi na muling biniro ni Araw si Amansinaya. At hindi na rin kinayamutan ni Amansinaya si Araw.

Gayon man ay hindi pa rin nasiyahan si Amansinaya. Sa ibabaw ng kaniyang mga palad, nilikha niya ang dalawang saray ng tubig sa karagatan. Ang kaliwang kamay niya ang nagpabukal ng ibabang saray: malamig, mabigat, at hindi kayang arukin ng liwanag. Samantalang ang kanang kamay ay nagpabukal ng itaas na saray: mainit-init, magaan, at yaon lamang ang hanggahan na kayang abutin ng sinag ng araw. Hindi kailanman naghahalo ang dalawang uri ng tubig. Isang paalala rin iyon na hindi kailanman mababatid o maaarok ng sinag ng araw ang hiwaga ng tubigan. Kung ibig ni Amansinaya na matulog ay darako siya sa ibabang saray. At kung ibig magpaaraw ay tutungo sa itaas na saray. Gayon ang paulit-ulit niyang ginagawa sa paglipas ng panahon.

Napansin ni Ulap ang gawi ni Amansinaya. Si Ulap, na nag-iingat ng maraming abram at bangang puno ng asin, ay biniro ang bathala ng tubigan. “Kaya kong sakupin ang pook mo!” pahaging ni Ulap. Maya-maya’y nagdilim ang paligid. Mabilis na bumaba si Ulap at nagkunwaring sasakupin nga ang lunan ni Amansinaya. Bumalikwas si Amansinaya na naniwalang tototohanin ni Ulap ang banta. Biglang pumalakpak si Amansinaya nang napakalakas at nagdulot iyon upang umalimbukay ang mga alon. Sinalpok ng mga alon ang katawan ni Ulap; at nayanig at nagbagsakan ang mga abram at bangang nakapatong sa kaniyang ulo. Nabigla si Ulap; at hindi niya napigilan ang  pagtapon ng napakaraming asin sa karagatan, at yaon ang simula kung bakit umalat ang mga dagat sa daigdig. Natakot na rin si Ulap na muling biruin si Amansinaya.

Pagkaraan niyon, lumikha ng sariling pamantayan si Amansinaya sa loob ng kaniyang sarili: ang pamantayan na kakaiba sa pamantayan ng iba pang bathala ng kalawakan. Binunot niya ang ilang hibla ng kaniyang buhok at ipinukol sa karagatan. Ang mga buhok ay kahanga-hangang naghunos na makukulay na damong-dagat, pagang, at halamang-tubig. Bumunot ng balahibo si Amansinaya sa kaniyang bisig at dibdib; at ang mga balahibo-nang ihagis niya sa dalampasigan-ay naghunos na matitigas na bakawan. Dumami nang dumami ang kaniyang likha, at naibigan niya ang nasaksihan.

Patuloy na nag-isip si Amansinaya hinggil sa susunod na hakbang. Nakapangalumbaba siya habang nagbubulay; at nakatitig man siya sa malayo’y ni walang ibang nakikita kundi ang kawalan. Magdamag niyang binalangkas ang susunod na hakbang. Ngunit walang pumasok sa kaniyang noo. Sa labis na kaiisip ay kumalam ang kaniyang sikmura. Kumalam nang kumalam ang sikmura ng bathala. Di-kawasa’y naramdaman niyang tila lalong tumindi ang kaniyang kapangyarihan at sasabog ang kaniyang tiyan. Iniluwa ni Amansinaya ang laman ng kaniyang tiyan; at ang anumang bagay na lumabas sa kaniyang bibig ay naging isda, balilan, at page. Nabuo ang pating, buwaya, at pagong. Kumislot ang alimango, hipon, at salabay. Sumuka nang sumuka si Amansinaya at nabuhay ang kabibe, palos, at dugong. Dumami nang dumami ang lamandagat, at walang ano-ano’y naglaho ang paghilab ng tiyan niya. Natuwa si Amansinaya sa naganap. Bagaman waring nagasgas ang kaniyang lalamunan, ilong, gilagid, at dila ay hindi niya inalintana ang gayong karanasan. Gumaan ang pakiramdam ni Amansinaya sa unang pagkakataon, at iyon ang kaniyang higit na kinalugdan.

