Chess para sa Filipino

Napakagandang libangan ang paglalaro ng chess, o tinatawag ding ahedres, anumang oras at saanmang lugar. Chess ang laro sa mga barberya at pundohan, at sa tambayan ng matatanda o kabataan, mapagilid man ng bangketa o malalamig na silid ng paaralan. Wala rin itong pinipiling edad, kasarian, at propesyon. Bata o matanda, babae o lalaki, empleado man o tambay, ang lahat ay malayang makapaglalaro nito hangga’t may chessboard o anumang pamalit dito.

Ngunit ang lahat ay kailangang sumunod sa mga panuto ng chess. Sa ibang pagkakataon, hinihingi ang orasan (chess clock) , upang di-gaanong humaba ang laban at makapaglaro ang iba pang miron na ibig sumabak o pumusta. Binabanat ng chess ang isip, at hinihigit ang pasensiya ng bawat manlalaro. Tinuturuan din nitong magbuhos ng konsentrasyon ang mga manlalaro o miron, at ang pinakamainam na tira’y kung minsan ay palaisipan kung sinadya nga ba o tsamba lamang.

Kaya hindi ako magtataka kung bakit ang isa kong anak ay mahilig sa chess.

Nag-aral siya ng mga pangunang tira, nabaliw sa pagbabalangkas ng mga kombinasyon ng atake at pagdepensa, pinag-aralan ang mga panloob at pangwakas na bahagi ng laban. Napilitan tuloy akong bumili ng mga aklat, manghiram ng mga CD na may larong chess, at maggalugad sa internet hinggil sa mga laban. Hanggang sumapit ako sa isang kabatiran: walang aklat sa chess ang nasusulat sa Filipino.

Nanghihinayang ako ngayon dahil walang ginagawa ang mga intelektuwal sa larangan ng chess na ilapit ito sa masa. Ang paglikha ng mga aklat sa chess sa wikang Filipino ay lalong magpapadali upang lumaganap ang larong ito sa buong Filipinas. Nang magmasid ako sa nakaraang kompetisyon ng National Chess Federation of the Philippines (NCFP), may isa o dalawang lalaking nagbebenta ng mga librong sineroks. Magaganda ang libro, ngunit dapat naipaliliwanag iyon sa Filipino dahil hindi lahat ng kabataan ay mahusay sa Ingles at nakaiintindi ng salimuot ng gayong wika at jargon.

Sa aking palagay, madaragdagan pa ang mga Mark Paragua at Wesley So sa Filipinas kung magtataya ng salapi upang makapagpundar ng mga babasahing nasa Filipino. Mauunawaan agad ng mga bata ang mga konsepto, alinsunod sa wikang ginagamit nila sa tahanan o pamayanan. Dito dapat pumasok ang mga patrong gaya ni dating mambabatas na si Prospero Pichay na ngayon ay pangulo ng samahan sa chess. Ang wika at diskurso ng chess ay hindi laging dapat nasa Ingles, bagkus maaari ding nasa Filipino.

Ang wikang Filipino ang magiging tulay ng karunungan ng mga bata. Malaki ang tungkulin ang gagampanan dito ng mga grandmaster sa Filipinas, dahil sila ang nasa posisyon upang makabuo ng gayong proyekto. Ang pagpapalaganap ng Filipino sa larang ng chess ay kaugnay ng pagsusulong ng adhikaing linangin ang pambansang wika, at makabuo ng pambansang diskursong batay sa gayong wika.

Hindi dapat maging esklusibo ang chess para lamang sa mga kabataang nakababasa o nakauunawa sa Ingles. Kailangang lumaganap ang chess sa buong bansa, at hindi ito matutugunan kung laging mag-aangkat lamang ng mga imported na aklat ang Filipinas doon sa ibang bansa.

Isang opinyon lamang ito, na maaari ninyong pabulaanan, susugan, o dagdagan nang maitaas natin ang antas ng paglalaro ng chess sa Filipinas, at makahimok ng mga kabataang maglaro nito, mula man sila sa malalayo’t liblib na pook ng ating bansa.

Advertisements

Posibilidad

Kung ang hangin ay maghuhunos na bato,

paano uunawain ang magiging paglipad ko?

 

Maaaring ang bato’y kusang makalulutang,

at maipupukol ang sarili kung saan-saan.

 

Makalulundag ang bato pabulusok sa lawa,

at hindi na pambihira ang tsunami o baha.

 

Makakabangga ng bato ang iba pang bato,

at sa pagsasanib nito’y mahihiya ang bagyo.

 

Mahihigop ng bato ang lason o kamandag,

at mahahanggahan ang pag-iral ng ugat.

 

Makadadagan ang bato sa buong lupalop,

hanggang ang bagong klima’y maisabog.

 

Maiiba ang tingin sa grabedad o timbang,

at mabubura ang “gaan” sa mga talaan.

 

Ngunit baka hindi maunawaan ng bato

ang pagkabato, at ang silbi nito sa mundo.

 

Hindi makasusuot ang bato dito sa dibdib,

at magiging palaisipan kahit ang paghihip.

 

Kung magiging karaniwan ang bato, lubos

na lilimutin ang bantayog, tulay, moog.

 

Kailangang magbalik ang bato sa pagiging

hangin, at tuparin ang itinakda ritong papel:

 

At langhapin ng tao upang siya’y mabuhay;

o maging tagapaghatid nito sa kabilang buhay.

 

 

28 Setyembre 2006

 

 

Hilakbot

1.

Sa panahon ng digmaan, ang pagdakip sa isang tao ay pagwawakas ng kaniyang katapangan. Nabatid ko ito isang gabi, nang harangin ako ng mga anino at kinaladkad saka pasipâng ipinaloob sa nikeladong dyip. May pumosas sa akin nang tinangka kong lumaban, at tumanggap ako ng bigwas na makalalagas ng ngipin. Pagdaka’y piniringan ako’t binusalan ang bibig. Narinig ko na lamang ang paparating na kamatayan sa trapiko ng mga sasakyan at alinsangan ng paligid. Ngunit wala ni isang umimik sa sinumang dumakip sa akin. Umandar nang tila walang kapaguran ang aming sinasakyan, paikot-ikot, hihinto at aandar muli, hanggang ang pangamba ko’y naghunos sa pagkahilo at pagkabato.

Dilim, heto ang dilim.

 

2.

Lumipas ang may tatlong oras na biyahe, tantiya ko, at huminto ang aming sinasakyang dyip. May humila sa aking bisig, at inalalayan akong maglakad nang mahigit sampung minuto. Lakad, lakad, lakad. Maya-maya’y may narinig akong mga alon, at atungal ng motor. Inihatid ako sa pasigan, at pinasakay sa bangkang malangis sa aking unang salat at amoy. Di nagtagal ay naglakbay kami sa kung saang lupalop, at ang tunog ng gumugulong na alon ay nagpadagdag ng aking kaba. Paano kung ihulog nila ako sa laot, naisip ko. Hindi pa naman ako marunong lumangoy.

Dilim, kay dilim!

 

3.

May tumapik sa aking balikat, at marahang inalis ang busal ng aking bibig. Pinainom niya ako ng tubig. Sa uhaw ko’y waring malalagok ko ang buong dagat. Ngunit di pa nagtatagal ay binatukan ako ng aking bantay. Nilagyan niya ng teyp ang aking bibig, at tiniyak na wala akong puwang upang makasigaw. Rumurumbang mga alon ang aking nasasagap, halos walang katapusan, at ang onomatopiya ng kalikasan ang tanging paalala kung anong sarap lumaya.

Dilim, heto pa ang dilim.

 

4.

Huminto sa gitna ng laot ang aming bangkang de-motor. Maya-maya’y may humila sa akin at tinangay ako upang upang sumakay sa wari ko’y isa pang bangkang higit na malaki. Mabilis ang naganap, at ang wika ng mga dumampot sa akin ay hindi ko maunawaan. Humahagibis na sumalunga sa mga alon ang aming sinasakyan, at ang segundo ay naging minuto at ang minuto ay tila naging isang siglo. Naglaho ang aking pagdama sa patutunguhan, at walang nagawa kundi gumibik.

Dilim, ibang uring dilim.

 

5.

Namalayan ko na lamang na huminto kami sa animo’y barko, at may bumuhat sa akin paakyat doon. Nang ilapag ako sa sahig, pasabunot na hinila ng isang bantay ang aking buhok habang tinitiyak marahil kung ako’y nakakikita o hindi. Nang mabatid niyang mahigpit at madikit ang aking piring, iniwan niya akong mag-isa. Putang ina mo, naisip ko. May araw ka rin, gago ka! Ngunit siyempre, hindi ako makapagsalita. Ni hindi ako makapalag. Kumikirot ang aking sikmura sa takot, at tila ako’y matataeng paslit sa gilid ng daan.

