Ang manunulat sa pananaw ni Adrian E. Cristobal

Malaking kawalan sa panitikang Filipinas ang pagkamatay ni Adrian E. Cristobal na itinuturing na ama ng maraming manunulat na Filipino. Intelektuwal at kritiko, si Adrian ay batikang satiriko ng kaniyang panahon na malalim ang kaalaman sa bituka ng politika, kasaysayan, at higit sa lahat, panitikan ng Filipinas. Wala pa akong nakikitang manunulat na Filipino na may kalibre at resistensiya ng satirang gaya ng pinagyaman ni Adrian.

Isa sa mga itinuturo ni Adrian noon, habang nag-iinuman kami sa kaniyang dampa na malapit sa estero ng Dingalan, na kailangan ng manunulat na laging magduda sa lahat ng masasagap sa paligid o mababasa sa aklat o maririnig sa kung sinong santo-santito. Kailangan umano ng manunulat ang pagpapatalas ng isip, ang paghalukay sa nakaraan, ang pagpapakadalubhasa sa wika, at ang paglalatag ng tatlong elemento sa masining na paraan sa mga pangungusap na ikababaliw ng mambabasa.

Igalang mo ang mambabasa, aniya.

Ang paggalang sa mambabasa ang magiging mabigat na hamon sa mga manunulat. Maaaring mali sa pananaw ng iba ang iyong pinagmumulang panig, ngunit kung paano mo makukumbinsi sa bisa ng lohika at satira ang mambabasa ang makapagpapanibago ng timbangan. Kapag pumasok ka sa balangkas ng pangangatwiran ng isang manunulat, kinakailangang ang gayong balangkas ay lubos na matatag upang maging kapani-paniwala at siyang sasang-ayunan ng mambabasa kahit ayaw niya ang gayong panig. Magigiba lamang ang pangangatwiran ng naturang manunulat kung lalabas ka sa ruweda ng naturang pangangatwiran at gagamit ng bagong ruweda ng pangangatwirang mula sa pananaw ng ibang teoriko.

Taliwas sa kaalaman ng nakararaming Filipino, si Pang. Ferdinand E. Marcos ang pinakamahusay na tagapagsalita ni Adrian, at ito ang laging ipinagyayabang ni Adrian. Sinasabi lamang ni Marcos ang mga salitang sumilang sa guniguni ni Adrian, at hindi si Marcos ang ultimong diktador ng mga salita na dapat sulatin ni Adrian. Sa nasabing tagpo, nagkakaroon ng banggaan ng isip ang dalawang intelektuwal—na magiging klasikong pangyayari noong panahon ng Batas Militar. Ang masaklap ay nakumunoy si Marcos sa labis na kapangyarihan, at ang nasabing kapangyarihan ang kokontrol din sa kaniyang buhay bilang pangulo.

Samantala, magiging mohon sa patakarang pang-ekonomiya ng Filipinas ang “Filipino First: An Approach to Economic Policy” na pinairal noong administrasyon ni Pang. Carlos P. Garcia, at siyang isinakataga ni Adrian. Walang nakaisip nito noon, na dapat unahin ang kapakanan ng Filipinas kaysa ibang bansa sa lárang ng pagpapatakbo ng ekonomiya. Nagiging makabuluhan ang “Filipino muna!” lalo ngayong panahon ng globalisasyon, na ang kaakuhan ng isang bansa ay nalulusaw upang sumanib sa pandaigdigang kaakuhang walang katiyakan at pagkakakilanlan.

Sa maniwala kayo’t sa hindi, sumulat din ng nobela ng kabaliwan si Adrian, at sinulat niya iyon hindi sa Ingles bagkus sa eleganteng Tagalog. Isinerye noon sa Filipino Magasin ang pakikipagsapalaran ni Juan, ang manunulat na maiipit sa kalibugan at kalabisan ng lipunang naghahanap ng pagbabago. Pambihira ang alusyon sa nobelang ito, at huhula akong kaiinggitan ito ni F. Sionil Jose na hangga ngayon ay nangangarap makapagsulat sa Filipino o maisalin sa Ingles ang kaniyang mga dakilang akda.

Naulila ang Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL) sa pagkawala ng isang ama. Ngunit naniniwala akong sisilang ang marami pang Adrian E. Cristobal, upang itaguyod ang bansa nating pinakamamahal.

Advertisements

Sulyap sa mga lathalaing Tagalog noong 1946

Masigla ang paglalathala ng mga pahayagan, magasin, at ibang babasahin sa wikang Tagalog noong 1946, isang taon makaraang mapinid ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Ilan sa mga popular na arawang pahayagan noon ang Balita, Ang Bayan, Bagong Buhay, Malaya, Sinag-Tala, at ang mga magasing gaya ng Ang Mutya, Daigdig (Ang dating Hiwaga), Ilang-ilang, Movie Cavalcade, Literary Song-Movie Monthly, Cinema English-Tagalog Monthly, The Parent-Teacher’s Magazine, at Kayumanggi. Tanyag din noon ang mga babasahin sa Ingles, gaya ng Manila Daily News at ang Manila Daily News Sunday Magazine; ang The Manila Chronicle; at ang Filipino Youth na nagtataguyod ng Ingles.  