Nilibot ni Amansinaya ang kaniyang nasasakupan. Sumakay siya sa mga alon, at nakita niya mula sa malayo ang ilang tao doon sa gilid ng dalampasigan. Tinitigan niya ang kanilang hulagway, ang hulagway na tila nag-iisip nang malalim doon sa hiwaga ng karagatan. May pumitlag na pagmamahal sa dibdib ng bathala. Walang ano-ano’y pinaahon niya sa dalampasigan ang mga pusit at natuwa ang mga tao. Pinalapit ng bathala sa mga baybayin ang mga isda at lalong natuwa ang mga tao. Natutuhan ng mga tao na iluto at kainin ang bigay ng mapagpalang mga agos. Hindi na sila nagutom nang panahong iyon. Mula noon, kinilala nila ang angking kapangyarihan ni Amansinaya at ang lahat ng kaniyang likhang nananahan sa tubigan.

Ngunit dumating ang panahong naging tamad ang mga tao. Hindi nila pinahalagahan ang mga ilog, lawa, at dagat. Binalewala rin nila ang maylikha ng mga lamandagat. Hindi nagtagal, nagalit si Amansinaya sa mga tao at tiniyak na kailangan munang magpawis ang sinumang mangingisda at magdaragat bago makatikim ng kaniyang mga likha. Dumanas ng taggutom ang mga tao nang dumating ang di-inaasahang mga bagyo at mahahabang tag-araw. At ang mga tao, natauhan sila sa kanilang maling asal at nagbalik-loob sa bathala ng tubigan.

Mula noon, nagsikap at natuto ang mga mangingisda at magdaragat na sumakay sa mga alon samantalang ginagamit ang palatandaan ng mga bituin, simoy, at agos  sa paglalayag; nagpakadalubhasa sa paglutang, paglangoy, o pagsisid sa tubigan gaya ng ibang lamandagat. Tinangka rin nilang bumuo ng kani-kanilang bangka, balangay, at benawa; tinuklas ang paghahayuma ng lambat at ang bisa ng kawil o pana; at pinag-aralan ang paggawa ng gaya ng salakab, baklad, at palaisdaan. Nakabuo ang mga tao ng mga pananalig habang pinagpupugayan si Amansinaya. Lumikha ng mga tula o awit ang mga magdaragat at mangingisda; at pinarangalan ang nagbibigay sa kanila ng ginhawa habang nabubuhay. Iginalang nila at pinangalagaan ang tubigan; at itinuturing na ang kanilang mga buhay ay kaugnay ng buhay ng tubigan.

Umapaw nang umapaw ang kaligayahan sa puso ni Amansinaya sa nasaksihan. At itinakda niya nang sandaling yaon ang pantay-dagat sa buong daigdig upang maging batayan sa pag-iral ng sangkatauhan.

Isang Taon ng Alimbukad

Nakatataba ng puso ang pagsusulat sa Alimbukad, at hindi ko inaasahang makaaabot ito ng isang taon. Aaminin kong napilitan lamang ako noon na magsimula, dahil sa udyok ng mga kaibigang gaya nina Anwar at Christopher na pawang batikan sa kompiyuter. “Bakit di mo subukin?” untag nila sa akin. “Baka yumaman ka, at sumikat. . . .”

Siguro’y nakilala ako nang kaunti dahil sa blog ko, ngunit hindi naman ako yumaman dito. Ang tanging yaman na naibigay ng Alimbukad sa akin ay bagong kakilala, kaibigan, at kapanalig—na naniniwala pa rin na may maibubunga ng mabuti sa kapuwa at paligid ang pagsusulat at pakikipagtalastasan sa Filipino.