Dilim.

 

6.

Lumarga ang sa wari ko’y barko, at kami’y naglayag nang isa o dalawang araw. Hindi ko na matandaan kung anong araw na iyon. Wala akong makita, at ang tanging orasan ko’y ang pagdating ng pagkain at inumin sa akin. Tuwing tatanggalin ang takip sa aking bibig ay saka ko lamang nasasabing, “Maiihi ako!” Paiihiin naman ako ng aking bantay, at ihahatid sa wari ko’y kubetang napakapanghi. Mabuti na lamang at may piring ang aking paningin, kung hindi’y sumuka marahil ako ng telebisyon o elepante.

Dilim. Dilim.

 

7.

Dumating ang oras nang ginising ako ng tunog ng helikopter. Pambihira ang humuhugong na ikot ng elisi. Ang hindi ko inakala’y lalapag pala ang helikopter sa barko. Ilang sandali pa’y hinatak ako ng bantay kong walang imik, at inihatid sa helikopter. Paglabas namin ng silid, nadama ko agad ang hugong. Ang lakas ng ikot ng elisi, at kahit ako’y nakapikit, kumakabog ang dibdib ko. Baka mapugutan ako ng ulo; hindi ko makita ang aking nilalakaran. Lakad, lakad. Inakay ako at isinakay nga sa helikopter. Hindi ko alam kung mahihilo ako o mahihimatay. Ibig kong sumuka ngunit may teyp ang bibig ko. Ang suka ko’y halos lumabas sa ilong at tainga, at kung hindi ako tinurukan ng aking bantay, ay baka nakaburol na ako.

Dilim. Pambihirang dilim.

 

8.

Nagising akong nakapikit pa rin. At nakahiga sa istretser. Sinikap kong hulaan kung anong araw o oras na. Ngunit kahit ang gayong napakadaling gawin ay nabigo kong gawin. Binuhat ako tungo sa kung saan. Ang naaamoy ko’y malayo sa alat at langis, at tila mahalumigmig ang simoy ng paligid. Kumirot ang kaliwa kong kamay, at tila ba may turok iyon ng karayom at konektado sa dekstros. Oo, dekstros. Hindi ako nagkamali. Ayaw marahil ng aking bantay na tanggalin ang takip ng aking bibig, at subuan. Kaya heto, tinurukan na lamang ako.

Ano itong dilim?

 

9.

Sa ganitong kalayong paglalakbay, may dapat pa nga bang ikatakot? Dinala ako sa wari ko’y paliguan. Makaraang tanggalin ang aking dekstros, tisert, pantalon, sapatos, medyas, brief, at teyp sa bibig ay nakadama ako ng laya. Bagaman, may piring pa rin ang aking paningin. May nagpaligo sa akin na wari ko’y babae, babaeng malambot ang palad at amoy-pabango, at kahit sa gayong tagpo’y ni walang lakas ang aking uten na magalit at magtalumpati sa harap niya.

Di-dilim.

 

10.

Mabilis ang sumunod na pangyayari. Binihisan ako ng bagong damit. Binigyan ng tsinelas. At sa unang pagkakataon ay tatanggalin na ang teyp na ipiniring sa aking mga mata. Ngunit may narinig akong klasikong musika, at iyon marahil ang paboritong himig ng utak sa pagdakip sa akin. Makirot ang pagtanggal ng teyp, at tila isang nars ang umalalay sa akin. Parang mapupunit ang aking balat at talukap, at malalagas ang kilay at pilik. Kumirot ang aking mga mata. Marahang pinalis ko muna ang aking mga muta na animo’y nagpadikit sa aking talukap. Ang unang liwanag ay halos makabulag sa akin. At nang buksan ko ang mga mata’y sumilay sa akin ang anyo ni George W. Bush, na mahaba ang balbas at nakatungkod, waring mangangaral ng demokrasya at kapatiran at kaunlaran at katarungan. Napapikit ako bigla.

At minabuti muli ang tamis ng karimlan.