Napakamura ng bilihin noon. Ang Mutya ay nagkakahalaga lamang ng kinse sentimos bawat sipi. Ang Ang Bayan ay nagsimula sa diyes sentimos ngunit magtataas din ng presyo at magiging kinse sentimos. Ang Malaya at Sinag-Tala ay treinta sentimos ang halaga kada sipi; samantalang ang Daigdig ay beinte sentimos lamang kada sipi. Mataas pa noon ang halaga ng piso. Ang treinta sentimos noon ay kaya nang makabili ng sapat na ulam, kanin, at kape, at kung papalarin ay makaiisa pa ng istik ng sigarilyo.

Bawat babasahin ay sumasandig sa mga manunulat at editor na makukuha nito. Halimbawa, ipagmamalaki ng Ang Bayan si Aniceto F. Silvestre na punong patnugot nito, at ang tagapangasiwang panlahat na si Servando de Los Angeles. Si Silvestre rin ang punong patnugot ng Ang Mutya, at katulong na patnugot si Ruperto S. Cristobal.

Ibabantayog naman ng magasing Ilang-ilang si Iñigo Ed. Regalado na punong patnugot nito, at ang tagapamahalang si Mariano Jacinto. Sa kabilang dako, punong patnugot ng Kayumanggi si Alejandro G. Abadilla na katuwang ang mga makatang sina Manuel Car. Santiago at Manuel Principe Bautista. Punong patnugot ng magasing Pag-asa si Jacinto R. de Leon, na hahakot ng mga manunulat na gaya nina Leonardo Dianzon, Hilaria Labog, Liwayway A. Arceo, Pedro Reyes Villanueva, Jose Flores Sibal, at Cirilo Bognot.

Ang Ang Bayan ay may hinpamagat na “Pahayagang Ganap na Filipino.” Ang Ilang-ilang naman ay “Ligaya’t Aliw ng Bawat Tahanan.” Ang Pag-asa ay “Sulo ng Pag-unlad”; ang Pawis ay “Magasin ng mga Manggagawa”; ang Bisig ay “Babasahin ng mga Manggagawang Pilipino”; at ang Bagong Buhay ay “Malayang Pahayagang Pang-araw-araw.”

Pinakamaangas noon ang Kayumanggi, na tinawag ang publikasyon na “Ang Babasahin ng mga Babasahin.” Makapagyayabang noon si Abadilla dahil ang Kayumanggi ay de-kolor ang pabalat, at nagkakahalaga ng singkuwenta sentimos! Ngunit hindi magtatagal ang nasabing babasahin dahil napakamahal noong panahong iyon, at may halagang katumbas ng pagkain sa agahan at tanghalian, bukod sa tabako o sigarilyo.

Samantala’y nakahahatak ang Ilang-ilang, at ang mga tagapag-ambag na manunulat nito ay kinabibilangan ng mga batikang sina Lope K. Santos, Jose Domingo Karasig, M.P. Bautista, Teofilo E. Sauco, Gregorio F. Cainglet, Susana de Guzman, Luis M. Trinidad, Gemiliano Pineda, at Claro M. Recto. Si Recto, na hirap sa wikang Tagalog ngunit bihasa sa Espanyol, ay tinutulungan ni Regalado noon na maisalin ang kaniyang akda sa Tagalog upang maunawaan ng madla. Naisip marahil ni Recto na walang silbi ang kaniyang mga akda kung ang makaiintindi lamang niyon ay ang mga edukado sa Espanyol imbes na mga kapuwa Filipino.

Nakipagtagisan sa merkado ang Ang Mutya, at nakuha ang mga serbisyo ng gaya ng mga kuwentistang sina Jesus S. Esguerra, Brigido C. Batungbakal, Celso A. Molina, at Cirio Galvez Almario, at Miguel M. Cristobal; ang nobelistang si Ruperto S. Cristobal; ang kritiko at sanaysayistang sina Lope K. Santos, Leonardo A. Dianzon, at Felipe Padilla de Leon; at ang mga makatang sina M.P. Bautista at Mario Mijares Lopez, at iba pa. Sa mga pahina ng Sinag-Tala mababasa ang kombinasyon ng matatanda at kabataang manunulat, gaya nina L.K. Santos, Liwayway A. Arceo, Genoveva Edroza-Matute, Apolonio C. Arriola, Andrea Amor Tablan, Alberto S. Medina, Susana de Guzman, Rufino Alejandro, at iba pa. Pinamatnugutan ni Mar S. Torres, na isa ring mangangatha at sanaysayista, ang Sinag-Tala. 

Halos umiikot ang mahuhusay na manunulat sa iba’t ibang publikasyon, at malimit mag-ambag ng mga maikling katha, tula, nobela, at sanaysay, bukod sa pagsusulat ng balita o piling artikulo. Ang ilang akda sa mga pangunahing magasin at pahayagan noon ay magiging bahagi ng sangguniang aklat na Diwang Kayumanggi, Ikatlong Aklat, na antolohiyang binuo ni Juan C. Laya para sa mga estudyante, at maituturing nang klasiko sa panahong ito.

