Ama Namin at ang Idyoma ng Pananakop

Hamakin at maliitin ang kakayahan ng Tagalog ang isang paraan ng pananakop na ginawa ng mga paring Kastila noong siglo 1600. Kailangang ipabatid ng mananakop na taglay ng sinisipat niyang “katutubo” ang sukdulang katangahan, kabaliwan, at kasamaan, samantalang ang nangangaral ang bukál ng dunong, ginhawa, at luwalhati. Mahalaga ang ganitong pagbubukod upang mabilog ang ulo ng sinasakop, mawalan siya ng tiwala sa sarili, at maniwala na ang katotohanan ay sadyang nagmumula lamang sa banyagang may pambihirang talino at sibilisasyon.

PanalanginNgunit mahirap ang nasabing pangangaral. Iba ang diskurso ng relihiyon at wikang Espanyol, at hindi iyon mauunawaan ng mga Tagalog na iba ang kaligiran, kultura, panahon, at pananaw sa daigdig. Upang magtagumpay sa pangangaral, kinakailangang mag-aral at magpakadalubhasa ang mga pari sa mga wikang taal sa kapuluan, gaya ng Tagalog, Bisaya, at Bikol. Kailangan din nilang magpakahusay sa pagkasangkapan sa mga katutubong idyoma at talinghaga, upang ang anumang banyagang konsepto ay mabihisan ng katutubong anyo habang kipkip ang makamandag na pangangaral. Ang ganitong taktika ay ginawa noon ni Juan de Oliver, OFM, nang sulatin niya ang Declaracion de la Doctrina Christiana en Idioma Tagalog (1582–1591). Maihahalimbawa ang mga paliwanag niya sa pag-aantanda ng krus at sa dasal na “Ama Namin.”

Sa “Declaracion del per signum cruzis” (Yaring Tanda ng Santa Krus), ginamit ni Oliver ang larawan ng tao na nagpapamook (nakikipaglaban nang patayan) o naglalakbay para makidigma na dapat umanong nagsusuot ng baluti at nagbabaon ng sandata upang mapangalagaang ligtas ang katawan sa anumang panganib o kapahamakang maidudulot ng kaaway. Itatambis ni Oliver ang gayon sa kaluluwa ng tao, na dapat umanong mag-antanda muna ng krus bago magtungo kung saan, upang maging ligtas sa kapahamakang dulot ng demonyo. Ang “baluti at sandata” ay tumutukoy sa “pag-aantanda ng krus;” ang “kaaway” ay ang “demonyo;” at ang “katawan” ay kaparis ng “kaluluwa.”

Hiniram ni Oliver ang konsepto ng “katawan,” “baluti,” “sandata,” “búsog,” “gayáng” (sibat), “kaaway,” “kalay” (kalasag) at “kaluluwa” at nilapatan iyon ng pambihirang pahiwatig para sa pagpapaliwanag ng doktrinang Kristiyano. Ang “kaaway” na maaaring mandirigmang tagaibang pook o tribu ay nagkahugis ng “demonyo” na ang resulta’y posibleng makapagpabilis ng pagtanggap ng katutubo sa gayong hambingan. Sa pagbanggit din ng “kaaway,” inililihis ni Oliver ang konsepto ng pagiging “kaaway” mula sa panig ng mga Kastila tungo sa panig ng iba pang tribu o dayo. Maiuugnay din ang kasamaan sa kaaway, at ang katunggali nito ang mahihinuhang nasa panig ng kabutihan.

Ang demonyo bilang kaaway ay gumagamit ng “masamang tukso” at ang tuksong ito ay pinawawalan sa pamamagitan ng larawan ng palaso, na ipinapana sa “noo” (alaala), “bibig” (wika), at “dibdib” (kalooban) ng katutubo. Sa ganitong paglalarawan, mahihinuhang ang katutubo ay bihasa sa paghawak ng busog at palaso, at pataksil kung lumaban, at ang “noo, bibig, at dibdib” ang tatlong sentro na mahalaga sa katauhan ng tao, at dapat sapulin upang magtagumpay ang pangangaral. Kapag naangkin ng demonyo ang alaala ng tao’y mabubulid ito sa kasamaan at kahalayan (i.e., pagyurak sa puri ng tao at paglapastangan sa pinaniniwalaang anito). Kapag naangkin ang wika ay malayang makapagsasabi ang alipin at bihag ng labag sa kaugalian at kabutihang-asal ng kanilang pinagmulang tribu. Kapag nabihag ang kalooban ay magagapi ang pinakapuno o lakas ng katawan. Ang kaligtasan ng tao ay nasa pag-aantada ng krus, ani Oliver, at siyang magsisilbing epektibong pananggalang sa demonyo.

Ang tocsong ypinapana nang Demonio sa noo, ay ang dilan alaala nang tauo, ybig niyang magalaala ang tauo nang masamat, mahalay na alaala, nang magcasala sa Dios, sa masamang panimdim, ay quino Cruzan ang noo, paran taquip yaon, at nang di tomimo yaong tocso.

Ang ytinotocso nang Demonio sa bibig ay ang uica, ybig niya bagang maguica ang tauo nang masasamang uica, sa capuao niya tauo, caya quino Cruzan nang tauo ang caniyang bibig, yñgat na totoo yaon nang di matocso nang Demonioang caniyang uica. Ang dibdib nama, ang siyang tapat yaon nang loob nang tauo, pinapanang tocsohin nang Demonio ang loob (at siyang pono ngayon nang tanang Cataoan). Samacatoir niya, cun matocso niya ang loob, cun papagloobin nang di magaling, cun pagaoin nang masamang gaua, para natocso ang tanang Catauan, at natalo na yaong tauo; Caya naman quino Cruzan ang dibdib, taquip na matibay yaon sa loob di maano nang Demonio, panain man niya.

Yamang mahalaga sa katutubo ang kaligtasan, ang pag-aantada ay maaaring ikabit din sa konsepto ng “pag-aanito,” “bulong,” at “agimat.” Ang kahusayan nito ay nasa tao na nagsasagawa ng gayong ritwal o kaugalian, at mahihinuhang batay sa tindi ng kaniyang pananampalataya sa mga puwersang sobrenatural. Sa paliwanag ni Oliver, epektibo rin ang pag-aantanda dahil ito ang kinatatakutan umano ng demonyo. Ang pag-aantanda ng krus ay may taglay na “kabagsikan,” na kayang magtaboy sa demonyo, at makapagliligtas umano kahit sa mga di-binyagan. Ang konsepto ng “kabagsikan” ay maiuugnay sa katapangan at husay sa pakikihamok, at sa sining ng digmaan at paghawak ng sandata, na mahihinuhang madaling maarok noon ng mga katutubo.

Maiuugnay ang naturang konsepto sa pagpapaliwanag ni Oliver sa “Ama Namin” (Exposicion del Pater Noster en Lengua Tagala). Bawat linya ng naturang dasal ay tinumbasan ni Oliver ng mahabang paliwanag. Heto ang salin ni Oliver:

Ama Namin
Sungmasalañgit ca
Sambahin ang ñgalan mo
Mapasaamin ang caharian mo.
Sundin ang loob mo.
Dito sa lupa, paran sa lañgit.
Bigyan mo cami ñgaion nang aming canin sa arao arao.
At patauarin mo cami nang aming mañga otang,
para nang pagpapatauar namin, sa nagcacaotang sa amin.
Houag mo caming ypahintulot sa tocso.
At yadya mo cami sa dilan masama.

Hiniram muli niya sa Tagalog ang dalumat ng “ama,” “alipin,”  “maykapal,” “anak,” at “inaanak” upang maipaliwanag ang konsepto ng dasal.  Halimbawa, ang “ama” na maaaring tumutukoy sa “datu” o “pinuno” ang tagapangalaga ng mga “anak” (ginoo) na kasama sa tribu. Ang amang ito ang nagtataglay ng “ginto,” “palay,” “kanin,” “kakanin,” “damit,” “alahas,” “mana”, “alipin,” at iba pang bagay na ipinamamahagi rin niya sa mga nasasakupang anak. Ngunit kung matalik sa kapuwa ang pakahulugan ng “ama,” mababago ito sa konsepto ni Oliver. Para kay Oliver, ang makalupang Ama ay ganap na masama, mahigpit, palautos, at nagtataglay ng mga alahas na makapagpapabigat lamang sa kaluluwa para marating nito ang langit. Ibig sabihin, materyalistiko at sakim bukod sa diktador ang ama na katutubo kung ikokompara sa mapagbigay na “ama” na sumasagisag kay Yahweh. Ang “ama” ng katutubo ay kinapopootan ng mga tao, alinsunod sa pananaw ni Oliver, samantalang ang “ama” ng Kristiyano ay mabuti at mapagbigay.