 

(14 Hulyo 2006)

Disenyo at Laláng ng Tagapamagitan bilang Talinghaga


 

Ang Tagasulat ng Liham

ni Nikka Osorio

 

1 Marami ang lumalapit sa kaniya at nakikiusap.

2 Hindi tiyak kung lahat sa kanila’y

3 hindi marunong bumasa at sumulat.

 

4 Tahimik siya

5 sa pakikinig

6 sa mga salitang hinihiling

7 na maisatitik.

 

8 Pinatawad na kita

9 kung di man,

10 Patawarin mo ako.

 

11 Isinisilid

12 sa sobre. Papatakan ng kandila.

13 Seselyuhan.

 

14 Pagsapit ng orasyon, sinisilaban niya

15 ang mga liham. Minamasdan ang pagsasaabo.

16 Matagal nang ganito ang ginagawa niya.

 

17 Minsan, may mangilan-ngilang nakararamdam—

18 Maaaring hindi natanggap ang liham.

 

19 Wala silang magawa.

20 Minsan, hindi tama

21 kung pumasalangit ang usok.

 

 

Maaaring uriin ang tulang “Ang Tagasulat ng Liham” ni Nikka Osorio sa dalawang paraan. Una, ang pagbusisi sa panrabaw na aspekto nito, at pagtutuon sa balangkas, himig, tinig, tauhan, punto de bista, at iba pa. At ikalawa, na higit na mahalaga, ang pag-urirat sa panloob ng aspekto ng tula, at ito’y maaaring sumaklaw sa kultura, ideolohiya, politika, kasarian, kasaysayan, teorya, at iba pa. Ang masinop na pagpapasalikop ng dalawang aspekto ang masasabing ideál na pagtula, at siyang magiging punto ng pagtatalo ng gaya nina Alejandro G. Abadilla at Iñigo Ed. Regalado hanggang kina José Garcia Villa at Salvador P. Lopez.

 

Ang totoo’y mahirap basahin ang tula, hindi dahil malalim ang mga salita o talinghaga, bagkus dahil sa pagkabarok ng mga taludtod 2–3 na maaaring isaayos nang ganito: Hindi matiyak kung lahat sila’y/ mangmang bumasa at sumulat. Bukod dito, ang mga taludtod 8–10 ay maipagkakamaling lumihis nang di-inaasahan, maliban na lamang kung isasaalang-alang iyon bilang bahagi ng liham na isinatitik ng tagapamagitan [midyum] at siyang kaugnay ng ikalawang saknong. Ang ikaapat at ikalimang saknong ay pawang paglalarawan muli sa ritwal, sa proseso ng orasyon o pananalangin. Samantala’y ang taludtod 18 ay mahihinuhang tumutukoy sa kutob ng mananampalataya, at ipinahiwatig ng gitling ang kaugnayan nito sa taludtod 17. Ang ikapito at pagwakas na saknong ang naglalatag ng komentaryo sa naganap na resulta ng pananalangin, at maaaring basahin sa dalawang panig.

 

Ang “siyá” na tinutukoy sa tula ay mahihinuhang ang tagamapagitan ng tao sa maykapal o sa kung sinong puwersang sobrenatural. Ngunit ang nasabing tao ay iba sa nagsasalita sa tula. May ibang nagsasalita sa tula, at siya ang naglalarawan sa mahihiwaga o masasaklap na pangyayaring may kaugnayan sa pananalangin ng midyum. Maaaring ang naglalarawan ay malapit sa midyum o psikiko, at mahihinuha ito sa taludtod 16. Mababatid lamang ng nagsasalita sa tula ang “matagal nang ginagawa” ng midyum kung malapit siya rito. O kaya’y sadyang omnisyente ang kaniyang pag-iral, at elektroniko ang kaniyang pagsubaybay upang maitala sa gunita ang karanasan ng midyum.

 

Sumasangguni sa tagapamagitan ang mga tao na may kani-kaniyang hiling o pangarap na ibig matupad, at mababatid ito sa pangunang taludtod pa lamang. Ang nasabing mga tao ang kapuwa mananampalataya at konsumidor. Mauugat ang ganitong paniniwala kung babalikan ang aklat na The Golden Bough (1890–1915; 1922) ni Sir James Frazer. Kung ang relihiyon, aniya, ay pinamamahalaan ng mga diyos, ang pagtatangkang makuha ang kanilang basbas ay may kaugnayan sa kalagayang pabago-bago ang kalikasan, at maaaring mahimok ang maykapal na kumokontrol dito para sa kapakinabangan ng mga tao. Nakapailalim sa impersonal na kalagayan ang lahat ng bagay—dibino man o mortal—ngunit maaaring mapukaw iyon at mapasunod ng sinumang tao na batid ang tumpak na seremonya at bulóng.

 

Sa Filipinas, itinala ng kongkistador na si Miguel Loarca na ang tagamapagitan ay tinatawag na “babaylan.” Kung may sakit ang isang tao, aniya, ang mga kaanak nito ay mag-aalay ng pita-pitarilyang tuba, ilahás na baboy, at masaganang pagkain, habang inihihimig nang pasayaw ng babaylan ang panalangin. Hindi malalayo rito ang taguri ni Francisco Ignacio Alzina, na inuri ang midyum bilang “daitan” [daytan] at “bailan” [baylan] na pawang malapit sa diyos. Lubos namang iginagalang ang “katooran” na dinudulugan ng maraming tao dahil sa pambihira nitong kapangyarihang mabatid ang hinaharap. Binanggit naman ni Fray Diego Aduarte ang mga “katalonan” na pinarusahan ng mga Espanyol, dahil sa paghahasik ng katutubong paniniwala at pagsamba sa mga idolo. Ang katalonan, ayon kay Antonio Morga, ay mga mangkukulam na bumubulong ng mahihiwagang salita at sumasamba sa mga idolo, at nanggagamot o nanghuhula sa kahihinatnan ng tao na dinapuan ng sakit.

 

Hindi madaling maging tagapamagitan, at gaya ng nasasaad sa tala ni Francisco Colin, ang babaylan ay tila kakaiba ang uri, dahil naipapamana sa anak o naisasalin sa ibang piling tao ang kapangyarihang manggamot o manghula. May lihim na pag-aanito ang mga babaylan o katalonan—at malimit ginaganap iyon sa isang lingid na pook o sagradong bundok—gaya ng isinasaad sa tala ni Robustiano Echauz. At bagaman may kakayahan ang isang babaylan o katalonan o maaram na manggamot, hindi lahat ng kanilang panalangin ay natutupad. Maaari nilang mabatid ang hinaharap, ngunit ang pangwakas na kapalaran ay maitatakda lamang ng maykapal.

 

Kung babalikan ang tula ni Osorio, ang tao na kapuwa mananampalataya at konsumidor ay lumalapit sa tagapamagitan upang matupad ang hiling. Ang nasabing hiling o niloloob ay isinusulat ng midyum sa kung anong mahiwagang papel, makaraang makinig sa parokyano, upang pagdaka’y sunugin [sa dapugan] at lapatan ng tumpak na orasyon, nang maimpluwensihan ang sobrenatural na maykapal na pumabor sa umaasam. Ang parikala ng tula ay matatagpuan sa mga taludtod 20–21: Minsan, hindi tama/ kung pumasalangit ang usok. Sa isang panig, maaaring ipinahihiwatig nito na sumablay ang buong ritwal ng pag-aanito, at maiisip na ang pagkakamali ay nasa midyum o sadyang saliwa ang intensiyon ng nagpapadasal. Sa kabilang panig, maaaring isipin din na ang pahiwatig o pakahulugan ng “tamà” ay literal, gaya ng “right” sa Ingles. Sa pananaw ng nagsasalita sa tula, posibleng hindi tamà na makaabot sa kung sinong sobrenatural na puwersa ang usok dahil baka matupad ang hiling at maganap ang “isang hindi kaaya-ayang pangyayari.” O kaya’y kulang ang bayad ng parokyano sa midyum, kaya kulang din ang dasal. Ang ganitong palabis na pagbasa ay patitindihin ng katagang “kung” sa pangwakas na taludtod, at ng posibilidad ng alamís mula sa mga di-binanggit na pangyayari.

 

Ang pangwakas na saknong ng tula ay waring nilalaro kahit ang nasasaad sa Bibliya: “Humingi at kayo’y bibigyan; maghanap at kayo’y makasusumpong; kumatok at kayo’y pagbubuksan [ng pinto]” (Mateo 7:7). Kaya ang tagapamagitan ay maaaring isiping bulaan, mapanglinlang, kaya dapat iwasan. Ang tagapamagitan ang sukdulan ng komodipikasyon ng relihiyon o pananampalataya, at siyang aparato ng panloloko upang bulagin, iligaw, at pagkakitaan ang mananampalatayang kung hindi man tanga ay mahina ang loob o isip.

 

Walang pasiklab o paputok ang tula ngunit matipid, maparikala, at mapagpatawa. Idinaan ng makata sa madulaing paraan ang kaniyang paglalarawan sa buong ritwal ng “pag-aanito” at sa resulta nito. Bagaman modernisado ang ritwal ay nananatili ang esensiya ng sinaunang ritwal ng psikikong tagapamagitan: ang amuin ang maykapal na pinaniniwalaang makapagpapabago ng takbo ng buhay ng tao. Kung ilalapat naman ang teorya ng Katipunismo sa tula, tiyak kong isusumpa nina Andres Bonifacio at Emilio Jacinto ang gayong baluktot at nakalulumpong pagsampalataya sa isang abstraktong puwersang sobrenatural.

 

Kahanga-hangang ilusyon ang buong disenyo at laláng ng “Ang Tagasulat ng Liham” ni Nikka Osorio dahil sa pagtataglay nito ng katipiran—na sa aking palagay ay lumilihis sa mabulaklak at maligoy na tradisyon ng panulaang Tagalog. Malaki rin ang puwang ng alamís sa pagitan ng mga salita o taludtod ng tula—na halos tumawid sa daigdig na prosa—at tila humahamon sa mga mambabasa na balikan ang buong diskurso ng mahika at relihiyon. Ang gayong taktika ang dapat pag-aralan pa at pagsumakitan ng di-iilang kabataang paberso-berso, at nang hindi sila magmukhang nanggagagad lamang sa padron ng mga dakila ngunit tersera klaseng makatang internasyonal. (Roberto T. Añonuevo)

Edit, Editing, Editor (Unang Bahagi)

(Noong 28 Nobyembre 2007, naanyayahan akong magbigay ng panayam sa Unibersidad ng Pilipinas, Diliman hinggil sa editing. Hindi ko matanggihan si Dr. Galileo Zafra, na iginagalang kong kritiko at istoryador ng panitikan. Heto ang panimulang bahagi ng aking papel. Saka ko na lamang isusunod ang iba pa, dahil mahaba ang artikulo.)

Kathang-isip man o hindi, ang unang propesyonal na editor sa larangan ng panulaang Tagalog, at siyang kinilala ng madla, ay si José de la Cruz, ayon kay Julian Cruz Balmaseda. Itinuring ni Huseng Sisiw, alyas ni De la Cruz, na propesyon ang pagiging editor, kaya sumisingil siya ng isang sisiw sa bawat tao na ibig magpatulong sa kaniyang magsaayos o magtuwid ng mga tula. Mapapansin sa anekdotang ito na itinatakda na noon pa ni Huseng Sisiw ang bawad sa isang editor. At mabuting naipakita niya na may katumbas na halaga ang anumang paghihirap ng editor, hindi lamang upang mapabuti ang akda ng gaya ng makata, bagkus upang matugunan din ang pangangailangang pangkabuhayan ng editor-makata.

Kung babalikan ang kasaysayan ng panitikang Tagalog o ang iba pang panitikang nasusulat sa wikang lalawiganin, Ingles, at Espanyol, mababatid na gumaganap ng malaking papel ang editor sa pagtataguyod ng ating panitikang pambansa. Ang mga editor ng aklat, komiks, magasin, pahayagan, polyeto, at iba pa ang magtatakda ng pamantayan at kumbensiyon sa pagsulat ng mahuhusay ng tula, kuwento, nobela, sanaysay, at kritika. Makikilalang editor bukod sa pagiging manunulat sina Gemino H. Abad, Alejandro G. Abadilla, Teodoro A. Agoncillo, Virgilio S. Almario, Lamberto E. Antonio, Cecilio Apostol, Francisco Arcellana, Liwayway A. Arceo, Julian Cruz Balmaseda, Mike L. Bigornia, Ariel Dim. Borlongan, Jose Y. Dalisay Jr., Gregorio Brillantes, Florentino T. Collantes, A. C. Fabian, Amado V. Hernandez, Nick Joaquin, Jose F. Lacaba, Rogelio G. Mangahas, Clodualdo del Mundo, Bienvenido A. Ramos, Iñigo Ed. Regalado, Severino Reyes, Alfrredo Navarro Salanga, Lope K. Santos, Jose Garcia Villa, Alfred A. Yuson, at iba pang bantayog ngayon sa panitikan.