Ano ang makukuhang aral noong 1946? Na maisasalba ng sining at panulat ang mga mamamayan at ang mga manunulat. Na madilim man ang dinaanang yugto ng mga manunulat ay may mapipiga pa rin doong kahanga-hangang bagay. At iyon ay walang iba kundi ang makulay na guniguni at sigasig, bukod sa pananalig na ang panitikan at ang sariling wikang matalik sa taumbayan ang makapagbibigay ng pag-asa sa bawat tao para mabuhay at manaig.  

Lilipas pa ang 40 taon at magaganap ang di-inaasahang Aklasang Bayan sa EDSA.. Mauulit ang gayong tangkilik sa pamamahayag at panitikan, at mangangarap muli ang ilan na ililigtas sila ng panulat. May 22 taon na ang nakararaan mula nang sumiklab ang Aklasang Bayan sa EDSA ngunit ngayon pa lamang unti-unting nabubunyag na hindi dapat umasa sa ilang personalidad, gaya nina Corazon Aquino, Fidel Ramos, Juan Ponce Enrile, at Jaime Cardinal Sin. Ang tagumpay ng bayan ay wala sa simbahan o negosyo o militar o kilusan. Nasa hanay ng maláy, radikal, at organisadong taumbayan ang tagumpay, at ito ang ipinagugunita sa atin ng panitikan—na malimit nating ayaw paniwalaan, kung hindi man pilit iniiwasan.

WikImperyo

Napakagandang teknolohiya ang pagkakaimbento ng wiki. Ang wiki ay isang software na maaaring gamitin sa pagsusulat at paghubog ng mga akda o disenyo. Magagamit din ito bilang tulay ng komunikasyon, sa pag-iimbak ng impormasyon, sa pagbubuo ng pamayanang may kulob na pook, at sa paghikayat ng bayanihan ng mga kasapi. Malayang magagamit ang teknolohiyang wiki, at ang kahanga-hanga’y  malaya ang sinumang paunlarin ang nasabing teknolohiya upang makatulong sa mga tao.

Hango sa salitang Hawai’ian, ang “wiki” ay pinangatawan ang pagiging “mabilis,” at gaya ng kidlat ay kisapmatang makapaghahatid ng kaaya-ayang balita o karima-rimarim na sakuna.

Makapangyarihan ang wiki kung gagamitin ng isang kompanya, na ang mga kawani nito ay may batayang diskurso, layon, at bisyon para sa ikalalago ng nasabing kompanya sa kabuuan at ng bawat tao na kabilang doon. Magiging malaya ang daloy ng usapan, at batay sa patakaran ng nasabing kompanya ay maitatakda ang usapan, programa, at proyektong katanggap-tanggap sa buong organisasyon.

Ngunit may panganib din ang wiki kung gagamitin sa pandaigdigang antas. Halimbawa, ang Wikipedia ay kakatawan sa pandaigdigang imbakan ng impormasyong ensiklopediko ng bawat bansa. May pamayanan ito ng mga manunulat at editor, na bagaman hindi lantarang kilala, ay makapagpapasok ng lahok ng nais nila. Inaasahan na ang bawat mamamayan ng daigdig ay malayang makapag-aambag sa wikang Ingles o kaya’y sa Tagalog o Espanyol o Mandarin. Sinuman ay may karapatang sumulat o mag-edit, hangga’t kaya ng sikmura at malalim ang bulsa, bukod sa pagkakaroon ng kompiyuter, akses sa internet, at kaalaman sa wika.

Ang kalayaaan ng sinumang tao ay nakatali pa rin sa ekonomikong kalagayan at internet. Sinumang ibig mag-ambag sa gaya ng Wikipedia ay kailangang sumunod sa patakaran nito. At ang paghawak sa impormasyon ay gaya lamang ng kalakaran ng paghawak ng impormasyong sinusunod sa mga kanluraning bansa.

Makabubuti ang Wikipedia para sa mga establisadong bansa, gaya ng Estados Unidos o Japan o United Kingdom. May sapat na kakayahan ang naturang mga bansa mulang paglikom ng kaalaman at intelektuwal hanggang pagbibigay ng akses sa kompiyuter at internet. Ngunit mapanganib ito  sa gaya ng Filipinas, dahil ang Wikipedia na magiging imbakan ng impormasyon hinggil sa Filipinas ay hindi lamang impormasyon ang maaaring iluwal bagkus ang tone-toneladang basurang maaaring sulatin ng mga nasa pamayanan ng manunulat o editor. Ang Wikipedia Tagalog, halimbawa, ay hindi lamang hinggil sa “Katagalugan” ang nilalaman; naroroon din ang mga kahanga-hangang hilaw na halaw at saling ikalilito ng karaniwang tao kung hindi man intelektuwal.

Mapalalabas kung gayon ng Wikipedia na patas at obhetibo ang presentasyon nito ng mga impormasyon. Ito ay dahil sa pag-aakalang ang lahat ng manunulat at editor nito ay may malasakit sa pagbibigay ng tamang impormasyon. Ngunit hindi ito ang nagaganap, halimbawa na, sa Wikipedia Tagalog dahil walang kakayahan ang naturang websayt na ipakita ang tunay na kalagayan ng Filipinas sa pamamagitan ng Tagalog. Ang ginagamit na Tagalog sa Wikipedia Tagalog ay malayo sa tradisyon nina Jose Rizal at Andres Bonifacio hanggang Lope K. Santos at Iñigo Ed. Regalado hanggang Liwayway A. Arceo at Genoveva Edroza-Matute. Ang Tagalog ng Wikipedia Tagalog ay Ingles na Tinagalog, na uri ng wikang pinauso ng mga tarantadong akademista na ni hindi yata nagbabasa ng panitikang Tagalog. 

Maaaring walang tuwirang programa ang Wikipedia Tagalog na bilugin ang isip o pagkatao ng karaniwang Filipino alinsunod sa pananaw ng banyaga, gaya ng Amerika. Gayunman, ang mga nalilikha nitong basura at baluktot na pananaw ay tuwirang makaaapekto sa isip, kamalayan, at kalooban ng bagong henerasyon ng mga Filipino hindi lamang ngayon kundi maging sa susunod na panahon. Ang ginagawang mababaw na salin o halaw sa Wikipedia Tagalog ay bumibiyak din sa simulaing itaguyod ang Filipino bilang wikang pambansa ng Filipinas, dahil pinalalabas nito na ang Tagalog ay nasa yugtong mababa, dukha, at laging katunggali ng ibang wikang lalawiganin sa Filipinas.

Maikakatwirang malaya namang baguhin o iedit ng sinumang Filipino ang mga lahok sa Wikipedia. Subalit hindi iyon sapat na katwiran. Hindi lahat ng 97 milyong Filipino ay may taglay na kompiyuter at akses sa internet. Hindi lahat ng Filipino ay katulad ng Amerikano na ang kultura ay tahas at mapaggiit. Taglay pa rin ng nakararaming Filipino ang mga halagahan nito sa komunikasyon na mapagpahiwatig, gaya ng lumabas sa pag-aaral ni Dr. Melba Maggay. Hindi pa rin buo ang pagkabansa o kabansaan ng Filipinas, ayon kay Dr. Zeus Salazar, at ang gayong kalagayan ay napakadaling kasangkapanin ng alinmang makapangyarihang korporasyon o estado upang hatiin ang naturang bansa at panatilihing sakop ito sa pandaigdigang antas.

May tugon ang mga Filipino kung ayaw nila sa Wikipedia. At ang tugon na ito ay hindi tahas, gaya ng sa Kanluranin. Ang pagsasawalang-bahala o pananahimik ng mga Filipino ay hindi nangangahulugan ng pagtanggap, kundi maaaring pagtutol na rin sa gayong kalakarang mabilis na iginigiit sa kanila ng nagbabagong simoy. Kailangan ng Filipinas ang isang alternatibong websayt para sa mga Filipino. Isang websayt na hindi kayang ibigay o ihain ng gaya ng Wikipedia, Yahoo, at iba pa.

Hinihimok ko ang sinumang Filipino na gamitin natin ang bagong teknolohiya para sa ikagagaling ng mga Filipino. Ang teknolohiya ng wiki ay hindi magiging matagumpay kung hindi mauunawaan ito ng nakararaming Filipino at gagamitin sa kapaki-pakinabang na paraan. Kailangang maipaliwanag ito nang maayos sa mga Filipino, at ipaliwanag hindi sa wikang Ingles, bagkus sa wikang Filipino. Kailangang maisaloob nila na ang teknolohiya ay kabahagi ng kanilang pag-unlad at hindi kasangkapan upang lalong mabaon sila sa lusak.

Panahon na upang mag-usap ang mga Filipino sa wikang Filipino. Sa ganitong pagkakataon lamang natin mahihikayat ang tunay na ubod ng pagbabayanihan para sa Lupang Tinubuan.

Namazé-ayat

Hindi niya kailanman pinaniwalaan si Bakunawa. Kay Allah lamang siya nananalig, gaya ngayong sumapit ang di-maipaliwanag na lahò. Tila pelikula ang tagpo, at ramdam niyang isa siya sa mga gumaganap ng papel. Nagtilaukan ang mga manok. Umalulong ang mga aso. Nagkulumpon sa gitna ng bukid ang mga baka at kambing. Humarap siya tungo sa inaakalang lunan ng Mecca, nangangatal na lumuhod, inusal ang sagradong mga salita, at nagsumamo sa kalangitan. Inulit niya ang panalangin. Maya-maya’y lumitaw ang pangitain ni Ayatollah Khomeini sa kaniyang isip, nanlilisik ang mga mata, inuusig ang mga kafir at makasalanan. Walang ano-ano’y may tumapik sa kaniyang balikat, at hinihimok siyang lumikas, dahil paparating na ang mga eroplanong tumatakip sa buong sinag ng araw.

Kaarawan (Para kay Idyanale)

Sasapit ka sa araw na ito na taglay ang pag-asam ng paslit sa kaniyang pinakaaabangang sandali. Maglalagos sa bintana ang liwayway, babatiin ka ng sinag sa noo, at ang noo mo’y kikislot tungo sa mga alaalang naglalaro sa lansangan, tumatakbo nang di-alintana ang kapahamakan, at sumusubok ng mga bagay na ipinagkakait noon ng kalangitan.