Sabihin nang mapanganib na gawain ang pagsusulat. Kayayamutan ka at isusumpa dahil sa iyong mga banat, at kulang na lamang ay sirain ang iyong blog at bagsakan ka ng bomba atomika. Ngunit gaya ng iyong minamahal na kasintahan, babalikan mo ang iyong blog upang makipaghuntahan, makipagharutan, makipagbuno, makipagniig, at magluwal ng mga diwaing maaaring magpabago ng iyong sarili.

Naibigan ko rin ang blog dahil naging alternatibo ko itong kolum, imbes na makipagsiksikan ako sa diyaryo. Maraming magaling sumingit sa diyaryo kaysa mahusay magsulat, at naisumpa ko na ang pagkokolum sa diyaryo maliban na lamang kung babayaran ako nang malaki-laki. Naniniwala ako sa malimit sabihin ni Adrian Cristobal noon, na mas mahirap magsulat sa Filipino kaysa Ingles, kaya dapat mas malaki rin ang bayad sa Filipino kompara sa Ingles. Pero siyempre, Inglesero si Adrian, na kung sumulat sa Filipino ay pinong-pino ang satira kompara sa Ingles.

Natuklasan ko na sa pagsusulat ng blog ay hindi kinakailangang magpasirko-sirko, at maglantad ng bituka para mapansin. Hinahanap pa rin ng mga tao ang matitinong artikulo na hindi karaniwang mababasa sa mga pahayagan, magasin, at aklat. Ang kinakailangan lamang ay matagpuan mo ang iyong tumpak na puwang, at kung paano ka magtutuon doon na parang iyon ang pinakamagandang pangyayari sa mundo.

Sinasabi ng iba na kailangang maikli lamang daw ang artikulong dapat ilabas sa blog para basahin. Hindi ako naniniwala rito. Sa aking karanasan, ang mahahabang artikulo ko na pawang may malalalim na talakay sa isang paksa ang malimit binabasa ng kung sino-sinong tao mulang Filipinas hanggang iba’t ibang bansa. Bukod dito’y binabalik-balikan ang naturang mga akda, at ito ang nakatutuwa.

Hindi rin laging totoo na ang pagsikat ng blog ay nakasalalay sa grapiks, disenyo, retrato, video, at iba pang imahen. May ibang blog na ang husay ay nakasentro sa pagdidisenyo. Ngunit ang ibang blog ay naglalako ng kaisipan, kuro-kuro, saliksik, at tuklas, at hindi nito kailangan ang magpaganda sa panlabas na anyo dahil ang ganda ng blog ay nasa panloob na pagdulog. Ang pagtatasa, kung gayon, sa dalawang uri ng blog ay dapat magkaroon ng bukod na batayan, lalo sa pagrerepaso at pagbibigay ng gawad o parangal.

Bawat blog ay may tinutugong pangangailangan. Kung mahusay kang kusinera, magblog ka tungkol sa iyong resipi at huwag mangopya sa iba. Kung karpintero ka, magtuon ka sa pagbubuo at pagkukumpuni ng bahay. Kung modelo ka, magbigay ka ng tips sa pagpapaganda. Kung estudyante ka, magsaliksik ka ng mga gimikan at ibang alternatibo ng pag-aaral. Kung tambay ka, isalaysay mo sa pambihirang pagmamasid ang mga bagay-bagay na hindi napapansin ng mga tao na abala sa trabaho at pagpapayaman. Ano man ang iyong pinanggagalingan ay bukal ng karanasan na maaaring makapukaw ng interes ng ibang tao. Ang problema’y kung nais mong magmadali kahit padaskol-daskol ang pagsulat, at sa iyong pagmamadali ay mangongopya ka lamang ng ibang akda kahit labag iyon sa karapatang-isip ng iba.

