Dilang-Anghel at ang Panitikan

Muli na naman tayong ginigitla ni Fr. Arnel S. Vitor sa pamamagitan ng kaniyang pinakabagong aklat na Dilang-anghel (2007) na karugtong ng Bulong Pari (2005). Kung babalikan ang Bibliya, ang “dilang-anghel” ay may pinakamalapit na alusyon sa 1 Corinto 13:1, ngunit maihahakang literal na salin lamang o malikhaing halaw ang taguring “dilang-anghel” na mula sa “tongue of angels.” Ayon sa The Proverbs ni Damiana L. Eugenio, may apatnapu’t dalawang salawikain mula sa iba’t ibang wika sa Filipinas ang hinggil sa “dilà,” samantalang iisa lamang ang tungkol sa “anghel,” gaya ng “Anghel sa paningin,/ demonyo sa turing.” Ni isa’y walang bumanggit hinggil sa “dilang-anghel.” Hindi katutubo ang “dilang-anghel” o “anghel” sa atin, at maihahakang hatid iyon ng mga Kastilang fraile’t kolonisador.

Ngunit ang kasabihang “Magdilang-anghel ka nawa!” ay pagpapamalas din ng pag-angkin ng mga Filipino sa isang banyagang termino at ang paggamit nito sa konteksto ng mga Filipino. Pumasok sa bokabularyo ng karanasan ng karaniwang Filipino ang “dilang-anghel” na maitatambis sa gaya ng “dilang makamandag,” “dilang matamis,” “dilang matalas” o kaya’y sa “tainga ng lupa” at “taingang kawali.” Iba ang “dilang-anghel” ng Tagalog, halimbawa, kung ihahambing sa “tongue of angels” ng Ingles o Latin. Ang “dilang-anghel” na pangngalan ay may pahiwatig ng “kabanalan, katapatan, at katotohanan.” Samantalang ang “pagdidilang-anghel” sa Tagalog ay ang kaganapan ng isang katotohanan, ang katuparan ng isang hiling o pangarap, at ang pagtatagpo ng dibino at makalupang tadhana o hula.

Naiiba ang aklat ni Fr. Arnel sa karamihan ng mga babasahing relihiyoso. Ang kaniyang mga payo at sermon ay nabibihisan ng matalas ngunit katawa-tawang kuwento at daglî, ng matimyas na pag-unawa sa kapuwa Kristiyanismo at pagka-Filipino, at napalalamutian ng tula, halaw, at kritika upang maitulay ang espiritwalidad sa pamamagitan ng panitikan. Ang himig niyang patalastas ay kisapmatang napaghuhunos na himig kumbersasyonal, at nagsisikap na kausapin tayo sa wikang maaaring magtugma ang diskurso niya at ang diskurso ng madla. Magaspang, kolokyal, at kung minsan ay tila kolehiyalang pa-wers-wers ang kaniyang wika. Subalit naroon ang katapatan, at ang kakayahang kumambiyo sa matalim na pagmumuning magmumula lamang sa tao na nagtataglay ng malawak na karunungan at karanasan.

Mahilig magpatawa si Fr. Arnel, gayunman ay hindi nakaaasiwa ang kaniyang mga banat, dahil nakatuon ang kaniyang mga patawa sa sarili, at hindi gaya ng mga patawang napapanood natin sa telebisyon, ang mga patawang malimit libakin, linlangin, at pagkakitaan ang karaniwang mamamayan. Ngunit higit pa rito, pinangatawanan ni Fr. Arnel ang disiplina ng tula, at sa limitadong espasyo ay nailahok niya ang lahat ng ibig niyang ilahok sa pamamagitan ng talinghaga para makabuo ng isang bagong akda. Ang paggamit ng talinghaga ay isang mahalagang instrumentong matagumpay na naipamalas niya, at humahamon sa mga Filipino na balikan ang kanilang mahabang tradisyon ng ligoy at paghihiwatigan.

May isa pang iginigiit ang akda ni Fr. Arnel. At iyon ay ang kapangyarihan ng ating isip at guniguni na humanap ng mga padron sa ating paligid. Ang paghahanap ng mga padron ay maaaring matagpuan sa dasal at Bibliya, sa himala at parusa, sa kamatayan at katubusan, at maraming iba pa. Ang likás na paghahanap ng padron ng ating utak ay simula rin ng pagbubuo ng ating kolektibong gunita, na maaaring palaganapin ng midya at ideolohiya, ng relihiyon at paaralan, ng lahi at kasapiang mula sa iba’t ibang lárang. Naiiba ang akda ni Fr. Arnel dahil sinisikap nitong itampok ang pansariling gunita, na malimit natatabunan ng kolektibong gunita. Kailangan ang pansariling gunita, dahil ito ang magpapatingkad ng indibiwalidad sa karagatan ng kumbensiyonal at nakababatong pag-iral.

Magandang halimbawa rin ang akda ni Fr. Arnel para sa kaniyang mga kapuwa pari at relihiyoso. Ang akda niya ay nagbabalik sa panitikan, at humihilig sa panitikan, at nagtatangkang umukit ng pangalan sa lárang ng panitikang popular. Ang bisa ng gaan ng talakay ni Fr. Arnel ay mapapansing isang taktika lamang upang maihatid sa mga mananampalataya ang igting at bigat ng nilalaman ng pilosopiya at ugat ng simbahang kaniyang pinagsisilbihan. Ang nasabing pamamaraan ay malimit nakakaligtaan ng di-iilang pari at katekista, kaya dumarami rin ang inaantok sa mga de-kahong paliwanag hinggil sa kasaysayan ng kaligtasan ng sangkatauhan. Kailangan natin ang mga bagong pari at layko na mahilig sa panitikan, na mahilig magbasa at maglunoy sa tula, kuwento, nobela, dula, at iba pang uri ng panitikan, upang lalong lumawak ang ating kamalayan sa ating pananampalatayang pinanghahawakan.