Editor ang tagapagsalba o salarin ng isang akda bago pa ito mailathala. Siya ang gabay ng manunulat; at gaya sa basketbol, ang coach na naghahain o nagpapanukala ng mga estratehiya kung paano maihahatid nang epektibo tungo sa mambabasa ang mensahe ng awtor. Sa ilang pagkakataon, ang editor ang kritiko ng manuskrito at ang espesyalista sa isang lárang. Kaya siya rin ang malimit maging kontrapelo ng manunulat na napakakunat tumanggap ng pagkukulang at aminin ang angking katangahan.

Pangunahing tungkulin ng editor ang maging ikalawang mata—na bukod sa angkin ng manunulat—na titingin at sasala nang matindi sa bawat salita o sa kabuuang disenyo ng anumang akda mulang pabalat hanggang pangwakas na pahina. Editor din ang tagapangasiwa sa iba pang tauhan sa produksiyon at paglilimbag, o kung minsan, hanggang paghahanap ng network sa promosyon ng aklat. Ang tagumpay kung gayon ng isang akda ay hindi lamang maipapataw sa balikat ng awtor. Nasa likod palagi ng manunulat ang editor, na malimit lingid sa kaalaman ng madlang mambabasa.

Gayunman, ang editor ang pinakakawawa yatang nilalang sa lárang ng publikasyon. Hindi kinikilala sa Filipinas ang kaniyang uri at galing. Malimit tinitipid, kung hindi man minemenos, ng pabliser ang bayad sa kaniya. May ilang manunulat na nagkakasiya na lamang tumbasan ng ilang bote ng serbesa at samplatitong pulutan ang paghihirap ng editor matapos lumabo ang mga mata nito sa pagbabasa at pagtutuwid ng tekstong namumutiktik sa mali. Kaya naman may ilang nagtangkang magbuo ng kapisanan ng mga editor sa teksbuk nang maitakda ang bayad sa propesyon; ngunit pagkalipas lamang ng ilang buwan ay tila nawalan ng tinig ang pangkat sa kung anong dahilan.

Mahabang usapan ang pangkabuhayang aspekto ng editor, at nangangailangan yaon ng iba pang talakayan. (Wakas ng unang bahagi. Karapatang-ari ni Roberto T. Añonuevo)

Mambabasang Pinoy

Isa sa magagandang lumabas na balita ay ang sarbey na ipinalabas ng National Book Development Board (NBDB) hinggil sa pagbabasa. Ayon sa sarbey, pinipili ng karaniwang Filipino ang magbasa ng mga aklat at iba pang babasahing nasa wikang “Tagalog.”

Tila nagkamali ang gumawa ng sarbey dahil naipagkakamali pa rin ang “Tagalog” bilang wikang pambansa. “Filipino” dapat ang ginamit na salita imbes na “Tagalog.” Ano’t anuman, malinaw sa resulta ng pananaliksik na 50 porsiyento ng populasyong Filipino ay pinipili ang magbasa ng mga aklat na nasusulat sa “Tagalog” (Filipino), at 32 porsiyento niyon ay nais ang gayong mga akda. Samantala, 35 porsiyento lamang ng populasyon ang nagbabasa sa Ingles, at 15 porsiyento niyon ay nakagusto sa Ingles.

Ano ang ibig sabihin nito? Na kahit baligtarin ang mundo, hindi maitatatwa ng mga awtoridad na lumalakas ang wikang Filipino bilang tulay ng pakikipagtalastasan ng buong bansa. Higit pa rito, unti-unting nababatid ng madla na maraming akdang nasusulat sa Filipino ang kapupulutan ng mga hiyas, at dapat tuklasin ng bagong henerasyon ng mga mambabasa.

Sa ganitong pagkakataon, naniniwala ako na kahit sa larangan ng internet, ang Filipino ay mananaig balang araw dahil hinihingi iyon ng bayan at nag-iinit ang marami sa pagsulat at pakikipag-usap sa Filipino na matalik sa kanilang puso.