Nakabubuti ang pagkawing sa ibang blog. Ngunit ang pagkakawing ay dapat aktibo, dahil hindi lamang dapat ikaw ang binabasa kundi nagbabasa ka rin ng ibang blog upang mapag-aralan mo ang kahinaan at kalakasan ng iyong mga kasabayan. Tanggalin ang hiya, at magbigay din ng puna sa ibang blog. Subukin mo ang ginagawa ng iba. At gawin ang hindi pa nila nagagawa.

Mahusay na makinarya ng propaganda ang blog, at ito ang mapapansing ginagamit ng mga network ng telebisyon, pahayagan, at publikasyon. Ngunit magagamit din ang blog sa maláy na diskurso, at paghahatid ng mga edukadong opinyon. Naniniwala ako na ang gayong tungkulin ay hindi lamang mailalapat sa larang ng politika, edukasyon, at kultura. Magagamit din iyon sa pagsusuri ng anime, sa paglilinaw ng pananaw ng mga artista, sa pagbubuklod ng mga migranteng manggagawa, sa pagpapalaki ng mga anak, sa pagtuturo ng sining ng tato at ambigram, sa pagtangkilik ng mga produkto at serbisyo, sa paggabay sa mga turista at konsumidor, sa pagpapakilala ng mga nobelang di-kumbensiyonal, sa pagpapalawig ng pananampalataya, sa pagpapalalim ng relasyon sa kapuwa, at iba pa.

Higit sa lahat, naniniwala pa rin ako sa kakayahan ng Filipino sa wikang Filipino. Inaakala ng iba na limitado ang iyong mambabasa kapag nagsulat ka sa Filipino. Hindi ito totoo. Mahahanggahan lamang ang blog mo sa abot ng iyong katangahan, at ang wika ay hindi kailanman magiging sagka upang ikaw ay matuklasan ng iba. Maraming blog ang nasusulat sa Ingles ngunit kapag tiningnan mo ang bilang ng mga bumabasa ay kakaunti lamang, at dinadaig pa ng nasusulat sa Filipino. May kaugnayan marahil dito ang pagdulog, paksa, at nilalaman, at hindi basta karaniwang pagdulog, paksa, at nilalamang alam na ng lahat.

Nais kong magpasalamat sa pamayanan ng WordPress na kinabibilangan ng mga kapuwa ko blogista. Ang pagsusulat ay isa nang kolektibong gawain ngayon, at hindi na lamang maikakahon sa indibidwalistang pagdulog.

Pinapangarap kong dumami sa lalong madaling panahon ang magsusulat ng matitinong blog sa wikang Filipino para sa mga Filipino at hindi para kausapin lamang ang mga dayo. Marahil, darating ang araw na ang blog ay magiging asignatura sa mga paaralan, at magiging lunsaran ng diskusyon ng mga estudyante at guro, at ito ang magpapabago ng timbangan sa loob ng paaralan. Mapipilitan ang mga guro na sumabay sa pagbabago, at hihingi ng tulong sa kanilang administrasyon, na sasangguni o sasandig sa Departamento ng Edukasyon, hanggang ang DepEd ay mapilitang humingi ng tulong sa Kongreso at Punong Ehekutibo. Kailangang maging tinig ng Filipino ang blog, at dapat iwaksi na ang paniniwalang ang blog ay para lamang sa kung ano-anong tsismis, kalibugan, at kabalbalan.

Maaaring matagal pa iyon, kaya samahan muna ninyo akong ipagdiwang nang tahimik ang unang kaarawan ng aking minamahal na Alimbukad.

Wakas ng Kapayapaan

Inilalantad ng digmaan sa Gaza ang maraming pananaw. At kabilang sa pananaw na ito ay ang pangyayaring ang digmaan ay hindi bakbakan ng dalawang panig lamang. Marami ang karamay at nadadamay, at kung minsan, nakikisawsaw, na parang ang digmaan ay tadhanang hindi maiiwasan. O kaya’y laro ng mga paslit, kung hindi man kulang sa bait.

♦ ♦ ♦

Walang masama kung marami ang pananaw. Ang tama sa isang panig ay maaaring mali sa kabilang panig. Kung susundin ang ganitong relatibong pananaw, dapat pag-usapan din ang parehas na salalayan ng pangangatwiran, at kung saan maaaring magsalubong ang dalawang panig. Subalit maaaring hindi ito matagpuan, dahil ano pa ang silbi ng kapangyarihan kung mabibigong gamitin?

♦ ♦ ♦

Tuwing sumasahimpapawid ang Al Jazeera English ay napapatikhim marahil ang Israel. Kahit ipinagbawal ang mga peryodista sa Gaza ay nakapagtatakang nakapuwesto nang maagap ang nasabing telebisyon network. Maituturing na ang Al Jazeera English na kalahok sa digmaan, at puwedeng patamaan ng misil ng Israel upang maipinid ang bibig, ang mata, at ang tainga nito sa lagim na nalalasap ng mga Palestino.

♦ ♦ ♦

Animo’y loro lamang ang mga telebisyon network dito sa Filipinas kapag pinag-usapan ang digmaan sa Gaza. At ang ibinabalita nito’y kaantas ng kasalatan ng impormasyon ng gaya ng BBC, CNN, Fox News, at ibang balita sa kable.

Magigiba na ang mga gobyerno sa iba’t ibang bansa dahil sa mga demostrasyon para sa Gaza, ngunit ang Filipinas ay nahuhuli sa kangkungan.

♦ ♦ ♦

Walang sinasanto ang digmaan, at bakit iisipin ang patas na bakbakan, wika nga, kung ang isang panig ay bato at salita ang ipinupukol samantalang ang kabilang panig ay tone-toneladang bomba’t lason? Madaling palusot ang pagtatanggol sa sarili, kahit ang digmaan ay sinimulan ng isang panig, at pumapalag ang kabilang panig dahil sa nawawari nitong pananakop.

Ngunit paniniwalaan pa rin natin ito.

Mananalig tayo sa panuntunan ng klasikong digmaan, na waring ang digmaan ngayon ay kawangis ng digmaan noon, at ang nabago lamang ay mga pangalan, paniniwala, at pamunuan.

♦ ♦ ♦

Ituring man ang digmaan na isang makapangyarihang diyos, ang diyos na ito ay palalayasin at itataboy ng mga bayan. At ang diyos ay mahuhubdan ng katangiang dibino’t mistikal para magpalaboy-laboy sa iba’t ibang lupaing naghahanap ng kanilang bagong panginoon.

♦ ♦ ♦

Sa Filipinas, karaniwan ang tubig, at tila bukal ito na walang pagkasaid. Tuwing ibinabalita ang Gaza na walang suplay ng tubig, koryente, pagkain, at gamot ay saka pa lamang pahahalagahan ng iba ang pagmumumog o paghuhugas ng puwit, ang pagtitipid ng uling at gaas, ang pagtitipon ng mumo at paghigop ng sabaw, at ang pananalig sa halamang-ugat at himala ng Maykapal.

♦ ♦ ♦

Minamadali kahit ang kapayapaan. Ang nakapagtataka’y nakikita ng malalayong bansa ang nagaganap sa Gaza, samantalang ang mga nasyong Arabe ay nagtatalo kahit sa pook na pagpupulungan. Ito marahil ang uri ng pagkakaisa na sinusungitan ng mga Nasrallah, Chavez, at Bin Laden bagaman hindi sila maikakahon sa isang kaurian lamang.

♦ ♦ ♦

Maaaring unahan ng Israel ang pakana ng Egypt hinggil sa tigil-putukan. Maaaring ihinto nang pansamantala ng Israel ang pambobomba at pananalakay nito sa sibilyang populasyon ng Gaza. Parang bulang naglaho ang Hamas, at ang bakbakan ay higit na maingay sa himpapawid kaysa sa nasasagap ng tainga ng lupa.