Maituturing na isang uniberso ang Kristiyanismo, at ang nasabing uniberso ay hindi isang retrato, bagkus rolyo-rolyo ng pelikulang patuloy na umaandar at lumalago; at doon, tayo ang pangunahing aktor at kalahok. Ito ang tadhanang hindi natin matatakasan. Hindi estatiko ang Kristiyanismo, kung pagbabatayan ang halimbawa na ginawa ni Fr. Arnel, dahil kung gayon nga, matagal nang ekskomulgado siya o ipinako nang patiwarik sa krus dahil sa pagtataglay ng kaisipang may rebeldeng sungay ng isang makata o panitikero. Nahuhutok ng Kristiyanismo ang lipunan at pakikipagkapuwa; gayundin, nahuhutok ng lipunan at ugnayan ng mga tao ang Kristiyanismo sa iba’t ibang paraan. Ang mabisang pagpapasalikop ng dalawang panig ang ídeal na pangyayari; at maaaring mapalawig ng mga manunulat na pari, o paring manunulat, na gaya ni Fr. Arnel.

Maganda ang posibilidad na binubuksan ni Fr. Arnel, gayunman ay kailangang mag-ingat pa rin ang ibang ibig sumunod sa kaniyang yapak. Ang landas ng panitikan ay hitik sa mga patibong at laláng, wika nga ng Pambansang Alagad ng Sining na si Virgilio S. Almario. At idaragdag kong ang sinumang kumasangkapan sa panitikan ay maaaring malunod din sa sariling kumunoy, lalo’t ang panitikan ay gagamitin lamang upang ipaunawa ang isang kumbensiyonal na kabatiran, at hindi ganap na masusuri ang panitikan bilang panitikan. Ano ang ibig sabihin nito? Kailangan nating maging palasuri, kailangan nating buksan ang isip, kailangan nating palayain sa pagkalumpo ang bait at kalooban mula sa baluktot na paniniwala, gaya lamang ng isinaad ng Katipunan nina Andres Bonifacio at Emilio Jacinto. Ngunit mahabang usapan ito, kaya magkasiya muna tayong pagbulayan ang sagradong Salita mula sa dilang anghel ni Fr. Arnel S. Vitor.

Advertisements

Prehuwisyo at Kamangmangan

Magkaugnay ang pusod ng prehuwisyo at kamangmangan, at malimit isinisilang ang prehuwisyo dahil sa kamangmangan. Ang kamangmangan ay maaaring hatid ng kasalatán—kung hindi man sinasadya o di-maiiwasang pagtanggi—sa pagsagap ng mga bagay na maaaring pumasok sa limang pandama. Ang kamangmangan ay maaaring magsimula sa sarili na nagkaroon ng gawîng batay sa hinuha o kutob na pawang maisasalin sa pananaw o panlasa sa isang bagay. Habang tumatagal, ang kamangmangan ay maiwawasiwas na sandata upang banggain ang establisadong karunungang unang nabatid o natuklasan ng iba. Ngunit upang manatiling buháy ang kamangmangan, kailangang isilang nito ang prehuwisyo na siyang magiging taliba at tagapamansag ng anumang lihis sa lohika. Tulad ng karunungan, ang prehuwisyo ay makapaghuhunos na binhi na maitatanim, mapalalago, at maipalalaganap sa pasalita o pasulat na paraan.

Hindi lahat ng pumapasok o sinasagap ng limang pandama ay awtomatikong magrerehistro ng karunungan sa isang tao, at mababatid ito sa mahabang saliksik ng mga siyentipiko. Ang pagbabasa ng nobelang Filipino, gaya ng Mga Ibong Mandaragit ni Amado V. Hernandez, ay hindi mangangahulugan ng kagyat ng pagkakaunawa sa banghay o tauhan para sa sinumang nahirati sa panitikang Ingles o Espanyol o Mandarin. Sa pagitan ng limang pandama at utak ay may salaan, wika nga ni Silvino V. Epistola, at ang salaang iyon ay may kaugnayan sa ating pagkamamamayan at pagkabansa, o sabihin nang “pagka-Filipino.” Makatutulong aniya ang salaang iyon sa pag-unawa ng ating panitikan.

Idaragdag ko sa winika ni Epistola na maaaring lumitaw ang prehuwisyo sa “salaan” na nasa pagitan ng pandama at utak. Sa simula’y maaaring mikrobyo ang prehuwisyo na marahang ngumangatngat sa naturang salaan, hanggang ang naturang salaan ay mabutas na magiging sanhi upang makapaglagos sa isip ang pagsagap sa mga bagay nang hindi gaanong napag-iisipan. Bago pa man magbasa ng isang katha o tula o dulang Filipino ay posibleng makadarama na ng pambihirang pagkayamot, pangamba, o pagkamuhi ang mambabasa sa gayong uri ng akda dahil hindi niya agad maarok ang kaniyang binabasa. Maaaring isumpa agad niya ang nobela at husgahang pangit ang pagkakasulat niyon—kahit hindi pa ganap na natatapos basahin ang nasabing nobela—at sabihing malayo iyon sa estetikang ang pamantayan ay paggamit ng mga salitang magagaan, gaya sa peryodiko, na maaaring kayang maunawaan ng isang estudyanteng nasa ikatlong taon ng mataas na paaralan.

Lulubha ang prehuwisyo kapag ang puna ay lumalampas sa inihahaing diskurso ng akda. Hindi pa ganap na nasusuri, halimbawa na, ang nobela ni Hernandez ay ilalahok sa usapan ang konsepto ng elitismo sa pagsulat na maaaring namamayani sa hanay ng mahuhusay na manunulat; o kung hindi’y kathang-isip lamang ang lahat. Ang gayong pakana ay paglihis sa binubuksang diskurso hinggil sa nobela at pagpaling sa dinamikang nagaganap sa sirkulo ng mga manunulat at pagpaloob sa usapin ng malikhaing pagsulat na kinakasangkapan ang estilo at salitang magagaan. Mapapakamot ng ulo, kung hindi man bayag, ang sinuman kapag susundan ang palundag-lundag na banat—na matataguriang punang hitik sa prehuwisyo.

Kawawa ang nobelang gaya ng Mga Ibong Mandaragit kapag sinapol ng prehuwisyo. Hindi makasasagot ang nobela sa mga maling paratang; o kaya’y makapagsasaad ng konteksto hinggil sa pagkakasulat niyon, hangga’t walang darating na isa o dalawa o higit pang kolumnista, kritiko o blogista upang pabulaanan ang sinasabi ng kolumnistang may prehuwisyo.  Kumikislot ang prehuwisyo, at sa kisapmata’y makapag-aanyo itong makamandag na ulupong na makatutuklaw, saka makapapatay ng pangarap, sa sinumang kabataang naghahanap ng modelo ng nobela o kuwento o tula na pawang makaaaliw at makapagdudulot ng dunong. Walang pinipiling edad o kasarian o propesyon ang prehuwisyo. Sa mata ng  kolumnista o peryodista, maligoy ang panitikan, at ang ganitong ligoy ay hindi nababagay sa pormula ng pahayagan. Mas payak, mas maganda.

Sa bibig ng isang kolumnista, ang prehuwisyo ay may kakayahang madamitan ng pagtatanggol ng magulang para sa kaniyang minamahal na anak, ngunit itatanggi ng magulang na taglay niya ang prehuwisyo. Ang prehuwisyo ay maibubuga gaya ng tani-tanikalang retorikang tanong—na ipinanghahalili bilang paliwanag—na maaaring wala namang sagot o kaya’y nagkukubli ng pagkayamot sa matataas na uri ng panitikang lumalampas sa itinatakda ng de-kahong pagtingin sa  buhay.

Mainipin ang prehuwisyo at lumilikha ito ng halimbawa na ang saliksik ay hanggang internet lamang o paggalugad sa Google, at ang talambuhay ng manunulat  ay nagwawakas sa hatol ng Kataas-taasang Hukuman. Ang prehuwisyo ay pag-aakala na ang Mga Ibong Mandaragit ni Hernandez ay hinggil lamang sa pananakop ng Hapones, na isang kabulaanan, dahil ang alusyon at pahiwatig niyon ay hindi lamang lumalampas sa pananakop ng mga dayuhan sa Filipinas bagkus umuusig din sa mga Filipinong senador, obispo, heneral, gobernador, abogado, hukom, propitaryo, peryodista, sosyalera, at iba pang maykaya sa lipunan.

Ang prehuwisyo ay pagtatambis ng dalawang akda at paghahambing ng dalawa o higit pang estilo o wika upang palitawin ang pagkiling sa isang panig nang walang masusing pagtalakay sa magkakaibang polong pinagmumulan ng mga panig. Higit sa lahat, ang prehuwisyo ay maangas na pagtuligsa sa nakaraan, at pagpapanukala ng marapat na kabaguhan, nang hindi ganap na nauunawaan ang pagsasalikop, pagsasalimbayan, at pagtatagisan ng kasaysayan ng panitikan at ng kasaysayan ng bansa. Lumilikha ng sariling multo ang prehuwisyo, at ang multong ito ang lalabanan at katatakutan mismo ng tao na nauulapan ng kuro-kurong walang batayan.

“Walang may monopolyo ng repolyo’t katwiran,” wika nga ng makatang Rio Alma, ngunit aangkinin pa rin ng prehuwisyo ang pagkakataong lagumin nang napakabilis ang panitikan na parang iisa lamang ang anyo at ang gahum na dapat pagsumundan ng kabataan. Sumusugat lamang ang prehuwisyo dahil nakahahatak ito ng ibayong kamangmangan, at ang multiplikasyon ng gayong kamangmangan, na kapag ipinataw sa panitikang Filipino, ay makapagpapatindi ng pagkaligta sa sarili, ng pagbura sa ugat at kaligiran, at ng paggamit ng salitang “Filipino” hanggang sa salita lamang ngunit ang totoo’y umiimbulog na banug sa himpapawid, at dadagitin pagkaraan ang madlang nangangapa sa sariling panitikan.

Pinahihinto ng prehuwisyo ang kakayahan ng tao na mag-isip, magsuri, at magpasiya nang may bait.

Hindi kinakailangang makipag-away sa sinumang kolumnista sa diyaryo. Ano pa ang silbi ng demokrasya kung hindi pakikinggan ang kabilang panig? Subalit sa oras na ipinid ang isip, at ilihis ang daloy ng usapan mula sa orihinal na puntong binuksan, ay magsisimula ang balitaktakang walang katapusan. Mabuting halimbawa ang pitak ukol sa Mga Ibong Mandaragit at hinagpis sa sistema ng pagtuturo hinggil sa pagpapalaganap ng kamangmangan, prehuwisyo, at inseguridad ng isang kolumnista, at siyang makapagbubukas ng isip at karunungan sa  mga karaniwang mamamayang walang pitak, walang tinig, walang pangalan sa akademya man o pahayagan. 

Hudhud ng makabagong Ifugaw

Isa sa mahahalagang aklat ang Oral Literature of the Ifugao (2005) ni Manuel B. Dulawan, ngunit sa kasamaang-palad ay nalilingid sa kaalaman ng nakararami. Nakapaloob sa naturang aklat ang ugat, kasaysayan, at kaligiran ng Ifugaw, at ipinaliliwanag nito ang sari-saring ritwal tulad sa pagsasaka, pagdarasal, paggalang sa yumao, pagbubuo ng pamayanan, at pagsasaayos ng mga ugnayan ng mga tao sa pananaw ng taal na Ifugaw. Komplementaryo ang nasabing aklat sa maikling artikulong napabilang sa antolohiyang Literature of Voice: Epics in the Philippines (2005) na inedit ni Nicole Revel, at sinulat ni Lourdes Saquing Dulawan.

Bukod sa nabanggit, nakalahok sa aklat ang mga alamat, kuwentong-bayan, mito, awit, at epikong Ifugaw na nasa orihinal na wikang Ifugaw at tinumbasan ng payak na salin sa Ingles. Bagaman maraming maipupuwing sa saling Ingles ay hindi na mahalaga; higit na mahalaga ang maipaabot ang pinagmumulan sa Ifugaw tungo sa kamalayan ng Filipino. Dagdag pa rito, ang salin sa Ingles ay isang hamon na rin upang gumawa ng higit na magandang salin at halaw sa Filipino mula sa orihinal na tekstong Ifugaw ang kasalukuyang henerasyon.

Madaling mauunawaan ang isinasaad ng isang halimbawang kuwento o tula, dahil ang ilang salitang Ifugaw ay kahawig ang ilang salitang Bisaya o sinaunang Tagalog, gaya ng “banug” sa Ifugaw na katumbas ng “agila” (aguila) sa Espanyol at “banug” din ang tawag sa Tagalog, Bikol, at Bisaya. Hindi man regular ang tugma at sukat ng mga taludtod ay mapapansin na may natatanging ritmo ang tula, na patitingkarin ng pambihirang estribilyo sa ilang pagkakataon, upang masubaybayan ng tagapakinig o mambabasa ang daloy ng salaysay.

Mahihinuhang ang unang layon ng aklat ay itala ang tradisyong pabigkas ng Ifugaw, sinupin ang iba’t ibang taal na kaalaman, at itanghal ito sa paraang pinakamagaan. Matalas ang paliwanag ni M.B. Dulawan at laging may kalakip na banggit hinggil sa konteksto at kaligiran ng kaniyang pinapaksang bagay, halimbawa na ang tungkol sa mumbaki (na tila pari) at hongan di page (na serye ng mga seremonya ukol sa pagpapalago ng ipugong palay).

Maihahalimbawa ang “Si Aliguyun at si Bugan” na isa sa mga tanyag na bersiyon ng Hudhud ng Ifugaw. Tumutukoy ang “hudhud” sa anyo at paraan ng pahimig na pagsasalaysay ng Ifugaw na kabilang sa pangkat ng Tuwali. Binibigkas nang patula ang hudhud tuwing tag-ani sa mga payyo (rice terraces); tuwing naglalamay sa tao na namatay nang likas (at hindi pinatay o nagpakamatay); at tuwing may bogwa na ritwal kapag may hinuhukay na bangkay.

Sa bersiyong mula kay Marcela Guminigin na isang munhaw-e (makatang tagapagsalaysay), ang hudhud na “Si Aliguyun at si Bugan” ay umiinog sa pag-iisang dibdib ng dalawang tao na galing sa magkaibang lipi. Anak ni Amtalaw na mula sa Hujbitan si Aliguyun; samantalang si Bugan ang anak na babae ni Pangaiwan ng Gonhadan. Noong bata pa umano si Bugan, nakaligtaan siya ng kaniyang inang abala sa trabaho at dinagit pagkaraan ng mga dambuhalang uwak. Inilagak ng mga ibon si Bugan sa talahiban, at mabuti lamang ay natagpuan siya ni Kullaw na isang matandang naninirahan sa kagubatan. Inampon ni Kullaw si Bugan, at itinuring na sariling apo.

Lumaki si Bugan na isang marikit na dalaga. Isang araw, makakatagpo niya si Aliguyun, na isang mayamang binata mula sa Kiyangan. Manliligaw si Aliguyun at sasapit ang araw na pakakasalan niya ang dilag. Maghahain sila ng uyauy—na ritwal sa kasalan—para sa kanilang lipi. Samantala, makikilala naman ni Guminigin si Aginaya, ang babaeng kapatid ni Aliguyun at mahuhulog ang loob ng lalaki sa dalaga. Makaraan ang pista sa Hujbitan, dudulog si Guminigin at yayaing pakasalan si Aginaya. Papayag naman si Aliguyun at ibibigay ang kaniyang basbas. Magtutungo sina Guminigin at Aginaya sa Gonhadan. Magpapakasal sila, at magbibigay ng uyauy upang ipagdiwang ang kanilang pagsasama.

Ang isa pang bersiyon ng hudhud, na pinamagatang “Hudhud hi Aliguyun,” ay hitik naman sa madudugong bakbakan nina Aliguyun at Pangaiwan na siyang ama ni Bugan. Mababasa ito sa The Epics (2001) na tinipon at pinamatnugutan ng dakilang si Damiana L. Eugenio. Sa naturang bersiyon, ang magkatunggaling pamilya ay nagkabati dahil ang mga anak ng dalawang angkan ay nagpakasal matapos ang matagal na panahong bakbakan ng mga pangunahing tauhan, sampu ng kanilang matatapat na kawal. Nauna ang kuwentong ito sa Romeo and Juliet ni William Shakespeare, at sa klasikong tula at nobelang Tagalog na Ang Lumang Simbahan ni Florentino T. Collantes.

Sa pambungad ng aklat, ikinuwento ni M.B. Dulawan ang isang pangyayari nang dumalaw si Jaime C. Laya noong 1984 sa Kiangan, Ifugaw. “Napakaganda ng kulturang Ifugaw,” sambit ni Laya sa harap ng mga guro mula sa iba’t ibang lalawigan, “tulad ng ipinakikitang kariktan ng inyong mga payyo.” Hinimok pagkaraan niya ang mga guro na “Ituro muna ninyo ang sariling kultura bago ituro ang kultura ng ibang tao.”

Lumikha ng alingasngas, at hindi mabilis na tinanggap ng mga guro, ang mungkahi ni Laya. Ayon na rin kay M.B. Dulawan, ang mga salinlahi ng Ifugaw ay nabilog ang ulo sa pangangaral ng mga Kristiyanong misyonero at sa sistema ng edukasyong kolonyal ang oryentasyon. Ikinahiya wari ng mga Ifugaw ang kanilang kultura at pinagmulan. Dumating ang yugtong kailangang purgahin muna ng henerasyon ng Ifugaw ang sarili upang maangkin muli ang kanilang mayamang ugat. Lilipas pa ang ilang taon bago sisigla ang muling pagtuklas at pagpapalaganap ng kulturang Ifugaw, lalo sa hanay ng mga gurong Ifugaw.

Mahalagang aspekto ng kulturang Ifugaw ang tradisyong pabigkas. Ang tradisyong pabigkas ang nagsisilbing kamalig ng gunita at kasaysayan, ang tulay na nag-uugnay sa magkaibang henerasyon, at ang palihan ng mga tao na paulit-ulit isinasalaysay sa malikhaing guniguni ang kanilang karanasan at pakikipagsapalaran. Isinasalin sa tula, kuwento, at iba pang anyo hindi lamang ang mga salita o titik ng lipi, bagkus maging ang kamalayan at pananaw na marapat angkinin ng isang Ifugaw.

Wala pa akong nakitang lumabas noon sa merkado na may sigasig at lawak ng saliksik gaya ng sa Oral Literature of the Ifugao  ni Manuel B. Dulawan. Bilhin ninyo ito. Sagipin at palaguin pa natin ang naturang kultura, at tulungan natin ang bagong henerasyon na magsilang ng iba pang Manuel B. Dulawan na mahilig magsaliksik, magtala, at magsulat hinggil sa kulturang Ifugaw at iba pang lipi. O kung hindi’y nakatakdang mawala sa ating alaala at hinagap ang isa sa mahahalagang hiyas ng ating bansang minamahal.

Lindol at iba pang pangitain

Ilan lamang ito sa labi ng lindol at iba pang sakunaNakahihindik ang mga imaheng ipinalalabas sa telebisyon hinggil sa malagim na lindol na sumapit sa Tsina noong nakaraang linggo. Nagiba ang mga gusali at bahay, bumuka ang lupa, at gumuho ang mga bundok at dalisdis. Sa pananaw ng mga mapahiin, senyales iyon ng baluktot na patakaran ng pamahalaan laban sa Tibet o Sudan at iba pang pinagkukunan ng enerhiya. Ngunit sa pananaw ng mga siyentipiko, likas na pangyayari lamang iyon kapag gumalaw ang mga saray ng lupang tila pilyego ng yero at ang ugat ng pagyanig ay mababaw mula sa pinakarabaw ng lupa.

Itinala nina Mariano Ponce at Jaime C. de Veyra sa kanilang Efemérides Filipinas (muling inilimbag noong 1998 ng Unibersidad ng Pilipinas) ang tatlong lindol na naganap sa Filipinas: 1601, 1610, at 1645. Mahina umano ang naganap noong 1601 kung ihahambing sa naganap noong 1610 at 1645. Ayon sa ulat ni Aduarte, noong 1610, kinain ng lupa ang mga niyugan at tanging mga palapa ang naiwang nakalitaw sa guwang doon sa Ilokos. Sa Nueva Segovia (na ngayon ay Hilagang Ilokos), nagsalpukan ang mga bundok, bumuga ng apoy ang mga bagong guwang, at isinuka ng mga biyak na lupa ang sumisirit na buhangin. Gumuho rin ang mga dalisdis, at isang bayan  ng mga Mandayas ang nalibing nang buháy. Nagiba ang lahat ng gusali, at kabilang dito “ang mga simbahan, kumbento, at bahay.”

Noong 29 Nobyembre-5 Disyembre 1645, lumindol nang di-inaasahan sa Maynila. Yumanig ang mga bahay na bato bago humapay na tila hinipan ng hangin. Idinuyan wari ang matatangkad na punongkahoy, nagtilian ang mga hindik na tao, at umalulong ang mga takot na takot na aso habang balisa ang iba pang hayop. Animo’y akordiyon ang mga bahay at natabunan ang mga tao na nabigong makalikas. Sinubok sumilong ng iba sa mga simbahan at katedral, ngunit kahit iyon ay gumiba at hindi nailigtas ng pananampalataya ang mga deboto. Nawasak ang palasyo at gusali ng Real Audiencia sa Intramuros.  Gumuho rin ang mga kolehiyo ng Santo Tomas, San Jose at San Juan de Letran. Bumagsak ang kampanaryo ng Santiago, ngunit ang kampanerong nasa tuktok niyon ay mahimalang nakaligtas makaraang patunugin ang kampana.

Muling magaganap ang malagim na lindol noong 1863, at nawasak ang mga gusali sa loob ng Intramuros. Nakaligtas naman ang Pasig, at tanging kampanaryo ng simbahan ang nagkalamat nang malaki. Marami ang nasawi sa  naturang lindol, kaya nakalikom pa ang gobyernong kolonyal ng salaping mula sa ibang bansa. Napabalitang kinurakot ang may 80 libong piso mula sa donasyon, at kung kaninong bulsa iyon napunta ay naging palaisipan magpahangga ngayon.

Mahaba ang listahan ng lindol, at maibibilang dito ang pagyanig noong 1755 sa Lisbon na pumuksa sa 30 libong tao;  ang lindol sa Calabria at Sicily noong 1908 na lumipol sa tinatayang 150 libong tao; ang lindol sa Kansu, Tsina noong 1920 na pumuksa sa 200 libong tao; at ang pagyanig sa Tokyo at Yokohama na pumaslang sa 120 libong tao at nagdulot ng malawakang pinsala sa paligid.

Mabilis hanapan ng katumbas na pahiwatig ang mga ito mula sa pinaniniwalaang puwersang sobrenatural, gaya ng ginagawa ng ilang sekta o relihiyon. Ang mga naganap noon ay waring nauulit lamang sa panahong ito. Ngunit may magagawa pa rin tayo, at ang gobyerno at pribadong sektor, gaya ng mahabang paghahahanda, pagsasanay sa mga tao, at maagap na pagtugon sakali’t dumating ang sakunang hatid ng kalikasan. Samantala, hindi makatutulong ang pagpapakalat ng mga tsismis at mensahe sa selfon. Makabubuting maging mahinahon, at huwag magpadala ng mga text na magpapayaman lamang lalo sa malalaking korporasyon.

Mga Ibong Mandaragit at prehuwisyo sa panitikang Filipino

Kahanga-hanga ang artikulo ni Connie Veneracion sa pahayagang Manila Standard Today (“The Birds of prey and Batjay,” 29 Abril 2008), at muling inihayag niya ang kaniyang prehuwisyo laban sa kapuwa panitikan at wikang Filipino nang walang pangingimi sa angking katangahan. May kaugnayan ang kaniyang artikulo hinggil sa nobelang Mga Ibong Mandaragit (1969) ni Amado V. Hernandez, at aniya’y hindi madaling arukin.

Umaangal si Veneracion na hirap na hirap daw maunawaan ng kaniyang anak ang nobela. Nagtuwang pa umano si Veneracion at ang kaniyang mister sa pagbasa ng nobela ngunit nabigo sila dahil sa “mabibigat” na salitang inilahok ni Hernandez sa akda nito, kaya nakapagbitiw pa ng malulutong na mura ang magkabiyak. Idinagdag pa ni Veneracion ang kaniyang pananaw at panukala hinggil sa paggamit ng mga “salitang magagaan” na mabilis na makapaghahatid ng mensahe sa mambabasa.

Ang totoo’y mahirap lamang ang nobela ni Hernandez sa mga tao na walang tiyagang magbasa sa Filipino, at sa mga tao na laging nauulapan ng prehuwisyo ang isip laban sa panitikang Filipino. Madali lamang basahin ang nobela ni Hernandez, kung tutuusin, at malaki ang iniungos nito sa Tagalog halimbawa nina Lope K. Santos at Valeriano Hernandez Peña. Kung baga sa pelikula, ang nobela ni Hernandez ay hindi purong drama, bagkus nalalahukan din ng kaunting libog, katatawanan, bakbakan, at iba pang usapang makukulay. Ngunit higit pa rito, taglay ng nobela ang masinop na paglinang ng mga tauhan, ang pagtatagni-tagni ng mga kapana-panabik na pangyayari, at ang malalim na imahinasyon sa pagpapasalikop ng kathang-isip at realidad o ng mito at kasaysayan.

Ang Mga Ibong Mandaragit ay umiinog sa buhay at pakikipagsapalaran ni Mando (na dating si Andoy) na dating tauhan ng pamilya Montero. Lumahok siya sa digmaan laban sa mapanakop na Hapones, at nakilala pagdaka si Tata Matyas, na nakababatid na may katotohanan umano ang kayamanang itinapon ni Padre Florentino sa dagat, at siyang nakapaloob sa nobelang El filibusterismo ni Jose Rizal. Mahihimok si Mando na hanapin ang kayamanan, at nang masisid niya ito’y ginamit pagkaraan sa pagtataguyod ng peryodikong Kampilan at sa pagtatayo ng Freedom University, na tinaguriang “pandayan at palihan ng mga kabataang makabansa.” Nakipagtulungan si Mando kay Dr. Sabio, na makabayang intelektuwal at edukador, upang baguhin ang sistema sa lipunang pinamumugaran ng mga bulok na propitaryo, politiko, relihiyoso, at hukom. Sa pagwawakas ng nobela, mahihiwatigan ang pananagumpay ni Mando at ni Magat (na dating punong gerilya) sa pagbubuo ng maláy na pamayanan ng mga magsasakang handang igiit ang kanilang karapatan sa mapaniil na pamilyang Montero.

Ang “ibong mandaragit” sa nobela ni Hernandez ay hindi na ang dating de-kahong banyagang mananakop, gaya ng Espanyol, Hapones, at Amerikano. Naghunos iyon sa katauhan ng mga politiko at kakutsaba nilang pawang Filipino na pinaghaharian ang mga dukha, mangmang, at mahina. Sinasala din sa akda ang diyalohikong ugnayan ng mga puwersa, uri, at kabuhayan sa lipunan—sa pamamagitan ng masining na usapan o diwain ng mga tauhan—at  naghahain ng mga posibilidad sa kapalaran ng sosyalistang pangangasiwa, kung hindi man pamunuan.

Nahihirapan lamang sa pagbasa ang gaya ni Veneracion dahil halatang hindi siya nagbabasa ng panitikang Filipino; o sadyang ayaw niyang magbasa ng mga akdang Filipino, kahit pa magmagarang mahusay siyang magsulat o magsalita sa Filipino. Dahil kung nagbabasa nga siya, ang diskurso ng Ingles ay hindi niya ipipilit sa diskurso ng Filipino. Magkaiba ang polo na pinagmumulan ng dalawang wika. Dagdag pa rito’y magkaiba rin ang kasaysayan ng panitikang Filipino at ng Ingles, at hindi makatwirang laging gamitin sa pagsusuri ang lente ng Ingles o banyagang panitikan sa pag-aaral ng panitikang Filipino.

Pinuri ni Veneracion ang nobeletang The Old Man and the Sea ni Ernest Hemingway, at itinambis pa pagkaraan sa nobela ni Hernandez. Ang totoo’y hindi maihahambing ang nasabing akda ni Hemingway sa nobela ni Hernandez, dahil intelektuwal at makabayan ang pagdulog ni Hernandez kompara sa baryotikong mangingisda-kontra-sa-higanteng-marlin ni Hemingway. Kung babasahin ni Veneracion ang salin sa Filipino ni Jesus Manuel Santiago sa naturang akda ni Hemingway, matatauhan marahil ang butihing abogada sa elegansiya at lalim ng Filipino, bukod sa maiisip na higit na maganda ang salin kaysa orihinal na akda sa Ingles.

Ang panukalang “mga salitang magagaan” ni Veneracion ay sintomas ng kaniyang antas ng panlasa sa panitikan. May mga panitikang sadyang magagaan, ngunit ang gayong “gaan” ay ikinukubli lamang ang masalimuot na loob at diwa ng akda. Ang “gaan” sa panitikan ay matatagpuan hindi lamang sa paglalahok ng mga ngangayunin at balbal na salitang gaya ng sa mga akda ni Batjay (Jay David) o ni Jun Cruz Reyes. May kaugnayan din iyon sa antas ng diskurso ng mambabasa sa diskursong taglay ng manunulat. Mahirap lamang basahin ang isang akda kung ang mambabasa ay walang tiyagang arukin ang mga pahiwatig at pagpapakahulugan ng mga salita, at kung sadyang tiwalag siya sa mga tayutay at sayusay o ugat at kaligiran ng kaniyang binabasa.

Salita ang bumubuhay sa mga manunulat at sa kanilang mga akda. Ang pagpapakadalubhasa sa paggamit ng wika ang instrumento ng mga manunulat upang makalikha ng mga dakilang akda. Bakit dapat mangimi kung malalim ang bokabularyo ng isang nobela o tula? Kinakailangan bang laging ibaba ng manunulat ang kaniyang pamantayan upang umabot sa mababang pamantayan ng mga mambabasang ang totoo’y wala naman? Hindi ba nakalulugod na magbasa ng mga akdang lampas sa mga de-kahong banghay at pormula, at makapagpapataas sa pagtingin sa pagkatao o pagkabansa?

Kung talagang binasa ni Veneracion ang nobela ni Hernandez, nasagap sana niya ang matalim na obserbasyon ng kritikong si E. San Juan Jr. sa epilogo ng nobela:

One last word: It is indeed an anomaly that this epilogue to a novel whose single, concentrated aim is to define the possibilities of freedom for a Filipino is written in the language of a former colonizer. Languages have each their own myths, history, and ideological orientation. And English is no exception. English, given its present decline and obsolescence in the nation, can never really express the native psyche, the Filipino experience in its place and time, as sincerely and effectively as (F)ilipino, except perhaps by dental and negation. One may suggest that nothing of any value can be gained except through denial and renunciation; but what value for human communication and communion can there be in falsehood or deception? I submit that this novel introduces itself on its terms as a work of art possessing in its form and texture a host of manifold implications that immediately transcend the realm of art. Mga Ibong Mandaragit is the first Filipino novel that has succeeded in giving us the true, disturbing image of ourselves and our experience.

Walang kakayahan ang gaya ni Veneracion na ipakahulugan ang panitikan para sa mga Filipino. Bagaman malaya niyang gamitin ang wikang nais niyang gamitin, at sa pakiwari niya’y madaling mauunawaan ng madla, hindi naman nangangahulugan iyon na dapat na nating ipinid ang pinto sa mga panitikang hahamon sa ating mambabasa para mag-isip at magsuri nang malalim. Kung hanggang mabababaw na panitikan lamang ang ating babasahin ay mananatili tayo sa gayong antas: mababaw. Walang mawawala sa pagbabasa ng mga dakilang panitikan—malalim man ang bokabularyo nito o hindi—kundi ang ating taglay na katangahan.

Hindi maibubukod ang wika sa mga dakilang panitikan. At mamamatay lamang ang ating wikang Filipino kung susundin natin ang payo at prehuwisyo ng mga demagogo na ang wikang Filipino ay laan lamang sa mga panitikang mabababaw at madaling maarok, kung hindi man tsismis, kabalbalan, at kuro-kurong walang batayan.

Kaugnay na Akda
Prehuwisyo at Kamangmangan

Eskultura at Erotika

Ginulat ako isang araw ni Raul Funilas sa pagbubukas ng kaniyang munting galeriyang tinawag na “Eskultula ni Tata Art Gallery” sa Don Antonio Heights, Lungsod Quezon. Itinanghal niya sa unang pagkakataon ang kaniyang koleksiyon ng mga eskultura na yari sa bronse, kahoy, bato, kongkreto, plaster, at iba pang midya. Ang kakatwa’y tinambalan ni Tata Raul—na magiliw na tawag sa kaniya ng mga kaibigan—ng pambihirang siste at pagdulog ang kaniyang likhang eskultura, kaya ang dating pagtingin sa katawan ng babae o lalaki o pangyayari ay nakakargahan ng mga pahiwatig na makayayanig sa pandama at sensibilidad ng sinumang makakikita.

Halimbawa na’y ang kaniyang “Si Malakas at si Maganda” ay hindi iluluwal ng buhông nabiyak ng tuka ng isang ibon. Ang buho ay mismong tarugo na tulî, at sa loob niyon ay makikita ang magkayakap na lalaki at babae na kapuwa nakahubad, at tigas na tigas ang burat na akma’t handang kumarat. Kung sisipatin sa malayo, ang nabiyak na tarugo ay hindi na mag-aanyong titi, bagkus animo’y pukeng magsisilang ng katauhan ng dalawang magkasalungat na kasarian.

Ngunit huwag akalaing pulos kalibugan ang mga likha ni Tata Raul, at humahangga sa kabastusan. Humubog din siya ng mga eskultura ng mga batang nagsasaranggola, na inukit sa matigas na kahoy ang mga bata at ang mga saranggola naman ay yari sa tanso na animo’y lumulutang sa hangin. O ng mga batang namimingwit o mangingisdang gumagaod o nangingisda. Ang malalaking isda, sugpo, bibe, o alimango ay maaaring yari sa tanso o kahoy, at depende na sa mamimili kung ano ang nais niyang itanghal sa loob man ng bahay o sa gitna ng hardin.

Retablong relihiyoso, estatwa ng santo o mananayaw, busto ng alagad ng sining, lamparang yari sa kawayan, orasang pandingding, kandelabra, maskara, dulang na yari sa kahoy na tinatayang edad 200 ang tanda, at kung ano-ano pang kuntil-butil ang masisilayan sa galeriya. Si Tata Raul, na dating katuwang ng mga eskultor na gaya nina Billy Abueva at Jerry Araos, ay lumikha ng sariling pangalan at nagpatag ng angking landas kahit sa panulaang Filipino. Ang ibang tula ni Tata ay nakaukit mismo sa dulang o retablo o estatwa, kaya ang imahen ng isang bagay ay hindi na lamang basta masasalat o magagamit bagkus kababakasan din ng mga talinghagang kapupulatan ng hiyas ng diwa.

Abot-kayang halaga ang bawat piyesa na makikita sa galeriya ni Tata Raul. Gayunman, hindi nangangahulugan iyon na mababa ang kalidad at antas ng sining ng pagkakalikha ng bawat eskultura. Mahigpit ang pamantayan ni Tata Raul pagsapit sa kaniyang mga likhang sining, gaya lamang ng pagsulat ng bagong tula. Kayo na ang humusga, at dalawin na lamang ninyo ang kaniyang “Eskultula ni Tata Art Gallery” na matatagpuan sa #25 Holy Spirit Drive, Don Antonio Heights, Lungsod Quezon. 

Hinilawod at Resureksiyon

May 35 taon na ang nakalilipas, itinanghal sa Sentrong Pangkultura ng Pilipinas ang operang Hinilawod na batay sa epikong Panay. Ang nasabing epiko ay matapat na itinala ni F. Landa Jocano, na isang antropologo; isinadula at hinalaw ng batikang manunulat na si Iñigo Ed. Regalado; nilapatan ng musika ni Alfredo S. Buenaventura; at idinirek sa entablado ni Jaime V. Asencio. Bagaman si Jocano ang nagpatanyag ng Hinilawod, at gagawan ng lagom ni E. Arsenio Manuel, mauuna kay Jocano si Eugenio Ealdama na sumulat ng artikulo ukol doon sa Philippine Magazine noong 1938.

Pinakabagong saliksik naman ang inihain ni Gina V. Barte, na lumagom sa ikalawang siklo ng Hinilawod, na ang ilang bahagi ay sinipi ni Corazon D. Villareal sa kaniyang aklat na Siday: Mga Tulang Bayan ng Panay at Negros (1997). May lagom din ng Hinilawod na mula sa tala ni Alejo Zata, at mababasa sa internet. Magandang balikan sa aking palagay ang nasabing epiko dahil maaaring ang transpormasyon niyon ay tumagos hindi lamang mulang dula at opera bagkus hanggang pelikula at telenobela tungong komiks at larong video.

Hango umano ang “Hinilawod” sa dalawang salita: ang “hini” na ang ibig sabihin ay “tunog” o “himig”; at “lawod” na ang ibig sabihin ay “dagat.” Ang “Hinilawod” kung gayon ay maaaring mangahulugan na “Himig ng Dagat” o sa matalinghagang salin ay katumbas ng “Himig mula sa tabing-dagat.” Ang ganitong palagay ay unang binanggit ni Villareal, at inugat sa haka ni Jocano na dating naninirahan sa baybayin ang mga tagabundok ngayong Panayon. Posibleng naganap umano ang isang malawakang migrasyon, at ang mga tao ay lumipat tungong iraya at doon nagsimula ang paglilipat ng epiko.

Sari-sari ang bersiyon at kapana-panabik ang mga tagpo ng Hinilawod, ngunit ang isa sa mahahalagang aspekto nito ay ang resureksiyon at pagbabagong-anyo ng pagmamahal.

Sa opera ni Regalado, ipinakilala ang marikit na si Malintang, na nagtataglay ng mga katangian ng kapuwa mortal at sobrenatural. Lumitaw siya isang gabi sa panaginip ng mandirigmang si Humadapnon, at hinimok ng naturang dilag na hanapin siya ng binata. Nabulabog ang pandama ni Humadapnon, at nabatubalani sa dalaga, at nagsimulang hanapin si Malintang sa tulong ng kaniyang mga kawal.

Pumalaot si Humadapnon sakay ng kaniyang barangay, at napagawi sa isang yungib ng pulong tahanan ni Guinmayan at ng kaniyang mga binibining tagasunod. Taglay ni Guinmayan ang kapangyarihan ng kapuwa mangkukulam at diwata, at inakit si Humadapnon na doon tumira sa pulo at nangakong ibibigay sa kaniya ang walang hanggang pagmamahal. Pinaglaho din ni Guinmayan ang mga kawal ni Humadapnon sa pamamagitan ng kaniyang itim na kapangyarihan, at ibinilanggo ang lalaki sa pulo upang maangkin nang lubos.

Darating isang araw si Malintang, na nakabalatkayong lalaki at tangan ang tabak, upang saklolohan si Humadapnon. Nailigtas nga si lalaki; ngunit hindi magtatagal ang masayang pagsasama nina Malintang at Humadapnon dahil kailangang umalis muli si Humadapnon at tupdin ang tungkulin para sa lipi. Nangako si Humadapnon na magbabalik sa piling ni Malintang, at mamahalin ang dalaga hanggang wakas. Subalit nang malayo na si Humadapnon, sapilitang ipinakasal si Malintang ng kaniyang ina kay Sumagulong, alinsunod sa kasunduang pinagtibay ng dalawang mag-anak simula nang ipanganak sina Malintang at Sumagulong. Hahabol sa kasalan si Humadapnon, at papatayin si Malintang sa pag-aakalang nagtaksil ito sa kaniya.

Yayao si Malintang sa paanan ni Humadapnon, lilitaw naman ang mga anito o diwata, at isasaysay nila ang wagas na pag-ibig ng dilag kay Humadapnon. Papayuhan din ng naturang mga sobrenatural na maykapal si Humadapnon na dalhin ang bangkay ng dalaga doon sa Hinilawod, at mag-alay ng panahon at bantayan siya. Tinupad ni Humadapnon ang bilin sa kaniya, at sumilang ang araw na muling nabuhay si Malintang. Nagwakas ang opera sa pag-asang magsasama nang masaya at walang katapusan ang dalawang nilalang.

Marami pang hiyas na mahuhugot mula sa iba’t ibang epikong bayan ng Filipinas. Kailangan lamang natin itong halungkatin, pag-aralan muli, at sipatin sa pambihirang anggulong mula sa pananaw nating mga Filipino.