Mabigat na tungkulin ang ginagampanan ng mga alipin na saklaw ng ama o datu, at maituturing na mas mahalaga pa sa ginto, ayon kay William Henry Scott, ngunit babaliwalain ito ni Oliver. Ang pagmamaliit sa posisyon ng ama, alinsunod sa konsepto ng katutubo, ay pagyanig sa hawak nitong poder at awtoridad sa pamilya; habang pinalalakas naman ang posisyon ng alipin—na katuwang ng ama o datu mulang tahanan hanggang bukirin upang mapanatili ang kaayusan ng tahanan o pamayanan—nang mahimok itong magbalikwas sa kaniyang panginoon. Hindi lamang nanghiram ng konsepto si Oliver sa katutubo. Binago pa niya iyon upang iayon sa kaniyang pakana na sakupin ang isip at kalooban ng mga katutubo, samantalang tinatangkang guluhin ang nakagawiang kaayusan at ugnayan sa loob ng pamilya o pamayanan.

Kaugnay ng konsepto ng “ama” ang “bayan.” Binanggit ni Oliver na “kataksilan” ang pangingibang-bayan ng sinumang ginoo o anak, lalo kung kalilimutan nito ang mga magulang, kamag-anak, kapatid, at anak, at mawili sa paglalakbay o paninirahan sa ibang bayan o tribu. Makapangyarihan ang ganitong idyoma, dahil ang “pangingibang-bayan” ay itinumbas ni Oliver sa pamumuhay sa “lupa” o impiyerno, at ang tunay na bayan ay ang “kalangitan.” Para sa mga katutubo, ang paninirahan sa sariling bayan ang sukdol na kaluwalhatian, kaliwanagan, at kaginhawahan. Ito ang nais ni Oliver na isipin ng katutubo hinggil sa ipinangangakong langit ng Kristiyanismo.

Ngunit paano naman sisipatin ang pangingibang-bayan ng mga Kastila? Ang pangangaral umano ng mga pari o prayle ay hindi para sa layuning mangamkam ng ginto o makipagkalakalan. Ito ang pambobola ni Oliver upang ikubli ang tunay na intensiyon ng kolonisasyon:

Anong panao naming mga Padre dito sa inyo? Ang inyong guinto caya? Nagbabaliuas cami dito? Nagcacalacal caya? Hindi yaon ang aming panaog, sacsi namin ang Dios na Panginoon at cayo naman; caya pala nililibot namin ang sangcalibotan, nang maypahayag namin sa inyo ang aming Amang Dios.

Mapapansin sa pangangatwiran ni Oliver na ang pangingibang-bayan ng mga Kastila ay hindi pansarili kundi panlahat, at kaugnay ng pagpapalaganap ng kabutihan ng diyos. Kailangang sabihin ito ni Oliver dahil taliwas ang pangingibang-bayan sa konsepto ng pagmamahal o katapatan sa lupang tinubuan, alinsunod sa pananaw ng mga katutubo, at maituturing na pagtataksil sa pinag-ugatang lipi o bayan. Kailangang linawin ni Oliver ang intensiyon ng pangangaral dahil kung hindi’y maghihimagsik tiyak ang mga katutubo at mapupugutan ng ulo ang gaya ni Oliver.

Ang pagsuway umano sa kalooban ng diyos ay maituturing na katangian ng “hunghang,” “kaaway,” “baliw,” ulol,” “dukha,” at “salanta” na pawang mabibihag ng demonyo. Ang naturang mga katangian ay ikakabit din sa mga di-binyagan, at nagsisilbing panakot ng mga pari. Hindi dapat isipin, ani Oliver, na walang kamatayan ang tao. Kailangan nitong ipamahagi ang mga palay sa dukha at salanta. Dahil kung hindi pinababayaan ng diyos ang mga ibon, isda, at hayop (usa) ay lalong hindi pababayaan ng diyos ang tao sa mga pang-araw-araw na pangangailangan nito. Ginamit na simbolo ni Oliver ang “kanin” na hindi lamang para sa pisikal na katawan, bagkus maging sa “kaluluwa” na makapagpapalusog sa tao.