At malapit na ang halalan sa Israel o ang inagurasyon ng pagkapangulo ni Barack Obama. Hindi kaya senyales ang mga ito ng bagong digmaan sa politika?

♦ ♦ ♦

Marahil dapat nang palitan ang daglat na UN (United Nations). Ang UN ay dapat maging DN, para sa Disunited Nations, dahil ang mga nasyong ito ay kayang libakin ng Israel at Estados Unidos. At ang Security Council ay dapat maging Insecurity Council, dahil walang katiyakan ang mga bansa maliban sa mga bansang may hawak ng mga sandatang pamuksa.

♦ ♦ ♦

Tula bilang Asignatura at Protesta

Isang natutuhan ko sa tula bilang asignatura sa elementarya ay kailangan mo itong isaulo at bigkasin nang malakas, at lapatan ang tula ng angkop na kumpas, anyo, at arte na parang nag-aawdisyon ka sa pelikula kahit hindi mo ganap nauunawaan ang tula. Ipinagagawa sa amin ito ng aming guro sa elementarya, dangan lamang at pulos Ingles na tula ang pinipiling bigkasin, gaya ng mga tula nina Walt Whitman at William Shakespeare.

Magbabago lamang ang ihip kapag Linggo ng Wika (na ngayon ay Buwan ng Wika), at ang mga estudyante ay magpapaligsahan sa pagbigkas o pagsasadula ng tula sa Filipino [“Pilipino” pa noon ang baybay], na kung hindi ginagaya ang tono ng Jose Corazon de Jesus ay sumusunod wari sa nakabubuwisit na tono ni Marc Logan.

Magandang ehersisyo ang pagsasaulo ng tula. Sa gayong paraan, ang sinumang bata ay mapipilitang unawain kung ano ang nilalaman ng tula, at kung paano bibigkasin ang mga salita mulang marahan at mabilis hanggang malumi at maragsa, o kaya’y kung paano ang tamang putol ng mga parirala at pangungusap. Nahuhutok din ang bata na gamitin ang kaniyang memorya at guniguni, na pawang mahalaga upang maisapuso ang mga halagahang nais itampok ng tula.

May panganib din sa pagkakabesa ng tula, lalo kung ang tula ay pangit at kulang sa sining ang pagkakasulat. Ito ay dahil maisasaloob ng bata kahit ang mabababang uri ng sensibilidad ng pagkatha, at maaaring gayahin din niya ang maling ehemplo na kaniyang kinabesa. Sa kabilang dako, ang mga tulang pumasa sa mataas na uri ng sining ng pagkatha ay makatutulong nang malaki sa bata hindi lamang sa halagahang nais itampok ng tula bagkus kahit sa paghubog ng matalas na pag-iisip, masinop na pagkatha, at maselang panlasa sa panitikan.

Nag-iiba na ang panahon ngayon. Ang tula ay hindi na lamang binibigkas nang malakas sa entablado, at sinasaliwan kung minsan ng gitara o piyano. Ang tula ngayon ay sinusubok ng ilang kabataan na saliwan ng banda—na kayang maglaro mulang rock at jazz hanggang pop at reggae. Ang tula ay naglalaro sa musika, at kung minsan, natatabunan ng musika ang tula habang walang pakundangang ibinubulalas ng kabataan ang kaniyang hinagpis, gaya ng emo, sa daigdig.

Kaya nakaaaliw na ang pakikinig sa tula, lalo sa Filipino. Sa ibang pagkakataon, ang tula ay itinatanghal nang nakarekord sa CD, samantalang ang makata ay nasa panig ng manonood na humahagikgik. May ibang nagtatanghal ng tula na kung hindi naghuhubad ay lumulundag sa entablado, at malas ang mga manonood na kailangang saluhin ang nagwawalang makata. May iba namang lumilikha ng mala-MTV video na kaugnay ng tula, at kung mahaba-haba ang iyong pasensiya ay makapapanood ka ng kisapmatang pelikulang eksperimental na kung hindi madugo at humahangga sa kalibugan o kabaliwan.

Kung sa ibang makata’y ang tula ay walang silbi kundi ang mismong pag-iral nito (na waring gumagagad sa pahayag sa sining ni Jose Garcia Villa), o kaya’y naggigiit ng indibidwalistang identidad (gaya ng tindig ng kaakuhan ni Alejandro G. Abadilla), ang tula ay nagbabalik ngayon na instrumento ng layuning pampolitika upang maisulong ang simulain ng isang pangkat, gaya ng ginawa noon ng mga Katipunero. Ang tula ng protesta noong dekada 1960–1970 na aabot sa sukdol noong 1980–1990 ay lumiliwayway muli ngayon sa gitna ng mga digmaan at paghihimagsik na may kaugnayan sa kabansaan, kasarinlan, kalayaan, at katarungan ng mga mamamayang binubusabos sa iba’t ibang panig ng daigdig.

Ngunit huwag isiping noong dekada 1960 lamang nagsimula ang tula ng protesta sa Filipinas. Ang tula ng paghihimagsik ay kinasangkapan ng mga Filipino sa pagtuligsa sa pananakop ng Espanya, Estados Unidos, at Hapón sa Filipinas, at naging epektibong tagapag-ugnay sa mga tao ng kapuluan.

Malaki ang hamon sa kasalukuyang henerasyon kung paano palalaganapin ang tula. Maaaring ang mga estudyante ngayon ay nagkukusa nang gumawa ng maikling video na tinatampukan ng tula, gaya ng ginagawa ng mga Palestino, at ito ang pangkatang proyektong ipinalalabas sa kanilang paaralan. Maaaring ang iba’y magsasadula ng sabayang pagbigkas, ngunit ang pagbigkas ay lumalampas kung hindi man lumilibak sa sinaunang paraan ng pagbigkas na patuloy na kinababaliwan ni Marc Logan. Maaaring ang ibang mag-aaral ay hindi na lamang makukuntento sa pagkabesa ng tula ng ibang makata, bagkus nagsisikap ding sumulat nang matino at higit sa kayang isulat ng kanilang guro o administrador ng paaralan.

Ang tula bilang asignatura ay hindi kinakailangang nakababato o linyado, gaya noong sinaunang panahon. Ngunit upang magawa ito, kinakailangan ang malalim na pagkaunawa sa simula at kasaysayan ng panitikang pambansa, gaya ng malimit ihayag ni Pambansang Alagad ng Sining Virgilio S. Almario. Ang hamon ay umaalingawngaw hindi lamang sa hanay ng mga akademiko bagkus maging sa madla, kritiko, at manunulat. Hindi kinakailangang maging loro ang mga bata, at ipagmalaking alter-ego ng mga makatang Amerikano at Ingles. Makabubuti kung magagabayan ang mga bata na matuklasan ang henyo ng sariling panitikan at wika nila, at maaaring simulan ang lahat sa pagbubuklat ng aklat na may kaugnayan sa ating panitikan.

Tampok na Tula at Video
Mapapansin sa videong ito kung paano inilalangkap ang tula sa musika at hulagway ng pag-aaklas. Ang ganitong video ay nangangailangan ng sapat na plano, paglalapat, at pagsisinop [editing]. Hindi ko sinasabing gayahin ang videong ito, ngunit may mga aral na mapupulot hinggil sa pagbubuo nito na makatutulong sa mga estudyanteng Filipino. Pinili ko ito dahil sa napapanahon ang paksa, at kung paanong ang tula ay higit na nagiging epektibo kung bibigkasin nang tumpak alinsunod sa bilis at putol ng mga linya, at alinsunod sa agos ng mga larawan at tagpo.