Mag-iinat ka sa iyong higaan, at madarama ng iyong kasu-kasuan ang gaan, ang gaan at ang gana na hindi mo mawari kung anong uri ng pagpapalà. Kanina’y minamasdan ka ng iyong ama, na sabik na sabik kang makita at mayakap, at tila bang ang gayong tagpo’y magbubura ng mga lahok ng diwaing sentimental sa diksiyonaryo o tesawro.

Maya-maya pa’y uusal ka ng panalangin, at iisipin ng iyong ama na maaaring humihiling ka lamang ng bagong laruan o masaganang tanghalian o mainit na pakikipagtagpo sa mga sutil na kaibigan.

Haharap ka sa iyong ama, at mula sa mga mata ng iyong ama ay masasalamin mo ang lupaing iyong tatawirin. Maaaring maluha ka habang nakangiti, ngunit pipigilin mo ang sarili. Wala kang mabibigkas sa araw na ito kundi pagmamahal, at pagmamahal sa panibagong yugto ng buhay.

Mito at Lozada

Napakabilis ang panawagan ng pag-aaklas makaraang ibunyag ni Jun Lozada ang maalingasngas na kontrata ng National Broadband Network. Ngunit ang totoo’y hindi pa nasusuri nang maigi ang ubod nitong si Lozada.

Ang koneksiyon ni Lozada na bumabanda kay Romulo Neri na kumokontra-banda kina Mike Arroyo at Benjamin Abalos pahagibis sa mag-amang Jose de Venecia ang dapat uriratin nang maigi. Higit sa lahat, dapat ding ipatawag ang mga kinatawan ng Zhong Xing Telecommunication Equipment Company Limited (ZTE) upang linawin ang lahat.

Ngunit maaaring walang magsalita, maliban kina Lozada o Joey de Venecia. Ang pagsasalita’y lalong magdadawit sa sinuman, lalo kung mapasubo sa alanganin ang mga sangkot. Ang nakapagtataka’y marami ang paratang ngunit bantulot ang awtoridad sa pagsasampa ng mga kaso. Marahil ang tanging solusyon ay isang makatwirang paglilitis, ang paglilitis na ang gagamiting wika ay Filipino upang maipaliwanag sa taumbayan ang puno’t dulo ng mga pangyayari.

Subalit imposible ito. Ang wika ng hukuman sa Filipinas ay Ingles, at tanging ang mga nakauunawa lamang sa jargon ng hukuman ang karapat-dapat lumahok sa gayon. Mananatiling tahimik na tagamasid lamang ang taumbayan, at ang pinakamaingay na magagawa ay magprotesta sa maalinsangang lansangan.

Sawa na ang tao sa mga bayarang testigo mula man sa gobyerno o sa kung anong partido.

Kailangang magsampa ng kaso ang mga kinauukulan, at litisin ang lahat. At managinip ang taumbayan na ang diskurso ay isasalin sa wikang matalik sa kanilang buhay.

Diyalohikong Agos sa “Sirang Fountain” ni Ronald A. Atilano

Sirang Fountain

ni Ronald A. Atilano

 

1                                         At naglaho

2 Ang maharlikang korona ng tubig,

3 Na animo’y

4 Isang maalamat na hari

5 Ang nilamon ng balon.

6 Aninawin ang kalawangin niyang

7 Kalansay sa kailaliman. Pakinggan

8 Ang maalikabok na sipol

9 Ng kaniyang mga buto.

 

10 Itinangis ng plasa ang mortal nitong panginoon.

 

11 Libo-libong bagwis

12 Ng akasya ang nangagsisid

13 Upang langkay-langkay

14 Na maagnas lamang

15 Sa kaniyang sinapupunan.

16 Nalibing sa kaniyang putik

17 Ang alaala’t gilas

18 Ng gintong mga kaliskis.

 

19 Dinalisay siya

20 Ng mikrobyo at burak,

21 Pinagpala ng kiti-kiti’t

22 Patay na kulisap,

23 Kinumutan

24 Ng makapal na lumot

 

25 Upang sa katanghalia’y

26 Salukin ng nangingitim na tabo

27 At maging pamatid-uhaw

28 Ng nanggigitatang

29 Mga mamamayan

30 Ng plasa.

 

31 Sino’ng magsasabing hindi ito

32 Ang balon ng buhay

33 Na hinahanap-hanap ni Ponce de Leon?

Maituturing na “fountain” ang anumang sumisirit na tubig o likido nang pataas o pababa, likas man o artipisyal ang pinagmulan. Maikakabit din ang nasabing salita sa estrukturang mala-sanaw o dili kaya’y imbakan na patuloy na pinagpapaagusan ng tubig o anumang likido sa pamamagitan ng likás o mekanikal na pamamaraan. Mula sa salitang Latin na “fontanus” (font + anus), ang “fountain” ay nakargahan ng pambihirang pakahulugan, pahiwatig, mito, at ideolohiya paglipas ng panahon, at kaya hindi kataka-takang maging panuring din iyon sa “paputok” o sa “ulan ng mga alipato,” bukod pa sa ibang partikular na gamit. Pinakamalamapit na panumbas ang mga salitang “matang-tubig” o “bukál” sa Tagalog, at “saguróng” kundi man “naglagbóng” sa Bikol.

Sa tulang “Sirang Fountain” ni Ronald A. Atilano, walang tiyak na artipisyal na bukál ang tinukoy ng personang mahihinuhang may tiyak na kausap (i.e., ang nakamasid sa fountain). Maaaring humuhugot ng alusyon yaon sa mga publikong bukál na umiral sa sinaunang Roma at Italya, at siyang nagbigay ng tubig araw-araw sa mga dukha at kulang-palad. Mababanggit din ang mga tanyag na pabukál sa Cairo, Damascus, Granada, at Istanbul na pawang taglay ang impluwensiya ng Islamikong henyo hinggil sa sining, arkitektura, at inhinyeriya na pawang maipagmamalaki sa buong daigdig. Maaaring isang wasak na estrukturang pabukál lamang ang tinutukoy sa tula, gaya ng matatagpuan sa plasa ng Maynila, at malayong-malayo sa mga fountain ng Versailles at Paris o Chicago at New York.

Ano’t anuman ay hinahatak ng persona ang kaniyang kinakausap na tao na balikan ang nakalipas. Mababatid ito kapag tinimbang ang pagsasapin-saping kombinasyon ng nagtatagisang mga salita, ang paghahalo ng pantasya at katotohanan, ang pagtitimpla ng magkakasalungat na larawan o diwain, at ang pagtatampok ng subersiyon sa nakagawiang pananaw hinggil sa “balon ng buhay” (i.e., Fountain of Youth); o kaya’y sa “karunungan” o “inspirasyon” (i.e., Pierian spring) na humuhugot ng pahiwatig sa bukal ng Pieria na matatagpuan sa dahilig ng maalamat na Bundok Olympus. Sa madali’t salita, ang tula ni Atilano ay salamangka hinggil sa isang tagpo. Binubura nito ang mga hanggahang itinakda ng lipunan, pagdaka’y tumatahak sa lohika ng Karnabal kung ibabatay sa lente ni Mikhail M. Bakhtin, at pinananaig ang personal na kaluguran imbes na kagandahang-asal at autoridad.

Itinuturing na sagrado ang matang-tubig sa sinaunang Gresya. Inihandog ang isang bukál kay Pirene na sinasabing ang mga luha’y siyang pinagmulan ng bukal sa daigdig. Mababanggit ding halimbawa si Arethusa, na hinabol-habol at pinagnasahan ni Alpheus. Nabigong maangkin ni Alpheus si Arethusa nang paghunusing matang-tubig ni Artemis ang marikit na si Arethusa, huwag lamang malupig ng diyos ng ilog. Ipinahihiwatig wari nito na halos magkatumbas ang matang-tubig at ang inmortalidad. Sa Filipinas, maipapangkat sa walong uri ang mga kawikaan hinggil sa matang-tubig, samantalang maipapangkat sa siyam ang mga kawikaang hinggil sa balon, ayon na rin sa saliksik ni Damiana L. Eugenio. Kaugnay ang nasabing mga kawikaan sa buhay, at sa pag-iral nang dalisay.

Maiuugnay sa mga nabanggit ang maalamat na “Matang-tubig ng Buhay” na ginalugad ngunit nabigong matagpuan ni Juan Ponce de León (1460?-1521). Si Ponce de León ang Espanyol na kawal at eksplorador na kasama ni Cristobal Colon, at ang nagtatag ng kolonya sa Puerto Rico noong 1508. Ibinunyag umano ng mga Indio kay Ponce de León ang maalamat na pulong Bimini, ang pook na naglilihim ng mahiwagang matang-tubig na kayang magpanumbalik ng sigla at kabataan sa sinumang pinalad na makapaligo roon. Florida ang nasilayan ni Ponce de León sa kaniyang paghahanap ng Fuente de Juvencio. Ngunit ang pook na pinangalanan niyang La Florida ay maghahatid din sa kaniya sa landas ng tinik at panganib, dahil naghimagsik ang mga Indio at siya’y muntik nang mapatay sa bakbakan. Idinaong pagdaka sa Cuba ang eksplorador, at di-maglalaon ay yayao dahil sa malubhang sugat na kaniyang tinamo sa pakikihamok sa mga Indio na ibig niyang sakupin.

Maihahakang ang panlabas na anyo ng tula ni Atilano ay hugis dambuhalang kalis bilang fountain. Taludtod 1 ang magsisilbing pinakanguso ng kalis. Taludtod 10 naman ang kuwelyo. Ang mga taludtod 11-30 ang bungéd. Samantalang pinakapaanan at salalayan ang mga taludtod 31-33. Mistulang pingas ang taludtod 3 dahil ang mga salitang “Na animo’y” wala namang matingkad na hulagway at tulay lamang ng pagwawangki (i.e., simile). Mapupuwing din ang taludtod 30 (“Ng plasa.”) dahil maiaangat ito sa taludtod 29 nang di-pinapupusyaw ang pagbitin sa anyo o himig. Ano’t anuman ay masasabing wala sa naturang disenyo ang halina at kariktan ng tula.