Higit pa rito, minaliit na Oliver ang pag-aanito ng mga katutubo. Walang silbi umano ang paggawa ng sariling anito upang sambahin pagkaraan, ngunit hindi niya ipaliliwanag na gumagawa rin ng mga rebulto at retablo ang mga Kristiyano upang gamitin sa pananalangin. Tinuligsa rin niya ang araw-araw na pag-aanito ng mga katutubo ngunit pagkaraan ay lulupigin ang kapuwa tao, mangangalunya, at magpapakalango sa alak. Ibig ipamukha ni Oliver na ang mga katutubo ay sadyang marahas, ilahás (wild), malibog, at lasenggo na salungat sa ipinangangaral ng Kristiyanismo. Nagagawa umano ito ng mga tao dahil malakas manukso ang demonyo. At makaliligtas lamang sa demonyo kung laging kasiping ng tao ang diyos, gaya ng mandirigmang may kasamang mga kawal sa larangan ng pakikidigma.

Malinaw kay Oliver ang ikinasasama ng katawan ng tao. Kabilang dito ang gutom, hirap, uhaw, “kaning nakahihilo” (nganga?), buwaya, ahas, at tunay na kaaway.  Ang ganitong mga konsepto ang ikakabit niya sa mga gawang masasama, at sa hulagway ng demonyo at impiyerno. Gumagaan ang paliwanag ni Oliver hinggil sa buhay nina Tobias at San Rafael dahil naiuugnay niya ang konsepto ng kasamaang ayon sa pananaw ng banyaga doon sa mga konsepto ng kasamaang alinsunod sa pananaw ng mga katutubo. May ipinangangakong langit ang diyos ng mga Kristiyano, ito ang buod ng paliwanag ni Oliver. At ang diyos na ito ang magiging taliba ng tao hanggang sa kabilang buhay.

Lilipas ang mahabang panahon at lilitaw si Marcelo H. del Pilar, na gagawing katatawanan sa kaniyang “Dasalan at Tocsohan” ang pag-aantanda at ang mga dasal na gaya ng “Ama Namin,” at siyang yayanig naman sa poder at awtoridad ng mananakop na Kastila.

Marami pang masisilip na anggulo sa pagbabalik sa mga lumang tekstong sinulat ng mga Kastila. Bagaman masasabing nababahiran iyon ng adelantadong pananaw at prehuwisyo ng banyaga, may mapipiga pa rin doon na mga hiyas na makapagpapaliwanag hinggil sa kalagayan ng mga Filipino ngayon. Ang hamon sa mga Filipino ay kung paaano lilikha ng sariling lente at pagdulog sa pagsusuri ng mga teksto, dalumat, at pangyayari, at hindi aasa na lamang palagi sa mga teoryang banyaga na ginawa para sa konteksto at kapakinabangan ng mga banyaga.

Sanggunian
Hinango ang siniping teksto sa Declaracion de la Doctrina Christiana en Idioma Tagalog ni Juan de Oliver OFM (+1599), inedit ni Jose M. Cruz, at inilathala ng Pulong: Sources for Philippine Studies, Ateneo de Manila University, 1995.

Advertisements

2 Tugon

  1. bakit ganun… diba nagtatanda tayo ng krus para ipag-sanggalang tayo sa mga masasama at sa kaaway?

    bakit pag nasa misa… ganito ang scenario?

    pari: sa ngalan ng ama, anak, espiritu santo…
    mga tao: amen

    *then sign of the cross*

    does it mean, kaaway ng tao yung mga tao at yung mga tao kaaway nila yung pari?

    nagtatanong lang po

    • siguro sa inyo na mga catholic, hindi naman ibig sabihin na panangga ang sign of the cross… ginagamit nyo iyon para maipakita sa masasama at kaaway na may Panginoong kayo…syempre! dba alam naman nating lahat na wla cla noon…yan yung silbi..dba kapag may na po possess nga sasabi agad yung mga pari o mga pastor ng IN THE NAME OF JESUS CHRIST..kahit hindi mo na yan ipagsigawan, madidinag na niya tayo…hindi naman sya bingi dba?..

Mag-iwan ng Tugon

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Baguhin )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Baguhin )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Baguhin )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Baguhin )

Connecting to %s

%d bloggers like this: