Diyalohikong Agos sa “Sirang Fountain” ni Ronald A. Atilano

Sirang Fountain

ni Ronald A. Atilano

 

1                                         At naglaho

2 Ang maharlikang korona ng tubig,

3 Na animo’y

4 Isang maalamat na hari

5 Ang nilamon ng balon.

6 Aninawin ang kalawangin niyang

7 Kalansay sa kailaliman. Pakinggan

8 Ang maalikabok na sipol

9 Ng kaniyang mga buto.

 

10 Itinangis ng plasa ang mortal nitong panginoon.

 

11 Libo-libong bagwis

12 Ng akasya ang nangagsisid

13 Upang langkay-langkay

14 Na maagnas lamang

15 Sa kaniyang sinapupunan.

16 Nalibing sa kaniyang putik

17 Ang alaala’t gilas

18 Ng gintong mga kaliskis.

 

19 Dinalisay siya

20 Ng mikrobyo at burak,

21 Pinagpala ng kiti-kiti’t

22 Patay na kulisap,

23 Kinumutan

24 Ng makapal na lumot

 

25 Upang sa katanghalia’y

26 Salukin ng nangingitim na tabo

27 At maging pamatid-uhaw

28 Ng nanggigitatang

29 Mga mamamayan

30 Ng plasa.

 

31 Sino’ng magsasabing hindi ito

32 Ang balon ng buhay

33 Na hinahanap-hanap ni Ponce de Leon?

Maituturing na “fountain” ang anumang sumisirit na tubig o likido nang pataas o pababa, likas man o artipisyal ang pinagmulan. Maikakabit din ang nasabing salita sa estrukturang mala-sanaw o dili kaya’y imbakan na patuloy na pinagpapaagusan ng tubig o anumang likido sa pamamagitan ng likás o mekanikal na pamamaraan. Mula sa salitang Latin na “fontanus” (font + anus), ang “fountain” ay nakargahan ng pambihirang pakahulugan, pahiwatig, mito, at ideolohiya paglipas ng panahon, at kaya hindi kataka-takang maging panuring din iyon sa “paputok” o sa “ulan ng mga alipato,” bukod pa sa ibang partikular na gamit. Pinakamalamapit na panumbas ang mga salitang “matang-tubig” o “bukál” sa Tagalog, at “saguróng” kundi man “naglagbóng” sa Bikol.

Sa tulang “Sirang Fountain” ni Ronald A. Atilano, walang tiyak na artipisyal na bukál ang tinukoy ng personang mahihinuhang may tiyak na kausap (i.e., ang nakamasid sa fountain). Maaaring humuhugot ng alusyon yaon sa mga publikong bukál na umiral sa sinaunang Roma at Italya, at siyang nagbigay ng tubig araw-araw sa mga dukha at kulang-palad. Mababanggit din ang mga tanyag na pabukál sa Cairo, Damascus, Granada, at Istanbul na pawang taglay ang impluwensiya ng Islamikong henyo hinggil sa sining, arkitektura, at inhinyeriya na pawang maipagmamalaki sa buong daigdig. Maaaring isang wasak na estrukturang pabukál lamang ang tinutukoy sa tula, gaya ng matatagpuan sa plasa ng Maynila, at malayong-malayo sa mga fountain ng Versailles at Paris o Chicago at New York.

Ano’t anuman ay hinahatak ng persona ang kaniyang kinakausap na tao na balikan ang nakalipas. Mababatid ito kapag tinimbang ang pagsasapin-saping kombinasyon ng nagtatagisang mga salita, ang paghahalo ng pantasya at katotohanan, ang pagtitimpla ng magkakasalungat na larawan o diwain, at ang pagtatampok ng subersiyon sa nakagawiang pananaw hinggil sa “balon ng buhay” (i.e., Fountain of Youth); o kaya’y sa “karunungan” o “inspirasyon” (i.e., Pierian spring) na humuhugot ng pahiwatig sa bukal ng Pieria na matatagpuan sa dahilig ng maalamat na Bundok Olympus. Sa madali’t salita, ang tula ni Atilano ay salamangka hinggil sa isang tagpo. Binubura nito ang mga hanggahang itinakda ng lipunan, pagdaka’y tumatahak sa lohika ng Karnabal kung ibabatay sa lente ni Mikhail M. Bakhtin, at pinananaig ang personal na kaluguran imbes na kagandahang-asal at autoridad.