Isang balon ang inilarawang inagnas ng panahon. Ikinalungkot ng madla ang pangyayari, dahil ang dating maganda’t malinis na artipisyal na bukál ay naghunos na kasuklam-suklam na imbakan ng maruming tubig, dahon, mikrobyo, at insekto. Sa kabila ng lahat ay nagsisilbi pa rin yaong salukan ng tubig ng mga kulang-palad, kundi man taong-grasa, upang tighawin ang kanilang uhaw. Nagwakas sa pabalintunang retorikang tanong ang tula: “Sino’ng magsasabing hindi ito/ Ang balon ng buhay/ Na hinahanap-hanap ni Ponce de Leon?”//

Sa unang saknong ng tula, hinihimok ng persona na pumaloob sa diyalohikong pagtanaw ang kaniyang kausap. Ginamit ang pagwawangki sa mga taludtod 1-5. Ang personikasyon ng tubig bilang kalansay ng hari ay aalingawngaw sa mga taludtod 6-9. Kaugnay niyon ay maituturing na disjunctio ang kombinasyon ng “naglaho” (taludtod 1) at “nilamon” (taludtod 5), samantalang lumilitaw na synonimia ang “maharlikang korona” (taludtod 2) at “maalamat na hari” (taludtod 4). Kung lilingon sa panulaang Tagalog, ang mga taludtod 4-5 ay malapit na alusyon kay Don Juan sa Ibong Adarna. Gayunman ay nakaahon si Don Juan at nakaligtas sa napipintong kapahamakang dulot ng pagtataksil sa kaniya ng mga kapatid na sina Don Pedro at Don Diego.

Ang taludtod 10 (“Itinangis ng plasa ang mortal nitong panginoon”) ay maituturing na isang panig ng pagtanaw mula sa mga mamamayang nakaaangat sa lipunan at siyang nakababatid ng halaga’t mahabang kasaysayan ng tinutukoy na fountain. Salungat ang naturang taludtod kung itatagis sa mga taludtod 25-30—ang pagtanaw naman mula sa panig ng mababang saray ng lipunan—dahil “pamatid-uhaw” pa rin ang fountain kahit gastado na’t sira. Matagal nang nakatimo sa mga sinaunang kawikaan ng Filipinas ang nasabing kapalaran. “Natutuyo kahit ang bukal,” wika nga sa Tagalog. Maitatambis ang gayong kawikaan sa “Wala sing tuburan/ Nga dili mahubsan,” na hango sa Hiligaynon. O di kaya’y sa pangaral ng Ivatan hinggil sa halaga na tubig: “Anu makolay u vito am mauri u kadidieu/ Mo su sinmo nu kanum.” Totoo, ganap lamang natin mababatid ang halaga ng balon kapag tuyot na ang tubig sa loob niyon. Balikan ang publikong pabukál sa sinaunang Roma at Italya, at mahihinuhang kinakargahan ng ideolohiya ang ngangayuning fountain na may parehong papel.

Samantala’y ang palabis (i.e., hyperbole) sa taludtod 11 at 13 ay nagtatangkang magpasok ng bagong pagtanaw sa idinulot na pagkasira ng artipisyal na bukál. Bakit pulos “bagwis” (dahon?) ng akasya lamang ang binanggit at nakaligtaan yata ang mga plastik o papel na isinadlak ng hangin sa fountain? Mapupuwing din ang salitang “nangagsisid” sa taludtod 12 dahil lumulutang ang dahon na taliwas sa paglubog ng anumang mabigat na bagay kung ibabatay sa agham. Mapagbibigyan ang nasabing pagtanaw kung tatanggapin ang pabalintunang timpla ng mga salita, halimbawa na ang siglang sinasagisag ng “bagwis” kung ihahambing sa “pagkaagnas” at pagbabalik sa pinagmulan (taludtod 15). Ang adnominatio sa “libo-libo” at “langkay-langkay” ay tila pagdiriin ng pagkakapantay-pantay sa gitna ng pagkaagnas o kamatayan, bagaman hindi sintindi ng pagpapamalay kung ihahambing sa tila baul na fountain at lihim na nagtataglay ng mga bakás o alaala ng dating mga ginintuang isda.

Ang pabalintunang pahayag ay iigting sa mga taludtod 19-24. Ang teksto ng mga salitang “mikrobyo,” “burak,” “kiti-kiti,” “kulisap,” at “lumot” ay ikinabit sa teksto ng “dinalisay,” “pinagpala,” at “kinumutan.”Ang resulta’y isang uri ng pailalim na diskurso: ang paradoha mula sa magkataliwas na mga katangiang ipinaloob sa iisang larawan. Maparikala naman ang mga taludtod 25-30, kung isisingit na hindi naman talaga ganap na naglaho ang tubig o ang fountain, gaya ng isinasaad sa mga taludtod 1-2. May estetikang silbi—alinsunod sa pakahulugan ni Jan Mukarovsky—ang sirang fountain para sa dukha, bagaman isa nang pangit at walang pakinabang sa sinumang tao na humahanap ng maganda, mabango, at sariwang publikong bukál. Nagbubukas samakatwid yaon ng subersibong diskurso hinggil sa namamayaning pagsipat sa ornamental at mekanikal na bukál, bilang paghahanda at pananda sa maaaring maging diyalohikong tumbasan na mauugat kaipala sa retorikang tanong ng persona.

Hinahamon ng persona na pumaloob sa isang diyalogo ang kaniyang kausap sa pamamagitan ng pangwakas na tanong (taludtod 31-33). Na maaaring sagutin o hindi sagutin dahil mistulang sala-sa-init, sala-sa-lamig ang magiging sagot. Gayunman, ang gayong linya ng pangangatwiran ay mahihinuhang pagbali sa katwiran ng nakagawiang pagtanaw hinggil sa ornamental at mekanikal na bukál, ang bukál na higit na kasiya-siyang masdan imbes na maging tulay lamang upang pahabain ang buhay. Masisipat na ang Fuente de Juvencio ni Ponce de León ay siya ring Fuente de Juvencio ng taong-grasa (mga taludtod 28-29) alinsunod sa matalinghagang pamamaraan. Subalit ang “balon ng buhay” ay kaugnay ng isa pang balakid: ang kamatayan. Napatay ang eksplorador dahil sa kaniyang kasakiman, at marahil mamamatay ang taong-grasa sanhi ng kaniyang kamangmangan o dili kaya’y kawalan ng bait. Sa isa pang panig ng diyalohikong talakay, masasabing maláy na hinanap ni Ponce de León ang mahiwagang matang-tubig upang humaba ang kaniyang buhay at maghunos sa pagkadiyos ngunit siya’y nabigo. Taliwas na taliwas ito sa taong-grasa na di-maláy o di-alintana ang kaniyang ginagawang pag-inom ng tubig na pulos mikrobyo, at marahil hindi rin nagsasaalang-alang kung dapat pa nga ba siyang mabuhay o umiral nang matagal sa daigdig.

Pauyam at nababahiran ng parikala ang pangwakas na tanong sa tula, kung uuriin ang personang naghain ng tanong. Ang persona ay mahihinuhang hindi karaniwang mamamayan, bagkus nakatataas sa aspektong intelektuwal, kung hindi man sa aspektong panlipunan at pang-ekonomya, kung ihahambing sa mga nanggigitatang mamamayan na kaniyang tinukoy sa tula. Hinihimok ng persona ang kaniyang kausap na pumaloob sa diskursong “Sino’ng magsasabing hindi ito/ Ang balon ng buhay/ na hinanap-hanap ni Ponce de León?” Na maaaring sagutin nang alinsunod sa pinakamababang saráy ng tumbasan ng mga aspekto ng “Matang-tubig,” “eksplorador,” at “Bimini” ng Nakalipas na Panahon sa isang panig; at ng “fountain,” “lagalag,” at “plasa” ng Kasalukuyang Panahon sa kabilang panig, habang ipinipilit ibuhol ang diskurso ng pag-inom sa bukal ng inmortalidad at ng pagtighaw sa panandaliang uhaw sa pisikal na antas ng isang mortal.

Samantala’y kung ituturing na kargado ng ideolohiya ang naturang tanong, alinsunod sa talakay ni Valentin Voloshinov, ang sagot ay magiging taliwas na diskurso dahil kongkistador ang hulagway ni Ponce de León sa isang panig; at sa kabilang panig naman ay sakop ng autoridad at maykaya ang “mga nanggigitatang mamamayan sa plasa.” Bukod pa rito’y ipinapangako ng “Fuente de Juvencio” ang inmortalidad makaraang makalusot sa pagsubok, samantalang ang “sirang fountain” ay makapaghahain lamang ng panandaliang pagraos sa pisikal na uhaw ngunit makapagdudulot din ng sakít sanhi ng mikrobyo. Nasa antas na mito o kinathang kasaysayan ang kay Ponce de León, samantalang nasa antas ng realidad o kakatwa ang panig ng mga nanggigitatang mamamayan. Lihim ang matang-tubig ng Bimini na laan lamang sa mga tarikán at malayo sa mata ng madla, samantalang ang plasa na kinalalagyan ng publikong fountain ay lantad sa paningin ng madla at madaling maabot. Kung likás ang “balon ng buhay,” isang artipisyal na estruktura ang “sirang fountain.” Pinananaig ng sinaunang alamat ang patalinghagang pagdulog sa buhay, samantalang iginigiit ng kontemporaneo’t sirang estruktura ng bukál ang literal na pag-iral nang di-malay sa kaligiran. Napakapayak samakatwid sa unang malas ng “Sirang Fountain” ni Ronald A. Atilano, subalit ikinukubli lamang niyon ang tunay na nagsasalimbayang agos: ang diyalohikong pag-iral sa ating daigdig.

Marami pang pagbasa ang mailalapat sa nasabing tula. Isang hamak na pag-urirat lamang ang ginawa ko. Na maisasantabi, at maituturing na paghipo sa matang-tubig ng dakilang pakikipagsapalaran. (Roberto T. Añonuevo, 2 Hunyo 2004)