Itinuturing na sagrado ang matang-tubig sa sinaunang Gresya. Inihandog ang isang bukál kay Pirene na sinasabing ang mga luha’y siyang pinagmulan ng bukal sa daigdig. Mababanggit ding halimbawa si Arethusa, na hinabol-habol at pinagnasahan ni Alpheus. Nabigong maangkin ni Alpheus si Arethusa nang paghunusing matang-tubig ni Artemis ang marikit na si Arethusa, huwag lamang malupig ng diyos ng ilog. Ipinahihiwatig wari nito na halos magkatumbas ang matang-tubig at ang inmortalidad. Sa Filipinas, maipapangkat sa walong uri ang mga kawikaan hinggil sa matang-tubig, samantalang maipapangkat sa siyam ang mga kawikaang hinggil sa balon, ayon na rin sa saliksik ni Damiana L. Eugenio. Kaugnay ang nasabing mga kawikaan sa buhay, at sa pag-iral nang dalisay.

Maiuugnay sa mga nabanggit ang maalamat na “Matang-tubig ng Buhay” na ginalugad ngunit nabigong matagpuan ni Juan Ponce de León (1460?-1521). Si Ponce de León ang Espanyol na kawal at eksplorador na kasama ni Cristobal Colon, at ang nagtatag ng kolonya sa Puerto Rico noong 1508. Ibinunyag umano ng mga Indio kay Ponce de León ang maalamat na pulong Bimini, ang pook na naglilihim ng mahiwagang matang-tubig na kayang magpanumbalik ng sigla at kabataan sa sinumang pinalad na makapaligo roon. Florida ang nasilayan ni Ponce de León sa kaniyang paghahanap ng Fuente de Juvencio. Ngunit ang pook na pinangalanan niyang La Florida ay maghahatid din sa kaniya sa landas ng tinik at panganib, dahil naghimagsik ang mga Indio at siya’y muntik nang mapatay sa bakbakan. Idinaong pagdaka sa Cuba ang eksplorador, at di-maglalaon ay yayao dahil sa malubhang sugat na kaniyang tinamo sa pakikihamok sa mga Indio na ibig niyang sakupin.

Maihahakang ang panlabas na anyo ng tula ni Atilano ay hugis dambuhalang kalis bilang fountain. Taludtod 1 ang magsisilbing pinakanguso ng kalis. Taludtod 10 naman ang kuwelyo. Ang mga taludtod 11-30 ang bungéd. Samantalang pinakapaanan at salalayan ang mga taludtod 31-33. Mistulang pingas ang taludtod 3 dahil ang mga salitang “Na animo’y” wala namang matingkad na hulagway at tulay lamang ng pagwawangki (i.e., simile). Mapupuwing din ang taludtod 30 (“Ng plasa.”) dahil maiaangat ito sa taludtod 29 nang di-pinapupusyaw ang pagbitin sa anyo o himig. Ano’t anuman ay masasabing wala sa naturang disenyo ang halina at kariktan ng tula.

Isang balon ang inilarawang inagnas ng panahon. Ikinalungkot ng madla ang pangyayari, dahil ang dating maganda’t malinis na artipisyal na bukál ay naghunos na kasuklam-suklam na imbakan ng maruming tubig, dahon, mikrobyo, at insekto. Sa kabila ng lahat ay nagsisilbi pa rin yaong salukan ng tubig ng mga kulang-palad, kundi man taong-grasa, upang tighawin ang kanilang uhaw. Nagwakas sa pabalintunang retorikang tanong ang tula: “Sino’ng magsasabing hindi ito/ Ang balon ng buhay/ Na hinahanap-hanap ni Ponce de Leon?”//

Sa unang saknong ng tula, hinihimok ng persona na pumaloob sa diyalohikong pagtanaw ang kaniyang kausap. Ginamit ang pagwawangki sa mga taludtod 1-5. Ang personikasyon ng tubig bilang kalansay ng hari ay aalingawngaw sa mga taludtod 6-9. Kaugnay niyon ay maituturing na disjunctio ang kombinasyon ng “naglaho” (taludtod 1) at “nilamon” (taludtod 5), samantalang lumilitaw na synonimia ang “maharlikang korona” (taludtod 2) at “maalamat na hari” (taludtod 4). Kung lilingon sa panulaang Tagalog, ang mga taludtod 4-5 ay malapit na alusyon kay Don Juan sa Ibong Adarna. Gayunman ay nakaahon si Don Juan at nakaligtas sa napipintong kapahamakang dulot ng pagtataksil sa kaniya ng mga kapatid na sina Don Pedro at Don Diego.

Ang taludtod 10 (“Itinangis ng plasa ang mortal nitong panginoon”) ay maituturing na isang panig ng pagtanaw mula sa mga mamamayang nakaaangat sa lipunan at siyang nakababatid ng halaga’t mahabang kasaysayan ng tinutukoy na fountain. Salungat ang naturang taludtod kung itatagis sa mga taludtod 25-30—ang pagtanaw naman mula sa panig ng mababang saray ng lipunan—dahil “pamatid-uhaw” pa rin ang fountain kahit gastado na’t sira. Matagal nang nakatimo sa mga sinaunang kawikaan ng Filipinas ang nasabing kapalaran. “Natutuyo kahit ang bukal,” wika nga sa Tagalog. Maitatambis ang gayong kawikaan sa “Wala sing tuburan/ Nga dili mahubsan,” na hango sa Hiligaynon. O di kaya’y sa pangaral ng Ivatan hinggil sa halaga na tubig: “Anu makolay u vito am mauri u kadidieu/ Mo su sinmo nu kanum.” Totoo, ganap lamang natin mababatid ang halaga ng balon kapag tuyot na ang tubig sa loob niyon. Balikan ang publikong pabukál sa sinaunang Roma at Italya, at mahihinuhang kinakargahan ng ideolohiya ang ngangayuning fountain na may parehong papel.

Samantala’y ang palabis (i.e., hyperbole) sa taludtod 11 at 13 ay nagtatangkang magpasok ng bagong pagtanaw sa idinulot na pagkasira ng artipisyal na bukál. Bakit pulos “bagwis” (dahon?) ng akasya lamang ang binanggit at nakaligtaan yata ang mga plastik o papel na isinadlak ng hangin sa fountain? Mapupuwing din ang salitang “nangagsisid” sa taludtod 12 dahil lumulutang ang dahon na taliwas sa paglubog ng anumang mabigat na bagay kung ibabatay sa agham. Mapagbibigyan ang nasabing pagtanaw kung tatanggapin ang pabalintunang timpla ng mga salita, halimbawa na ang siglang sinasagisag ng “bagwis” kung ihahambing sa “pagkaagnas” at pagbabalik sa pinagmulan (taludtod 15). Ang adnominatio sa “libo-libo” at “langkay-langkay” ay tila pagdiriin ng pagkakapantay-pantay sa gitna ng pagkaagnas o kamatayan, bagaman hindi sintindi ng pagpapamalay kung ihahambing sa tila baul na fountain at lihim na nagtataglay ng mga bakás o alaala ng dating mga ginintuang isda.

Ang pabalintunang pahayag ay iigting sa mga taludtod 19-24. Ang teksto ng mga salitang “mikrobyo,” “burak,” “kiti-kiti,” “kulisap,” at “lumot” ay ikinabit sa teksto ng “dinalisay,” “pinagpala,” at “kinumutan.”Ang resulta’y isang uri ng pailalim na diskurso: ang paradoha mula sa magkataliwas na mga katangiang ipinaloob sa iisang larawan. Maparikala naman ang mga taludtod 25-30, kung isisingit na hindi naman talaga ganap na naglaho ang tubig o ang fountain, gaya ng isinasaad sa mga taludtod 1-2. May estetikang silbi—alinsunod sa pakahulugan ni Jan Mukarovsky—ang sirang fountain para sa dukha, bagaman isa nang pangit at walang pakinabang sa sinumang tao na humahanap ng maganda, mabango, at sariwang publikong bukál. Nagbubukas samakatwid yaon ng subersibong diskurso hinggil sa namamayaning pagsipat sa ornamental at mekanikal na bukál, bilang paghahanda at pananda sa maaaring maging diyalohikong tumbasan na mauugat kaipala sa retorikang tanong ng persona.

Hinahamon ng persona na pumaloob sa isang diyalogo ang kaniyang kausap sa pamamagitan ng pangwakas na tanong (taludtod 31-33). Na maaaring sagutin o hindi sagutin dahil mistulang sala-sa-init, sala-sa-lamig ang magiging sagot. Gayunman, ang gayong linya ng pangangatwiran ay mahihinuhang pagbali sa katwiran ng nakagawiang pagtanaw hinggil sa ornamental at mekanikal na bukál, ang bukál na higit na kasiya-siyang masdan imbes na maging tulay lamang upang pahabain ang buhay. Masisipat na ang Fuente de Juvencio ni Ponce de León ay siya ring Fuente de Juvencio ng taong-grasa (mga taludtod 28-29) alinsunod sa matalinghagang pamamaraan. Subalit ang “balon ng buhay” ay kaugnay ng isa pang balakid: ang kamatayan. Napatay ang eksplorador dahil sa kaniyang kasakiman, at marahil mamamatay ang taong-grasa sanhi ng kaniyang kamangmangan o dili kaya’y kawalan ng bait. Sa isa pang panig ng diyalohikong talakay, masasabing maláy na hinanap ni Ponce de León ang mahiwagang matang-tubig upang humaba ang kaniyang buhay at maghunos sa pagkadiyos ngunit siya’y nabigo. Taliwas na taliwas ito sa taong-grasa na di-maláy o di-alintana ang kaniyang ginagawang pag-inom ng tubig na pulos mikrobyo, at marahil hindi rin nagsasaalang-alang kung dapat pa nga ba siyang mabuhay o umiral nang matagal sa daigdig.

Pauyam at nababahiran ng parikala ang pangwakas na tanong sa tula, kung uuriin ang personang naghain ng tanong. Ang persona ay mahihinuhang hindi karaniwang mamamayan, bagkus nakatataas sa aspektong intelektuwal, kung hindi man sa aspektong panlipunan at pang-ekonomya, kung ihahambing sa mga nanggigitatang mamamayan na kaniyang tinukoy sa tula. Hinihimok ng persona ang kaniyang kausap na pumaloob sa diskursong “Sino’ng magsasabing hindi ito/ Ang balon ng buhay/ na hinanap-hanap ni Ponce de León?” Na maaaring sagutin nang alinsunod sa pinakamababang saráy ng tumbasan ng mga aspekto ng “Matang-tubig,” “eksplorador,” at “Bimini” ng Nakalipas na Panahon sa isang panig; at ng “fountain,” “lagalag,” at “plasa” ng Kasalukuyang Panahon sa kabilang panig, habang ipinipilit ibuhol ang diskurso ng pag-inom sa bukal ng inmortalidad at ng pagtighaw sa panandaliang uhaw sa pisikal na antas ng isang mortal.

Samantala’y kung ituturing na kargado ng ideolohiya ang naturang tanong, alinsunod sa talakay ni Valentin Voloshinov, ang sagot ay magiging taliwas na diskurso dahil kongkistador ang hulagway ni Ponce de León sa isang panig; at sa kabilang panig naman ay sakop ng autoridad at maykaya ang “mga nanggigitatang mamamayan sa plasa.” Bukod pa rito’y ipinapangako ng “Fuente de Juvencio” ang inmortalidad makaraang makalusot sa pagsubok, samantalang ang “sirang fountain” ay makapaghahain lamang ng panandaliang pagraos sa pisikal na uhaw ngunit makapagdudulot din ng sakít sanhi ng mikrobyo. Nasa antas na mito o kinathang kasaysayan ang kay Ponce de León, samantalang nasa antas ng realidad o kakatwa ang panig ng mga nanggigitatang mamamayan. Lihim ang matang-tubig ng Bimini na laan lamang sa mga tarikán at malayo sa mata ng madla, samantalang ang plasa na kinalalagyan ng publikong fountain ay lantad sa paningin ng madla at madaling maabot. Kung likás ang “balon ng buhay,” isang artipisyal na estruktura ang “sirang fountain.” Pinananaig ng sinaunang alamat ang patalinghagang pagdulog sa buhay, samantalang iginigiit ng kontemporaneo’t sirang estruktura ng bukál ang literal na pag-iral nang di-malay sa kaligiran. Napakapayak samakatwid sa unang malas ng “Sirang Fountain” ni Ronald A. Atilano, subalit ikinukubli lamang niyon ang tunay na nagsasalimbayang agos: ang diyalohikong pag-iral sa ating daigdig.

Marami pang pagbasa ang mailalapat sa nasabing tula. Isang hamak na pag-urirat lamang ang ginawa ko. Na maisasantabi, at maituturing na paghipo sa matang-tubig ng dakilang pakikipagsapalaran. (Roberto T. Añonuevo, 2 Hunyo 2004)

Mag-iwan ng Tugon

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Palitan )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Palitan )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Palitan )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Palitan )

Connecting to %s

%d bloggers like this: